Erhalten Sie Zugang zu diesem und mehr als 300000 Büchern ab EUR 5,99 monatlich.
- Herausgeber: Mardaga
- Kategorie: Für Kinder und Jugendliche
- Sprache: Niederländisch
Geschiedenis van de gemeente Sint-Gillis
De Brusselse hoofdstedelijke gemeente Sint-Gillis is van oudsher een doorgangsgebied. Het dorp
Obbrussel (Hoog-Brussel), dat eraan ten grondslag ligt, werd eeuwenlang zowel doorkruist door handelaars en plunderaars als door koningen en hun legers. De in 1216 aan de Heilige Gillis gewijde parochie werd daarenboven door talrijke epidemieën geteisterd.
In de 19de eeuw drukte de industriële revolutie haar stempel op de gemeente met de aanleg van het Zuidstation, de bouw van fabrieken en de toenemende verstedelijking. In deze periode zagen ook de art nouveau en…
l’Union het licht. Sint-Gillis schaarde zich geestdriftig achter het voor deze eeuw kenmerkende vooruitgangsgeloof en ging onverwijld over tot de ontwikkeling van het onderwijs, de goedkope verdeling van gas en elektriciteit en de verbreiding van kunst en cultuur. Het prachtige stadhuis getuigt hier als prestigieus symbool nog steeds van.
Vanaf de 20ste eeuw ontpopte Sint-Gillis zich tot een echte stad die zich zowel kenmerkt door openheid als door sociale fragmentering. Vandaag blijven transformatie en vernieuwing aan de orde en stemt de Gemeente haar beleid, met het oog op een harmonieuze multiculturele gemeenschap, onophoudelijk af op de noden van haar 50 000 inwoners. Met niet minder dan 140 verschillende nationaliteiten is Sint-Gillis uitgegroeid tot een levendige smeltkroes. Zoals Marc Didden al schreef: “de straten hebben hier namen als de Moskoustraat, de Montenegrostraat, de Schotlandstraat, de Spanjestraat, de Portugalstraat, de Denemarkenstraat en de Bosniëstraat, alsof de straatnaamgevers meer dan honderd jaar geleden al wisten dat de hele wereld ooit in Sint-Gillis zou samenkomen”.
Sint-Gillis. Acht eeuwen geschiedenis[sen], van 1216 tot 2016, vertelt in grote lijnen maar ook met oog voor markante details, het boeiende verhaal van een dorpje dat uitgroeide tot een echte stad. Het uitgebreide en vaak origínele beeldmateriaal wekt het grote en het kleine verhaal tot leven.
BETREFFENDE DE AUTEURS
Collectief onder leiding van
Pierre Dejemeppe
Sie lesen das E-Book in den Legimi-Apps auf:
Seitenzahl: 286
Veröffentlichungsjahr: 2016
Das E-Book (TTS) können Sie hören im Abo „Legimi Premium” in Legimi-Apps auf:
0,0
Bewertungen werden von Nutzern von Legimi sowie anderen Partner-Webseiten vergeben.
Legimi prüft nicht, ob Rezensionen von Nutzern stammen, die den betreffenden Titel tatsächlich gekauft oder gelesen/gehört haben. Wir entfernen aber gefälschte Rezensionen.
Ähnliche
![Tintenherz [Tintenwelt-Reihe, Band 1 (Ungekürzt)] - Cornelia Funke - Hörbuch](https://legimifiles.blob.core.windows.net/images/2830629ec0fd3fd8c1f122134ba4a884/w200_u90.jpg)
Sint-Gillis
ACHT EEUWEN GESCHIEDENIS
[SEN]
1216
–
2016
Dit boek werd uitgegeven ter gelegenheid van de achthonderdste verjaardag van de gemeente
Sint-Gillis. Het programma van de evenementen, georganiseerd in het kader van deze verjaardag,
is beschikbaar op www.stgilles.irisnet.be.
Onder leiding van: Pierre Dejemeppe
Redactie: Jean-Pierre De Staercke en Pierre Dejemeppe
Editoriale leiding en research beeldmateriaal: Association pour l’Étude du Bâti. www.apeb-vsg.be
Vertaling: Marleen Cappellemans
Grafische vormgeving: Juliette de Patoul
Fotogravure: Thierry Julliand / T’ink Studio
© 2016 Éditions Mardaga
Collegestraat, 27
B-1050 Brussel (België)
www.editionsmardaga.com
Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd op welke wijze ook zonder de
voorafgaande toestemming van de uitgever.
Overeenkomstig de wettelijke voorschriften heeft de uitgever alles in het werk gesteld om de auteursrechten voor
de illustraties te vereffenen. Rechthebbenden die hij ondanks zijn inspanningen niet heeft kunnen opsporen, worden
verzocht zich zo snel mogelijk kenbaar te maken om aan de wetgeving ter zake te kunnen voldoen.
Sint-Gillis
ACHT EEUWEN GESCHIEDENIS
[SEN]
1216
–
2016
4
Sint-Gillis
ACHT EEUWEN GESCHIEDENIS[SEN]
Het verhaal van Sint-Gillis en zijn opeenvolgende ontwikkelingsfases komt nau-
welijks aan bod in recente publicaties. Dit boek wil de lezer dan ook de kans geven
om zich een beter beeld te vormen van deze centraal gelegen hoofdstedelijke
gemeente die dikwijls omschreven wordt als een verlengstuk van het historisch
centrum van Brussel of, om het met een geijkte formule te zeggen, als “een multi-
cultureel dorp in de stad”.
Het eerste wat me opviel toen ik me in Sint-Gillis, in de buurt van het
Voorplein, vestigde was het dichtbebouwde karakter van de gemeente en de
bevolkingsconcentratie. Ik was me meteen bewust van de diversiteit en van de
bedrijvigheid, een drukte teweeggebracht door de uiteenlopende activiteiten van
talloze verenigingen en bedrijven. Er zijn heel wat externe economische, sociale
en culturele actoren actief in de gemeente en uiteraard trekt ze ook consumen-
ten, gebruikers van gemeentelijke voorzieningen en bezoekers aan. Bij de 50 000
inwoners van Sint-Gillis voegen zich bovendien iedere dag de gebruikers van het
efficiënte openbaar vervoer en van de, vaak overbelaste, verkeersaders.
De industriële revolutie van de 19
de
eeuw transformeerde niet alleen de samen-
leving als geheel maar ook Sint-Gillis. De gemeente ging met haar tijd mee en ook
vandaag is nog steeds duidelijk te zien hoe invloedrijk deze periode is geweest.
Slechts weinig gemeenten met een zo beperkte oppervlakte kunnen zowel
prat gaan op prestigieuze lokaliteiten (de Louizalaan- en poort) en volkswijken,
art-nouveauhuizen en arbeiderswoningen, als op een internationale infrastructuur
zoals het Zuidstation.
Door zijn eclectische bevolking en zijn supralokale functies treedt Sint-Gillis in
alle opzichten naar voren als een volwaardige stad.
De gemeente is van oudsher een doorgangsgebied en ondergaat onafgebro-
ken migratiestromen: er zijn evenveel nieuwkomers als vertrekkers, en de culturele
en etnische gemengdheid van de bevolking behoort tot de meest opmerkelijke van
Europa. Door volop de interculturele uitdaging aan te gaan, vermijdt Sint-Gillis de
valkuil die de isolatie van deze of gene gemeenschap vormt.
Sint-Gillis is eveneens een gemeente van sociale contrasten waar inwoners die
een lage positie op de sociale ladder bekleden in aanraking komen met andere
VOORWOORD
© TVD.
© TVD.
5
VOORWOORD
bevolkingscategorieën zoals studenten, kaderleden en bedrijfsleiders, onder wie
een beduidend aantal expats. Is er evenwel ook echt sprake van vermenging tussen
deze bevolkingsgroepen met totaal verschillende sociale en culturele achtergron-
den? Ongetwijfeld meer dan in heel wat andere delen van ons Gewest en in de
overige Belgische steden. Ons streefdoel blijft: culturele en sociale gemengdheid
aangrijpen om maatschappelijke bruggen te slaan in een geest van solidariteit en
met oog voor persoonlijke verhalen en ervaringen. Sint-Gillis mag dan herhaal-
delijk worden aangehaald als een door onvoldoende inkomsten gefragiliseerde
gemeente, de dynamiek die onze gemeenschap voortstuwt, bewijst dat de crisis
van de stedelijke gemeenschap – waarbij sommigen zich al te snel neerleggen –
geen fataliteit hoeft te zijn.
Zonder te vervallen in de weleens door stadssociologen gehanteerde vereen-
voudigde formules, moet Sint-Gillis, op een bescheiden niveau, kunnen aantonen
dat het mogelijk is om “de stad anders te beleven”.
Vroeger bestond de gemeentebevolking uit welgestelde burgergezinnen die
het overvolle stadscentrum ontvluchtten en uit arbeidersfamilies. Geleidelijk aan
maakten deze laatsten plaats voor nieuwkomers uit Europa, en later uit Noord-
Afrika. Meer recent leidde de uitbreiding van de Europese Unie en de gevolgen
van de mondialisering tot nieuwe migratiestromen. Harmonieus samenleven in een
multiculturele context is bijgevolg een grote prioriteit.
Maar ook andere uitdagingen dienen zich aan. Zo streven we naar een stad
met het karakter van een buurt. Sint-Gillis beschikt in dit opzicht over een troef
aangezien de gemeente kan tegemoetkomen aan de noden van de inwoners op
het vlak van diensten, inkopen en vrije tijd zonder dat ze hiervoor stelselmatig een
voertuig nodig hebben. Het valt me op dat vele nieuwkomers in de gemeente als
reden voor hun keuze niet enkel de concentratie, maar ook de nabijheid van voor-
zieningen en handelszaken aanhalen. Een ander pluspunt is de mogelijkheid om,
voor grotere afstanden, een beroep te doen op de lokale tram, bus, metro of trein.
Dat de kennis van het verleden aan de basis ligt van de opbouw van de toe-
komst hoeft geen betoog. Met dit boek willen we de lezer dan ook laten kennisma-
ken met de grote mijlpalen van de geschiedenis van de gemeente, met de waarden
die eraan ten grondslag liggen en met de mannen en vrouwen die gisteren en
vandaag aan de weg timmer(d)en. Naar het evenbeeld van de gemeente is het
een veelzijdig en contrast- en kleurrijk boek geworden, boordevol opmerkelijke
illustraties en tegenstellingen die een harmonieus geheel vormen.
Voorts staat Sint-Gillis ook bekend om zijn restaurants, bars en terrasjes, ont-
moetingsplaatsen en culturele evenementen, volkse markten en braderieën, steeds
hernieuwde recreatiecircuits, een rijk architecturaal erfgoed en tal van andere
schatten. Kortom, het is een plaats waar geleefd wordt en waar uitgesproken
Brusselse tradities en rijkdommen van elders zich met elkaar vermengen.
Dit boek nodigt uit om ze nog beter te leren kennen.
Charles Picqué
Burgemeester
I.
SINT-GILLIS, EEN
GESCHIEDENIS
1216–1795
Van parochie tot gemeente
— Een grondgebied en zijn
bestaansmiddelen
— De Heilige Gillis in
Obbrussel
— Gillis, heilige, pelgrim en heremiet
— Een dorp doorkruist door
waterlopen
— Molens in Sint-Gillis
— De kolenkappers
— De Hallepoort,
baken van Sint-Gillis
— Boerderijen en landgoederen
— Conflicten en beproevingen
— Het fort van Sint-Gillis
— Modernisering van het wegennet
— Een hydraulische pomp
onder het Moricharplein
1795–1914
De bloeitijd
— De gemeente Sint-Gillis
— Toen de Stad Brussel Sint-Gillis
wilde annexeren
— De laatste epidemieën
— De industriële revolutie
— De bevolking van Sint-Gillis
groeit snel aan
— Fabrieken en ateliers bij de vleet
— Het ideaal van vooruitgang voor
iedereen
— Van postkoets tot “chocoladetram”
— De burgerpatrouille, voorloper
van de gemeentepolitie
— De wijken krijgen vorm
— De doden begraven
1914–2016 Sint-Gillis
in de tegenwoordige tijd
— Bouwwerken in volle evolutie
— De Eerste Wereldoorlog:
herdenking en nawerking
— De Tweede Wereldoorlog:
verzetsnetwerken
— Het naoorlogse beleid
— De eeuw van het transport
— Een stapsgewijze renovatie
— Aspecten van de economische
ontwikkeling
— Een vrolijke melting pot
— De hele wereld in één gemeente
II.
ONDERWIJS EN OPENBARE
BIJSTAND
Onderwijs, een ambitie
van Sint-Gillis
— Landelijk onderwijs
— Scholen als bouwstenen van
de wereld
— Vooruitgangsarchitectuur voor
een innovatieve school
— Het middelbaar onderwijs
— Meerdere onderwijsnetten maar
geen schoolstrijd
Van private liefdadigheid tot
openbare sociale bijstand
— Van de middeleeuwen tot de Franse
Revolutie
— De republikeinse stempel
— De terugkeer van de private
hulpverlening
— De eerste aanzetten van een sociaal
beleid
— De invoering van structurele
maatregelen voor de hulp aan
personen
— Hospitaal Molière
— Na de Grote Oorlog, de COO
— De sociale sector krijgt vorm
— Sociale woningen
— Parochiale werken
— 1977, het eerste OCMW
— Een uitgebreid verenigingsaanbod
Sint-Gillis
ACHT EEUWEN GESCHIEDENIS
[SEN]
1216
–
2016
Voorwoord
1216-2016 De belangrijkste mijlpalen
4
8
14
14
15
19
23
23
25
27
30
31
32
34
37
38
39
43
44
45
46
47
55
57
59
60
69
72
72
75
80
83
85
92
97
103
105
112
113
113
116
118
119
120
120
121
121
122
122
125
126
127
128
132
132
133
III.
HET KUNSTENAARS-
PARCOURS
De architectuur in Sint-Gillis:
een “carnaval van stijlen”
— Neoclassicisme
— Eclecticisme en historisme
— Het stadhuis
— De gevangenis van Sint-Gillis
— De kerk van Sint-Gillis
— De kerk van de Heilige
Drievuldigheid
— Sint-Gillis, bakermat van
de art nouveau
— Art deco en modernisme
— Naoorlogs modernisme en
postmodernisme
Ateliers, cursussen
en kunstenaarsparcours
— Ateliers en galerieën
— Een academie voor allen
— Hedendaagse kunst op alle
straathoeken
Schone letteren, muzieknoten
en danspassen
— Kunstenaars van Sint-Gillis,
gisteren
— Kunstenaars van Sint-Gillis,
vandaag
IV.
SINT-GILLIS
MAAKT PLEZIER
Cabaretten, theaters en bioscopen
— Cabaretten en dansgelegenheden
— Vrolijk op naar de toekomst
— De pracht en praal van het
Aegidium
— Het Volkshuis
— De nostalgie van het witte scherm
— Het avant-gardetheater
— Cultuurfabrieken
C’est l’Union, c’est l’Union,
c’est l’Union qui sourit
— Recht op het doel af
— Doel!
— De
Union 60
—
La Butte
van Joseph Marien
— Het hoofdkwartier van de Apaches
— Roem (ongetwijfeld!) en
decadentie (nauwelijks…)
Bekroonde sporters
— Een kaatsbaan op het
Moricharplein
— Hengel- en schietsport
— Gymnastiek
— Atletiek
— Sint-Gillis-Bad
Kuulkappers
, folklore en carnaval
— De goedaardige Lomme
— Pietje, Lowiske en Chareltje,
de kleine reus
— De Orde van de
Kuulkappers
— Carnaval ten top!
V.
SINT-GILLIS
VANDAAG
De straatnamen
— Geografische namen
— Kunstenaars op alle straathoeken
— Talent alom
— De kleine en de grote geschiedenis
— Tekenen des tijds
— En uiteraard, openbare zaken
Sint-Gillis in teksten,
in liedjes en in het leven
Spreekt u Sint-Gillis?
Noten
Index
Bibliografie
Lijst van afkortingen
Dankbetuigingen
136
138
139
142
150
152
153
155
170
174
178
179
181
184
186
186
188
222
222
223
223
224
226
228
230
242
244
246
248
251
253
192
193
193
194
196
198
200
201
202
202
203
204
205
205
207
208
208
209
209
210
210
214
215
216
217
218
Sint-Gillis
ACHT EEUWEN GESCHIEDENIS[SEN]
8
1216
Oprichting van een parochie
gewijd aan de Heilige Gillis op
het grondgebied van
Obbrussel
(Hoog-Brussel). In 1222 wordt
deze kerkgemeenschap officieel
een dorp.
Omstreeks 1450
Het spruitje, de specialiteit
van de groentetelers van
Sint-Gillis, de
kuulkappers
,
wordt geïntroduceerd in de
burgerkeuken.
1672
Aanleg van het door de
Spanjaarden op de hoogten
van Sint-Gillis gebouwde
fort van Monterey dat in 1782
ontmanteld wordt.
1725–1730
Aanleg van de Waterloose-
steenweg tussen de Bareel
van Sint-Gillis en de
Bascule
.
1795
Politiek ziet de gemeente
Sint-Gillis het licht op
14 Fructidor, jaar III van
de Republiek, te weten op
31 augustus 1795.
1216—2016
DE BELANGRIJKSTE MIJLPALEN
© APEB 2015.
Verz. P. Debouverie.
© BNF, Kaarten en plannen.
1525
Het dorp telt 41 woningen
die onderdak bieden aan
ongeveer 250 inwoners
1831
1986 inwoners
1850
4956 inwoners
1880
33 127 inwoners
1890
40 289 inwoners
1900
51 753 inwoners
1910
63 000 inwoners
In januari 2015
werden er 49 981 personen
ingeschreven in het bevolkings-
register: 25 092 mannen en
24 889 vrouwen, 26 122 Belgen
en 23 859 vreemdelingen, onder
wie 16 951 Europese en 6908 niet-
Europese onderdanen.
BEVOLKINGSMIJLPALEN
9
CHRONOLOGIE
1837
Vestiging van een vlasfabriek in
de buurt van de Hallepoort. Met
1200 werkkrachten, onder wie
80 % arbeidsters, was
La Linière
de belangrijkste nijverheid van
de gemeente.
1866
Plan d’ensemble pour l’extension
et l’embellissement de
l’agglomération bruxelloise
van Victor Besme waarin het
ontwikkelingsplan van een
groot deel van het grondgebied
van Sint-Gillis is opgenomen.
Aanleg van 43 nieuwe straten.
1864
Eerste gemeentehuis op
het Sint-Gillisvoorplein.
1869
Inhuldiging van het Zuidstation.
Eerste Amerikaanse spoorlijn,
een tramway getrokken door
paarden.
1874
Bouw van een grote ijskelder
in de straat die er vandaag naar
genoemd is.
1878
Bouw van een nieuwe kerk op
het voorplein, op de plaats
van het vorige gebouw.
1880
Inhuldiging van het Munthof
waar munten werden geslagen.
1884
Indienstname van de gevangenis
van Sint-Gillis.
1895
Inhuldiging van de nieuwe
begraafplaats van Sint-Gillis
in het verlengde van de
Stillelaan in Ukkel.
Verz. CHSG.
Privé-verzameling.
Verz. P. Briquet.
Verz. B. Poncelet.
Verz. Lemaire.
Privé-verzameling.
Sint-Gillis
ACHT EEUWEN GESCHIEDENIS[SEN]
1896
Meer dan 9000 personen
werken in de industriële sector
in Sint-Gillis.
1898
Victor Horta bouwt in de
Amerikaansestraat zijn woning
en atelier, vandaag omgevormd
tot Hortamuseum.
1890–1910
De gemeente voorziet in een
doeltreffend en innoverend
onderwijsnetwerk.
1904
Inhuldiging van het stadhuis,
Van Meenenplein.
1906
Inhuldiging van het Volkshuis
op het Sint-Gillisvoorplein.
1915–1918
Opsluiting van verzetsstrijders,
onder wie Édith Cavell, Philippe
Baucq en Gabrielle Petit, later
gefusilleerd door de bezetter.
1933–1935
De
Union saint-gilloise
speelt
60 wedstrijden zonder nederlaag
tussen 8 januari 1933 en
10 februari 1935, een nog steeds
ongeëvenaarde prestatie.
1952
Paul-Henri Spaak wordt
burgemeester van Sint-Gillis
en blijft aan het hoofd van de
gemeente tot in 1957.
1964
Bouw van de Zuidertoren.
1968
Eddy Paape begint in het
Institut
Saint-Luc
met de eerste cursus
striptekenen in Europa.
Verz. AMH (Victor Horta © Sofam 2016).
Verz. Lemaire.
© APEB 2015.
Verz. Union 1897 – De Archieven.
Verz. GASG.
11
CHRONOLOGIE
1977–1992
Metrowerken tussen Hoogte
100 en het Zuidstation.
1986
Heropbloei van de markt
op het Van Meenenplein.
1988
Eerste Kunstenaarsparcours,
biënnale van hedendaagse kunst.
1990
Stadsrenovatie door middel van
initiatiefwijken, gevolgd door
wijkcontracten, waarvan er twee
nog in uitvoering zijn.
Vanaf 1992
Uitbreiding van het Zuidstation
om plaats te maken voor de
HST-lijnen.
1997
Het in 1928 gebouwde Huis
Hoguet dat onderdak bood
aan spin- en confectieateliers,
wordt omgevormd om de
gemeentelijke bibliotheek en
La
Maison du Livre
te huisvesten.
2007
Drukkerij Goffin,
Belgradostraat, wordt
getransformeerd en wordt
het
Maison des Cultures
(Huis van de Culturen).
2013
Het Sint-Gillisvoorplein wordt
een voetgangerszone.
2016
Achthonderdste verjaardag
van Sint-Gillis.
© Philippe Ruelle, 1988.
© APEB 2015.
© AL.
De voorstad
Sint-Gillis gezien
vanuit de toren
van het stadhuis,
rond 1908
(verz. Belfius Bank
© ARB-GOB).
Sint-Gillis
EEN GESCHIEDENIS
1216–1795
VAN PAROCHIE TOT GEMEENTE
1795–1914
DE BLOEITIJD
1914–2016
SINT-GILLIS IN DE TEGENWOORDIGE TIJD
14
Sint-Gillis
ACHT EEUWEN GESCHIEDENIS[SEN]
1216–1795
VAN PAROCHIE TOT GEMEENTE
Vanaf de 13
de
eeuw ontstond, gaandeweg maar zienderogen, een dorp
met molens en moestuinen, steenwegen en de eerste dranklokalen.
Deze nederzetting was een doorgangsplaats voor legers en werd
geteisterd door epidemieën, wat leidde tot de bouw van een fort en
van een leprozenhuis.
Een grondgebied en
zijn bestaansmiddelen
Bij gebrek aan archeologische
getuigenissen is er weinig bekend
over de zeer vroege geschie-
denis van Sint-Gillis. Slechts
twee in de 19
de
eeuw gevonden
silexsplinters, vermoedelijk
uit het neolithicum, vormen
een aanwijzing. Niettemin is
geweten dat de Brusselse regio
vanaf deze periode bewoond
werd. Voorts wordt er gewag
gemaakt van Romeinse wegen
in de gemeente, ook al werd dit
door geen enkele opgraving
bevestigd
1
.
Het grondgebied was vooral
waardevol omwille van zijn
geografische, hydrografische
en geologische eigenschappen.
De streek werd gekenmerkt
door een uitgestrekte, vaak
onder water gelopen, aanslib-
bingsvlakte met daarboven een
steile helling. Deze glooiing is
nog duidelijk te zien wanneer
we vanuit het hoger gelegen
gedeelte van de gemeente een
blik werpen richting Hallepoort
of Zuidstation. Talloze water-
toevoerpunten bevoorraadden
de putten en fonteinen van de
streek en later zelfs die van de
stad Brussel.
D. Schellings,
oud gezicht op
Sint-Gillis
© KBR/Pk.
L. Speeckaert,
Oude zandgroeve
van Sint-Gillis
(verz. CHSG).
15
SINT-GILLIS, EEN GESCHIEDENIS
H. Collaert,
Gezicht op Sint-
Gillis
, naar Hans
Bol, rond 1560
© ASB/IF Album
XI-24-5.
De aanwezigheid van
rivieren, zoals de Zenne, en van
beken stimuleerde de bouw van
molens en de ontwikkeling van
uiteenlopende activiteiten, zoals
landbouw, visvangst en veeteelt.
Hierdoor steeg het bevolkingscij-
fer van Sint-Gillis.
De bodem, kleiachtig in het
westen van de vlakte en zanderig
in het oosten, maakte de exploi-
tatie mogelijk van zandgroeven,
en later, van steenbakkerijen.
Deze waren onmisbaar, zowel
voor de bouwactiviteiten als voor
de manufacturen en ambachten.
Het nabijgelegen Zoniënwoud
was de eerste houtzolder van
de inwoners van Sint-Gillis. Ze
gebruikten het hout als brandstof
om zich te verwarmen, en later,
als basismateriaal voor de bouw
van hutten en voor de vervaardi-
ging van meubelen. De schapen
graasden op de vlakte waar elzen
en populieren groeiden en lever-
den niet enkel vlees maar ook
wol, wat bijdroeg tot de ontwik-
keling van de lakennijverheid.
De Heilige Gillis
in
Obbrussel
In 1216 verscheen voor het eerst
in een manuscript de naam
Obbrussel
, letterlijk “Op-Brussel,
J. van Deventer,
Handgeschreven
kaart van Brussel
en omgeving
,
midden 16
de
eeuw
© KBR/KP.
17
SINT-GILLIS, EEN GESCHIEDENIS
Hoog-Brussel”. Datzelfde jaar
werd ook overgegaan tot de
bouw van een eerste kerk, gewijd
aan Sint-Gillis.
Tussen de 8
ste
en de 11
de
eeuw
kwam een gehucht met de naam
Obbrussel
tot stand in het noor-
delijke deel van de parochie Vorst,
grenzend aan de eerste Brusselse
stadskern. In de 12
de
eeuw strekte
dit gehucht zich uit van de
Kapellekerk in Brussel, kortom van
de toenmalige stadspoorten, tot
in de omgeving van Hoogte 100
in Vorst.
In het begin van de
13
de
eeuw kende het Brusselse
grondgebied een belangrijke
economische en demografi
sche
groei. Het is binnen deze con-
text dat Hendrik I, hertog van
Brabant, het gehucht
Obbrussel
de toestemming gaf om zich
te ontwikkelen als zelfstandige
parochie en om een eigen kerk
te bouwen.
Rondom deze kerk ontwik-
kelde zich de eerste dorpskern
bestaande uit een kerkhof, een
pastorie, een hermitage waar
enkele kluizenaarsters woonden,
het Geesthuis (zie p. 120) en een
herberg genaamd
Die Swaene
(De Zwaan).
Vóór 1222, de precieze datum
is niet gekend, werd in
Obbrussel
,
heerlijkheid van de hertog van
Brabant, een bijzonder schepen-
ambt ingevoerd dat borg stond
voor de door Hendrik I aan de
inwoners verleende juridische
en economische vrijheden. Na
1229 beschikten de schepenen
over een eigen zegel waarop de
patroonheilige van
Obbrussel
,
de Heilige Gillis, te zien was
samen met de inscriptie “
Sigilum
scabinorum de Obbruxella
”.
De ontwikkeling van Brussel
in de loop van de 13
de
eeuw
leidde op 14 februari 1296 tot
Oorkonde uit 1216
die de oprichting
van de parochie
van
Obbrussel
ratifi
ceert
© RAB.
18
Sint-Gillis
ACHT EEUWEN GESCHIEDENIS[SEN]
de administratieve aanhechting
van het dorp
Obbrussel
bij de
Stad Brussel. In de 14
de
eeuw
bestond het territorium waarover
Brussel rechterlijke bevoegdheid
uitoefende, de zogenaamde
“kuip”, uit de vijfhoek en acht
dorpen: Sint-Gillis, Elsene,
Etterbeek, Sint-Joost-ten-
Node, Schaarbeek, Sint-Jans-
Molenbeek, Anderlecht en
Vorst. De inwoners van de
gehuchten en dorpen van de
kuip waren inzake administratie,
handel en justitie afhankelijk van
de Stad waaraan ze belastin-
gen betaalden. In ruil hiervoor
genoten ze dezelfde rechten en
vrijheden als de stedelingen.
R. Cantagallina,
Sint-Gillis en
de Hallepoort,
1612-1613
© KIK.
Gemeentezegel
van Sint-Gillis,
midden 13
de
eeuw
(verz. CHSG,
fonds R. Dons).
19
SINT-GILLIS, EEN GESCHIEDENIS
Timpaan van de
Sint-Gilliskerk
© APEB 2015.
Gillis, heilige,
pelgrim en heremiet
Het gehucht dat in de middel-
eeuwen de naam
Obbrussel
kreeg, werd in de loop der eeu-
wen langzamerhand bekend en
erkend onder de naam
Sint-Gillis-
Obbrussel
. Een belangrijke reden
hiervoor was de verering van de
in de 8
ste
eeuw heilig verklaarde
kluizenaar Gillis, patroonheilige
van de kreupelen, de bedelaars en
de smeden. Toch was dit niet de
enige aanleiding.
De parochie
Obbrussel
werd
bij haar oprichting in 1216 onmid-
dellijk geplaatst onder het patro-
naat van de Heilige Gillis die zijn
naam schonk aan de nieuwe kerk.
Aan deze keuze lag evenwel meer
dan één reden ten grondslag.
In deze periode was Sint-Gillis
bijzonder geliefd bij de christe-
lijke bevolking in Frankrijk en in
Lotharingen. Bovendien kende
zijn cultus een grote verspreiding
tijdens de eerste kruistochten in
de 11
de
eeuw
2
.
Volgens verschillende legen-
den was Gillis de Kluizenaar een
Athener. In het Griekenland van
de 7
de
eeuw was hij gekend onder
de naam Aegidius, wat letterlijk
betekent “illuster man zonder
land”
3
. Zijn vermaardheid dankte
hij aan de hem toegeschreven
goddelijke krachten, waaronder de
genezing van zieken en kreupelen.
Na een bezoek aan Rome,
trok Gillis zich terug in een woud
in de Gardstreek dicht bij Nîmes.
Enige tijd later werd hij in Arles
verwelkomd en ontving de Heilige
Wapenschild
van de Gemeente
Sint-Gillis
© TVD.
Veredimius hem aan de oever
van de Gardon. Later trok hij zich
terug als kluizenaar in een grot
in de Flavische vallei. Toen een
hinde, achternagezeten door de
jagers van koning Flavius, hier
haar toevlucht zocht, trachtte een
van de schutters het dier te raken.
Hij miste echter en doorboorde
de hand van de heilige. Bij het
zien van de gewonde Gillis was de
koning zo ontdaan dat hij besloot
hem de Flavische vallei af te staan
om er een klooster te bouwen.
De legende is verbonden
met de stichting van de abdij van
Saint-Gilles (Gard), een belangrijk
pelgrimsoord op de weg naar
Santiago de Compostella. Op
hun terugreis hielden de pelgrims
hier immers halt om de lof te
zingen van Sint-Gillis
4
.
De aanbidding van Sint-Gillis
kwam op gang na zijn dood,
tussen 721 en 726, en hield ver-
band met de hem toegeschreven
20
Sint-Gillis
ACHT EEUWEN GESCHIEDENIS[SEN]
Schelp nabij de
Hallepoort die
de pelgrimsweg
aangeeft
© APEB 2015.
In de 9
de
eeuw werd de haven-
stad Saint-Gilles (Gard) een
bedevaartplaats. Grote menig-
ten trokken naar deze stad
om de relieken van de monnik
te vereren. Van de 9
de
tot de
DE BEDEVAART VAN SAINT-GILLES
rustte vóór de overbrenging ervan
naar Toulouse.
De redenen waarom de paro-
chie
Obbrussel
in 1216 koos voor
de Heilige Gillis zijn velerlei: zijn
internationale bekendheid speelde
hierbij een rol en ook het eren
van de nagedachtenis van een
heilige met genezende krachten
– de parochie beschikte over een
leprozenhuis – was van belang.
Bovendien paste het om hulde
te brengen aan de patroonhei-
lige van de kreupelen en van de
smeden aangezien het gehucht
bekend stond om zijn smidsen en
om de aanmaak van werktuigen
en van bouwmateriaal.
magische krachten, met zijn
nederige inborst en met zijn
bestendige afwijzing van de
fataliteit van oorlog en ellende.
Deze populariteit dankte hij ook
aan zijn grote wetenschappelijke
kennis, zijn inzet voor de armen,
zijn bouwactiviteiten, zijn geloof in
een eeuwige God en zijn ijveren
voor een vredelievende wereld.
Tijdens de middeleeuwen was
zijn cultus bijzonder invloedrijk, en
dit niet enkel in de Provence maar
ook in het merendeel van de chris-
telijke landen. Omdat hij de abso-
lutie garandeerde, werd Sint-Gillis
beschouwd als de ideale biechtva-
der. “De bedevaart naar het graf
van de Heilige Gillis kende een
stijgend succes. Vanaf het midden
van de 11
de
eeuw behoorde zijn
tombe tot de meest bezochte
van het christendom, naast die
van Rome, van Jeruzalem en van
Compostella”
5
. Het was evenwel
pas in 1865 dat de opgravingen
in Saint-Gilles het graf onthulden
waarin, naar alle waarschijnlijkheid,
het lichaam van de heilige man
in de Gard. We vernoemen
hier ook Saint-Gilles-Croix-de-
Vie, Saint-Gilles-de-Crétot,
Saint-Gilles-de-la-Neuville,
Saint-Gilles-des-Marais, Saint-
Gilles-du-Mené, Saint-Gilles-
les-Bois, Saint-Gilles-les-Forêts,
Saint-Gilles-Pligeaux, Saint-
Gilles-Vieux-Marché en Saint-
Gilles-les-Bains in Réunion. Een
gemeente in Quebec draagt
eveneens deze naam.
Saint-Gilles is tevens een
wijk in Luik en Sint-Gillis-bij-
Dendermonde is een stads-
deel van Dendermonde. In
Namen was
Le Saint-Gilles
de naam van een hospitaal,
vooraleer de zetel te worden
van het Waalse parlement. In
Frankrijk schonk hij zijn naam
aan een vijftiental gemeen-
ten. De bekendste plaats is de
70 000 inwoners tellende stad
SINT-GILLIS BUITEN SINT-GILLIS
Saint-Gilles,
Quebec.
Door zijn groeiende faam
werden er steeds meer plaatsen
aan de Heilige Gillis gewijd.
We vermelden, in Vlaanderen,
de Gemeente Sint-Gillis-Waas.
13
de
eeuw was Saint-Gilles de
meest oostelijke haven van het
zuiden van Frankrijk. Derhalve
scheepten hier talrijke pelgrims
in met bestemming Rome en
het Heilige Land. Na meer-
dere eeuwen te zijn veron-
achtzaamd, kent de weg van
Saint-Gilles, sinds een veertigtal
jaar, een zekere opleving. Aan
de Hallepoort in de Gemeente
Sint-Gillis vertrekt een pad rich-
ting Santiago de Compostella
dat gedeeltelijk over de weg
naar Saint-Gilles (Gard) loopt.
Anoniem,
Tafereel uit de
legende van
Sint-Gillis
, begin
16
de
eeuw
(Martens, 2016).
De Zenne
vandaag, grens
tussen Sint-Gillis
en Anderlecht
© APEB 2015.
23
SINT-GILLIS, EEN GESCHIEDENIS
en de andere in de, toepasselijk
genaamde, Bronstraat
6
. De
gemeente telde ook talrijke
vijvers: de Torenvijver vlakbij de
Hallepoort, de vijvers van het
Pierre Pauluspark, waarvan nog
sporen zijn bewaard, deze van de
kasteelhoeve van Bethlehem en
deze van de Nieuwmolen.
Het dorp was de belangrijk-
ste waterwinningsbron voor de
bevoorrading van Brussel. Met
dit doel voor ogen werden talrijke
opvangputten gebouwd, met
name onder het Moricharplein.
Molens in Sint-Gillis
Vanaf het einde van de
13
de
eeuw vermelden teksten
meerdere watermolens op het
grondgebied van Sint-Gillis.
Op de as met de actuele
Denemarkenstraat, onder de
huidige spoorlijnen, stond de
Nieuwmolen
(zie ook p. 210).
Deze molen wordt vernoemd
vanaf 1262. In de 17
de
eeuw werd
hij overgedragen aan de Stad
Brussel en ingericht als verdedi-
gingspost. Brussel verkocht hem
in 1818 aan een olieslager. In 1955
luidden de overwelvingswerken
van de Zenne het einde in van
de molen.
Op het kruispunt met de
huidige Engelandstraat en de
Fonsnylaan dreef de Elsbeek
de Slijpmolen aan waar wapens
en wapenrustingen geslepen
en gepolijst werden. Deze
molen verdween in de tweede
helft van de 19
de
eeuw. De
Kaart van de
natuurlijke
omgeving van de
gemeente
(Brussels
UrbIS®© 1.06,
tekening C. Ortigosa).
Een dorp doorkruist
door waterlopen
Het waternetwerk van Sint-Gillis
is om uiteenlopende redenen nog
maar een schim van wat het vroe-
ger was. De doorgedreven verste-
delijking en de omleiding van de
beken zijn hier zeker niet vreemd
aan. De Zenne vormt de weste-
lijke grens van de gemeente. Een
van haar bijrivieren, de Elsbeek,
ontspringt aan twee bronnen
in de buurt van de Hallepoort:
de ene onder het Moricharplein
24
Sint-Gillis
ACHT EEUWEN GESCHIEDENIS[SEN]
Elsbeek voorzag ook de aan de
Hallepoort gelegen Volmolen.
Deze werd aangewend voor het
verbrijzelen van schors, gebruikt
door de Brusselse huidenvetters
7
.
Overblijfselen van deze molen
werden aan het licht gebracht
tijdens opgravingen in 1998
8
.
De Nieuwmolen
rond 1900
(verz. CHSG).
De Nieuwmolen
(verz. GASG).
Vanaf het begin van de
16
de
eeuw werden er meer-
dere windmolens gebouwd in
het bovendeel van het dorp,
in de buurt van de Bareel
van Sint-Gillis. In het mid-
den van de 17
de
eeuw waren
er drie: een op de hoek van
de huidige Munthofstraat
met de Waterloosesteenweg
en twee andere tussen de
Alsembergsesteenweg en de
Paul Dejaerlaan. Ze werden
aangekocht door de staat voor
het malen van draf: het bezink-
sel van gerst dat overblijft bij
het brouwen van bier en dat
verwerkt wordt in veevoeder.
Naderhand werden de molens
ingeschakeld voor de vervaardi-
ging van buskruit. Ze ontploften
op 25 mei 1667. Op het einde
van de 19
de
eeuw heette de
huidige Albaniëstraat nog steeds
Windmolenstraat.
25
SINT-GILLIS, EEN GESCHIEDENIS
De kolenkappers
Van de middeleeuwen tot de
Nieuwe Tijd waren de twee
hoofdactiviteiten in Sint-Gillis
de graan- en de groenteteelt,
in het bijzonder de kweek van
Brusselse spruitjes (spruitkool).
Hieraan dankten de inwoners van
Sint-Gillis trouwens hun bijnaam
van
kuulkappers
(kolenkappers).
Vermoedelijk werd het Brussels
In 1174 werd er een leprozenhuis
opgericht in de Hoogstraat
op de plaats van het huidige
Sint-Pietersziekenhuis. Deze
instelling lag op het grond-
gebied van
Obbrussel
tot
aan de bouw van de tweede
omwalling die de straat binnen
de Stad Brussel bracht. Het
leprozenhuis werd getrans-
formeerd tot klooster van de
religieuzen van Sint-Pieter.
Daarna vonden hier de eerste
lessen klinische geneeskunde
plaats van het door Jozef II
in 1783 opgerichte koninklijke
Hospitaal. Zo ontstond het Sint-
Pietersziekenhuis, wieg van de
Faculteit Geneeskunde van de
toekomstige
Université Libre
de Bruxelles
.
VAN LEPROZENHUIS TOT FACULTEIT GENEESKUNDE
Kolenkappers op
weg naar de markt,
1882
© KBR, verz. CHSG,
fonds R. Dons.
spruitje in de 12
de
eeuw op
intensieve manier gekweekt in
Obbrussel
. Omdat de ruimte
voor moestuinen in het stads-
centrum beperkt was, werd er
naar uitbreiding gezocht in de
buitenwijken. Rekening houdend
met het beperkte grondgebied
van Sint-Gillis kozen de telers
voor een koolsoort die in trossen
in de hoogte groeit op stammen,
wat een maximaal rendement
oplevert. Op het einde van
de 15
de
eeuw, midden in de
renaissance, werd het spruitje
geïntroduceerd in de Franse
burgerkeuken, meer bepaald
in de Elzas.
De Hallepoort
voor
transformatie,
foto van
Guillaume Claine,
1852
(verz. CHSG).
27
SINT-GILLIS, EEN GESCHIEDENIS
R. Cantagallina,
Gezicht op Brussel
vanuit het zuiden
met Sint-Gillis op
de voorgrond, 1612
© KBR/Pk.
De Hallepoort,
baken van Sint-Gillis
Na de bouw van de eerste
omwalling, in het begin van de
13
de
eeuw, kende de stad Brussel
een snelle ontwikkeling. Door de
demografi
sche groei barstte de
stad al snel uit haar omwallingen.
Een nieuwe en beter aan de tijd
aangepaste versterking moest
dringend worden overwogen.
In 1356, vlak na de Brabantse
Successieoorlog waarbij Brussel
bestormd en bezet werd, besloot
de stedelijke overheid dan ook
over te gaan tot de bouw van een
tweede omwalling.
In het midden van de
14
de
eeuw annexeerde de
Stad door de bouw ervan een
vijfde van het grondgebied
van
Obbrussel
, waaronder de
Tracé van de
eerste omwalling
(verz. GASG).
28
Sint-Gillis
ACHT EEUWEN GESCHIEDENIS[SEN]
Tracé van de
tweede omwalling
(verz. GASG).
Marollen. Vanaf dan zou de
stad enkel nog verbonden zijn
met het dorp door de poort
van
Obbrussel
, de toekomstige
Hallepoort. De wegen vanuit
Sint-Gillis naar de zuidelijk
gelegen wijken van Brussel liepen
hierdoor dood of verdwenen.
De in 1381 op het stedelijk
grondgebied opgetrokken
Hallepoort is het laatste overblijf-
sel van de tweede omwalling van
Brussel. Aan haar militaire func-
tie werd vanaf 1564 een einde
gemaakt. De omwalling met haar
zeven torens werd afgebroken
tussen 1818 en 1840 om de bouw
mogelijk te maken van de boule-
vards van de “kleine ring”.
De Hallepoort deed
achtereenvolgens dienst als
P. Vitzthumb,
de Hallepoort
gezien vanuit
de stad, 1826
© ASB/IF C-11837.
Buitengezicht
Hallepoort,
1819
© ASB/IF B-60.
29
SINT-GILLIS, EEN GESCHIEDENIS
De Hallepoort,
gerestaureerd
door Henri
Beyaert
(ADVG © GOB).
Hallepoort, zaal
op de eerste
verdieping
© ASB/IF C-4430.
opslagplaats, als onderkomen
voor daklozen, als militaire
gevangenis en als archiefdepot,
vooraleer ze in 1847 werd omge-
vormd tot museum. Omstreeks
1570 bood het gebouw zelfs
enkele jaren onderdak aan de
eerste Lutherse kerk van Brussel.
Tijdens het Hollandse bewind
wilde de Stad de poort afbreken
omdat ze letterlijk in de weg
stond van haar uitbreidingspro-
jecten. De prinses van Oranje
verdedigde evenwel met veel
vuur het door haar bewonderde
gebouw.
In 1868 paste architect Henri
Beyaert de Hallepoort aan zijn
nieuwe functie van museum aan
en wijzigde er in grote mate de
buitenzijde van. De oude poort
werd gemetamorfoseerd tot een
neogotisch “sprookjeskasteel”.
Na de in 2008 voltooide
ingrijpende restauratiewer-
ken waakt nu een herrezen
Hallepoort als een baken over
de toegang tot Sint-Gillis. Het
museum biedt onderdak aan een
tentoonstelling over de geschie-
denis van de tweede omwalling
van Brussel en herbergt ook
tijdelijke tentoonstellingen.
De verzameling telt heel wat
fraaie stukken, waaronder de
wapenrustingen en paarden van
Albrecht van Oostenrijk.
30
Sint-Gillis
ACHT EEUWEN GESCHIEDENIS[SEN]
Boerderijen en
landgoederen
Vanaf de 15
de
eeuw was de
vijfhoek te klein geworden en
vestigden meerdere landeige-
naars zich op het grondgebied
van Sint-Gillis in gebouwen die,
in sommige gevallen, groten-
deels als woning dienstdeden:
het zogenaamde huis de Sale
van de Brusselse familie van
den Heetveld, bij benade-
ring gelegen op de hoek van
de Vlasfabriekstraat met de
Henri Jasparlaan, werd in
het midden van de 17
de
eeuw
een herberg; het landgoed
van Fontange, in het midden
van het huizenblok gevormd
door de Vorstsesteenweg,
de Sint-Gilliskerkstraat,
de Andennestraat en de
Vanderschrickstraat; de boerderij
van de familie Swaef onderaan
de Vlogaertstraat, ter hoogte
van het Heldenplein; boerde-
rij Het Lindeken
in de
Émile
Féronstraat, tussen de Joseph
Claesstraat en het Heldenplein;
het Piermans Hoff op de Baron
Bouviersquare.
De kasteelhoeve van
Bethlehem situeerde zich daar
waar School nr. 4 zich bevindt,
namelijk in de Denemarkenstraat
en aan het Bethlehemplein, op
een uitgestrekt grondgebied
waarvan de oorsprong slecht
gekend is. Dit domein bepaalde,
ten minste vanaf het begin van
de 16
de
eeuw, in grote mate het
uitzicht van Sint-Gillis. De kas-
teelhoeve beschikte – zoals de
plattegronden aantonen – over
een indrukwekkend terrein, van
de Émile Féronstraat tot aan het
Bethlehemplein. Tussen 1696 en
Kasteelhoeve
van Bethlehem,
begin 18
de
eeuw
© AOCMWB/KP 341.
Het zogenaamde
huis de Sale, rond
1672
© AR/KPH 1155,
plan 18.
1698 deed deze woonplaats van
adellijke families dienst als militair
hospitaal. In de 18
de
en 19
de
eeuw
boden de gebouwen achtereen-
volgens onderdak aan een drank-
gelegenheid, een stokerij en een
quarantainegebouw, vooraleer
te worden gesloopt tussen 1884
en 1894.
Boerderij Het
Lindeken, begin
18
de
eeuw
© AOCMWB/KP 341.
31
SINT-GILLIS, EEN GESCHIEDENIS
Brussel stierven er elke dag
300 inwoners.
Sint-Gillis, reeds op de proef
gesteld door de oorlogen op
het einde van de 15
de
eeuw, lag
opnieuw onder vuur tijdens de
godsdienstoorlogen op het einde
van de 16
de
eeuw. In 1578 ging de
Stad Brussel over tot de sloping
van de kerk van Sint-Gillis om
te vermijden dat de belegeraars
het gebouw zouden gebruiken
als uitkijkpost. Bij het herstel van
het Spaanse bewind werd gestart
met de bouw van een nieuwe
kerk. Het koor werd gewijd in
het begin van de 17
de
eeuw, maar
de voltooiing van het gebouw
liet op zich wachten tot in 1756
(zie p. 152).
Twee eeuwen lang bleef de
demografische ontwikkeling
beperkt. In 1525 telde het dorp
slechts 41 huizen. In zijn beschrij-
ving van de parochie in 1712-1717
vermeldt pastoor Nicolas Richart
de namen van ongeveer 520
inwoners en 90 huizen
9
.
Tweede kerk van
Sint-Gillis, begin
18
de
eeuw
© AOCMWB/KP 341.
Conflicten en
beproevingen
In de 15
de
eeuw was Sint-Gillis
een doorgangsplaats van legers
en kreeg het dorp te kampen
met epidemieën: een eeuw van
rampspoed kondigde zich aan.
In 1414 werd het dorp bezet door
de soldaten van de hertog van
