Carta a los Romanos - Romano Penna - E-Book

Carta a los Romanos E-Book

Romano Penna

0,0

Beschreibung

Acercarse a san Pablo conlleva un descubrimiento: el cristianismo, sobre todo y precisamente en su versión paulina, no es un mero divertissement, un juego, sino que está hecho para gente adulta que sabe reflexionar sobre sí misma y sobre lo que verdaderamente cuenta en la vida. El euangèlion es el motivo más adecuado para etiquetar en su conjunto la argumentación de la Carta a los Romanos. Y no solo porque ese anuncio constituye el orgullo del apóstol, sino sobre todo porque la carta ofrece una amplia reflexión hermenéutica sobre el anuncio cristiano y sobre las diversas implicaciones de su contenido y su eficacia. Estas implicaciones configuran en cada caso los diversos aspectos del Evangelio, sean teológicos, cristológicos, antropológicos, bíblicos, histórico-salvíficos, ecuménicos o morales.

Sie lesen das E-Book in den Legimi-Apps auf:

Android
iOS
von Legimi
zertifizierten E-Readern

Seitenzahl: 3810

Veröffentlichungsjahr: 2014

Das E-Book (TTS) können Sie hören im Abo „Legimi Premium” in Legimi-Apps auf:

Android
iOS
Bewertungen
0,0
0
0
0
0
0
Mehr Informationen
Mehr Informationen
Legimi prüft nicht, ob Rezensionen von Nutzern stammen, die den betreffenden Titel tatsächlich gekauft oder gelesen/gehört haben. Wir entfernen aber gefälschte Rezensionen.



ÍNDICE GENERAL

ABREVIATURAS

PREFACIO

INTRODUCCIÓN GENERAL

OBSERVACIONES PRELIMINARES

I. LOS DESTINATARIOS

1. Los orígenes del cristianismo en Roma

2. La fisonomía de la Iglesia de Roma

2.1. Configuración confesional

2.2. Autonomía y organización

II. EL REMITENTE

1. La actitud (êthos y páthos) del remitente

2. Por qué escribió Pablo esta carta

2.1. Situación interna de la Iglesia de Roma

2.2. Motivos personales de Pablo

3. Cuándo y dónde escribió Pablo esta carta

III. LA CARTA

1. Unidad e integridad

1.1. Crítica textual

1.2. Crítica literaria

2. Forma y naturaleza de la exposición

2.1. Género epistolar

2.2. Retórica y epistolografía

3. Argumento y estructuración

3.1. Argumento

3.2. Estructuración

COMENTARIO

EL PREÁMBULO (O PROTOCOLO) (1,1-7)

1. Notas de crítica textual

2. Visión de conjunto

3. Comentario

LA ACCIÓN DE GRACIAS INICIAL (O POSTERIOR AL PROTOCOLO) (1,8-15)

1. Notas de crítica textual

2. Visión de conjunto

3. Comentario

PRIMERA PARTE (1,16–11,36): LOS ELEMENTOS FUNDAMENTALES QUE CONSTITUYEN LA IDENTIDAD CRISTIANA

EL TEMA (O PROPOSITIO): EL EVANGELIO REVELA LA JUSTICIA SALVÍFICA DE DIOS POR IGUAL PARA JUDÍOS Y GENTILES (1,16-17)

1. Notas de crítica textual

2. Visión de conjunto

3. Comentario

I. LA JUSTICIA DE DIOS: ANTÍTESIS ENTRE LA RETRIBUTIVA Y LA EVANGÉLICA (1,18–5,21)

I.A. LA ANTÍTESIS: LA JUSTICIA DE DIOS FUERA DE LA ÓPTICA EVANGÉLICA (1,18–3,20)

I.A.1. LA JUSTICIA PUNITIVA E IMPARCIAL DE DIOS (1,18–2,11)

I.A.1.a. LA JUSTICIA PUNITIVA (1,18-32)

1. Notas de crítica textual

2. Visión de conjunto

3. Comentario

I.A.1.b. LA JUSTICIA IMPARCIAL (2,1-11)

1. Notas de crítica textual

2. Visión de conjunto

3. Comentario

I.A.2. FRENTE A LA JUSTICIA RETRIBUTIVA SON INSUFICIENTES LAS GARANTÍAS OFRECIDAS POR LA LEY Y LA CIRCUNCISIÓN (2,12-29)

1. Notas de crítica textual

2. Visión de conjunto

3. Comentario

a. Insuficiencia de la Ley (2,12-24)

b. Insuficiencia de la circuncisión (2,25-29)

I.A.3. RESPUESTA A ALGUNAS OBJECIONES (3,1-8) Y PERORACIÓN FINAL (3,9-20)

I.A.3.a. ALGUNAS OBJECIONES (3,1-8)

1. Notas de crítica textual

2. Visión de conjunto

3. Comentario

I.A.3.b. PERORACIÓN FINAL (3,9-20)

1. Notas de crítica textual

2. Visión de conjunto

3. Comentario

I.B. LA JUSTICIA DE DIOS ANUNCIADA POR EL EVANGELIO Y SUS IMPLICACIONES SOTERIOLÓGICAS (3,21–5,21)

I.B.1. EL ACONTECIMIENTO CRISTO Y SU ENTRELAZAMIENTO CON LA FE (3,21-31)

1. Notas de crítica textual

2. Visión de conjunto

3. Comentario

a. La justicia de Dios conectada con la sangre de Cristo (3,21-26)

b. La justicia de Dios conectada con la fe (3,27-31)

I.B.2. EL CREYENTE TIENE UN ARQUETIPO EN ABRAHÁN (4,1-25)

1. Notas de crítica textual

2. Visión de conjunto

3. Comentario

a. La justicia de Abrahán está basada en la fe (4,1-12)

b. La fe de Abrahán fundamenta la admisión de los gentiles en su familia (4,13-22)

c. La aplicación de la justificación de Abrahán a los cristianos (4,23-25)

I.B.3. LOS FUNDAMENTOS CRISTOLÓGICOS DE LA CONDICIÓN DEL PECADOR JUSTIFICADO, A NIVEL INDIVIDUAL Y UNIVERSAL (5,1-21)

I.B.3.a. EL CREYENTE TIENE EN CRISTO EL FUNDAMENTO DE LA RECONCILIACIÓN CON DIOS (5,1-11)

1. Notas de crítica textual

2. Visión de conjunto

3. Comentario

I.B.3.b. CONCLUSIÓN SOBRE LOS ORÍGENES ANTITÉTICOS DE LA HUMANIDAD: DE ADÁN EL PECADO, DE CRISTO LA JUSTIFICACIÓN (5,12-21)

1. Notas de crítica textual

2. Visión de conjunto

3. Comentario

II. EL BAUTIZADO ESTÁ INSERTO EN CRISTO Y ES GUIADO POR EL ESPÍRITU (6,1–8,39)

II.A. LA INSERCIÓN EN CRISTO, MEDIADA POR EL BAUTISMO (6,1–7,6)

II.A.1. SUPERACIÓN DEL PECADO (6,1-14)

1. Notas de crítica textual

2. Visión de conjunto

3. Comentario

II.A.2. SUPERACIÓN DE LA LEY (6,15–7,6)

1. Notas de crítica textual

2. Visión de conjunto

3. Comentario

II.A.3. EXCURSUS: RELACIÓN ENTRE PECADO Y LEY (7,7-25)

1. Notas de crítica textual

2. Visión de conjunto

3. Comentario

II.B. EL ESPÍRITU DE CRISTO Y LA LIBERTAD CRISTIANA (8,1-30)

II.B.1. EL CRISTIANO COMO ACTUAL HIJO DE DIOS (8,1-17)

1. Notas de crítica textual

2. Visión de conjunto

3. Comentario

II.B.2. EL CRISTIANO ORIENTADO HACIA EL FUTURO ESCATOLÓGICO (8,18-30)

1. Notas de crítica textual

2. Visión de conjunto

3. Comentario

II.C. PERORACIÓN FINAL SOBRE LO OBRADO POR DIOS EN CRISTO (8,31-39)

1. Notas de crítica textual

2. Visión de conjunto

3. Comentario

III. LA RELACIÓN ENTRE EL PUEBLO DE ISRAEL Y EL EVANGELIO (9,1–11,36)

EXORDIO. AMARGURA DE PABLO Y DIGNIDAD DE ISRAEL (9,1-5)

1. Notas de crítica textual

2. Visión de conjunto

3. Comentario

III.A. DIOS ELIGE POR GRACIA: UN «RESTO» EN ISRAEL, Y TAMBIÉN A LOS GENTILES (9,6-29)

1. Notas de crítica textual

2. Visión de conjunto

3. Comentario

III.B. DIOS HA REVELADO DEFINITIVAMENTE SU JUSTICIA EN CRISTO (9,30–10,21)

1. Notas de crítica textual

2. Visión de conjunto

3. Comentario

III.C. DIOS ES FIEL A SU PUEBLO (11,1-32)

1. Notas de crítica textual

2. Visión de conjunto

3. Comentario

DOXOLOGÍA CONCLUSIVA. HIMNO A LA MISTERIOSA SABIDURÍA DE DIOS (11,33-36)

1. Notas de crítica textual

2. Visión de conjunto

3. Comentario

SEGUNDA PARTE (12,1–15,13): EL COMPONENTE ÉTICO DE LA IDENTIDAD CRISTIANA

INTRODUCCIÓN

PROPOSITIO ETHICA: 12,1-2

1. Notas de crítica textual

2. Visión de conjunto

3. Comentario

I. LA VIDA DE RELACIÓN DE LA COMUNIDAD CRISTIANA Y SUS MOTIVACIONES (12,3–13,14)

I.A. LAS RELACIONES INTERNAS DE LA COMUNIDAD, INSPIRADAS EN UNA MODERADA ESTIMA DE UNO MISMO Y EN EL AMOR MUTUO (12,3-16)

I.A.1. LA DIVERSIDAD DE LOS CARISMAS (12,3-8)

1. Notas de crítica textual

2. Visión de conjunto

3. Comentario

I.A.2. EL AMOR MUTUO (12,9-16)

1. Notas de crítica textual

2. Visión de conjunto

3. Comentario

I.B. LAS RELACIONES DE LA COMUNIDAD CON EL EXTERIOR (12,17–13,7)

I.B.1. LAS RELACIONES CON TODOS LOS HOMBRES (12,17-21)

1. Notas de crítica textual

2. Visión de conjunto

3. Comentario

I.B.2. LAS RELACIONES CON LAS AUTORIDADES (13,1-7)

1. Notas de crítica textual

2. Visión de conjunto

3. Comentario

I.C. SÍNTESIS SOBRE LOS ELEMENTOS CONSTITUTIVOS DEL ETHOS CRISTIANO (13,8-14)

I.C.1. EL MOTIVO FUNDAMENTAL DEL AGÁPĒ (13,8-10)

1. Notas de crítica textual

2. Visión de conjunto

3. Comentario

I.C.2. EL MOTIVO DE LA ESPERA ESCATOLÓGICA (13,11-14)

1. Notas de crítica textual

2. Visión de conjunto

3. Comentario

II. EL CASO CONCRETO DE LA RELACIÓN ENTRE CRISTIANOS DÉBILES Y FUERTES (14,1–15,6)

II.A. LOS FUERTES Y LOS DÉBILES EN LA FE SON EXHORTADOS A NO JUZGARSE MUTUAMENTE (14,1-13)

1. Notas de crítica textual

2. Visión de conjunto

3. Comentario

II.B. NADA ES IMPURO, PERO HAY QUE RESPETAR LAS OPCIONES AJENAS (14,14-23)

1. Notas de crítica textual

2. Visión de conjunto

3. Comentario

II.C. LOS FUERTES DEBEN AYUDAR A QUIEN ES DÉBIL (15,1-6)

1. Notas de crítica textual

2. Visión de conjunto

3. Comentario

III. CONCLUSIÓN. IMITAR A CRISTO, QUE ACOGE A JUDÍOS Y GENTILES (15,7-13)

1. Notas de crítica textual

2. Visión de conjunto

3. Comentario

CONCLUSIÓN DE LA CARTA (15,14–16,27)

NOTICIAS SOBRE LA SITUACIÓN PERSONAL DE PABLO (15,14-33)

1. Notas de crítica textual

2. Visión de conjunto

3. Comentario

RECOMENDACIÓN DE FEBE (16,1-2)

1. Notas de crítica textual

2. Visión de conjunto

3. Comentario

LISTA DE SALUDOS (16,3-16)

1. Notas de crítica textual

2. Visión de conjunto

3. Comentario

ÚLTIMA RECOMENDACIÓN CONTRA LOS PERTURBADORES (16,17-20A). SALUDO CON DESEO QUE CIERRA LA CARTA (16,20b)

1. Notas de crítica textual

2. Visión de conjunto

3. Comentario

POST-SCRIPTUM, CON SALUDOS DE OTROS REMITENTES (16,21-23)

1. Notas de crítica textual

2. Visión de conjunto

3. Comentario

APÉNDICE REDACCIONAL (16,25-27)

1. Notas de crítica textual

2. Visión de conjunto

3. Comentario

BIBLIOGRAFÍA

Créditos

ABREVIATURAS

AB

The Anchor Bible

AnB

Analecta Biblica

AndUnivSem

St Andrews University Seminary Studies

ANET

J. B. Pritchard, The Ancient Near Eastern Texts Relating to the Old Testament, Princeton 1955

ANRW

Aufstieg und Niedergang der römischen Welt, H. Temporini y W. Hase (eds.), Berlín-Nueva York 1972ss

ASE

Annali di Storia dell’Esegesi

Aug

Augustinianum

Bauer - Danker

F. W. Danker, A Greek-English Lexicon of the New Testament, basado en la obra de Walter Bauer, Chicago-Londres 32000

BBB

Bonner Biblische Beiträge

BDR

F. Blass, A. Debrunner y F. Rehkopf, Grammatica del greco del Nuovo Testamento, GLNT Suppl. 3, Brescia 1982 (ed. or. Gotinga 1976)

BEvTh

Beiträge zur evangelischen Theologie

Bib

Biblica

BibOr

Bibbia e Oriente

BJ

Bible de Jérusalem

BJRL

Bulletin of the John Ryland’s Library

BTB

Biblical Theology Bulletin

BS

Bibliotheca Sacra

BZ

Biblische Zeitschrift

BZNW

Beihefte zur ZNW

CB

Coniectanea Biblica

CBQ

The Catholic Biblical Quarterly

CH

Corpus Hermeticum

Chantraine

P. Chantraine, Dictionnaire étymologique de la langue grecque, nuev. ed., París 1999 (11968)

CIG

Corpus Inscriptionum Graecarum

CIJ

Corpus Inscriptionum Judaicarum

CIL

Corpus Inscriptionun Latinarum

CTJ

Calvin Theological Journal

CurBibRes

Currents in Biblical Research

DBS

Dictionnaire de la Bible, Supplément

DENT

H. Balz y G. Schneider (eds.), Dizionario Esegetico del Nuovo Testamento, Introduzione allo studio della Bibbia Suppl. 15, Brescia 2004

Denz

H. Denzinger, Enchiridion Symbolorum, ed. K. Rahner, Friburgo de Brisgovia 311960

DSD

Dead Sea Discoveries

EKK

Evangelisch-Katholischer Kommentar zum Neuen Testament

EstBib

Estudios Bíblicos

Et

Etudes

ETL

Ephemerides Theologicae Lovanienses

EQ

Evangelical Quarterly

ETR

Etudes Théologiques et Religieuses

EJ

Evangelical Journal

EQ

Evangelical Quarterly

ET

Evangelische Theologie

ExpT

Expository Times

FilN

Filologia Neotestamentaria

FRLANT

Forschungen zur Religion und Literatur des Alten und Neuen Tstaments

FS

Festschrift (en honor de)

GLAT

Grande Lessico dell’Antico Testamento

GLNT

Grande Lessico del Nuovo Testamento

Greg

Gregorianum

Hen

Henoc

Herm

Hermeneia

hl

hapax legomenon

HTR

Harvard Theological Review

HUCA

Hebrew Union College Annual

ICC

The International Critical Commentary

Int

Interpretation

IrBSt

Irish Biblical Studies

JAAR

Journal of the America Academy of Religion

JAC

Jahrbuch für Antike und Christentum

JBL

Journal of Biblical Literature

JBT

Jahrbuch für Biblische Theologie

JJS

Journal for Jewish Studies

JSJ

Journal for the Study of Judaism

JSNT

Journal for the Study of the New Testament

JSOT

Journal for the Study of the Old Testament

JTS

Journal for Theological Studies

Lat

Lateranum

Lausberg

H. Lausberg, Elementi di retorica, Bolonia 1969; confróntese con H. Lausberg, Handbook of Literary Rhetoric, ed. D. E. Orton y R. D. Anderson, Leiden-Boston-Colonia 1998

LD

Lectio Divina

LSJ

H. G. Liddell, R. Scott y H. S. Jones, Greek-English Lexicon, Oxford 1961 (= 1940; 11873)

LTP

Laval Théologique et Philosophique

LV

Lumière et Vie

LXX

Traducción griega del Antiguo Testamento (Setenta)

MS

Monograph Series

MSR

Mélanges de Science Religieuse

MTZ

Münchener Theologische Zeitschrift

NA

Neutestamentliche Abhandlungen

NDIEC

New Documents Illustrating Early Christianity (ed. G. H. R. Horsley)

Neot

Neotestamentica

NHC

Nag Hammadi Codices

NTS

New Testament Studies

NRT

Nouvelle Revue Théologique

NT

Novum Testamentum

NTA

New Testament Abstracts

NTOA

Novum Testamentum et Orbis Antiquus

OGIS

Orientis Graeci Inscriptiones Selectae (ed. W. Dittenberger)

Path

Pontificia academia theologica

PRS

Perspectives in Religious Studies

QR

Quarterly Review

RT

Rassegna di Teologia

RcSR

Recherches de Science Religieuse

Rel

Religion

RST

Religious Studies and Theology

RBL

Review of Biblical Literature

RB

Revue Biblique

RQ

Revue de Qumran

RSB

Ricerche Storico Bibliche

RTP

Revue de Théologie et de Philosophie

RvSr

Revue de Science Religieuse

RivBib

Rivista Biblica

SANT

Studien zum Alten und Neuen Testament

SBB

Stuttgarter biblische Beiträge

SBFLA

Studii Biblici Franciscani Liber Annuus

SC

Sources Chrétiennes

SEA

Svensk Exegetisk Arsbok

SEG

Supplementum Epigraphicum Graecum

SIG

Sylloge Inscriptionum Graecarum (a acargo de W. Dittenberger)

SJLA

Studies in Judaism in Late Antiquity

SNTS

Society for New Testament Studies

SOC

Scritti delle Origini Cristiane

SPCIC

Studiorum Paulinorum Congressus Internationalis Catholicus 1961, AnB 17-18, Roma 1963

StP

Studia Patavina

StPhilAn

Studia Philonica, Annual

Strack - Billerbeck

H. L. Strack y P. Billerbeck, Kommentar zum Neuen Testament aus Talmud und Midrasch, I-V, Múnich 41965 [I-IV] (11924-1928) y 1961 [V]

SVF

J. von Arnim, Stoicorum Veterum Fragmenta, I-III, Leipzig 1903-1905: ed. it. R. Radice, Stoici Antici. Tutti i Frammenti, Milán 1998

TB

Theologische Beiträge

Teol

Teologia

Tg

Targum

TM

Texto Masorético

TQ

Theologische Quartalschrift

Trench

R. C. Trench, Synonyms of the New Testament, Grand Rapids 1989 (11876)

TS

Theological Studies

TU

Texte und Untersuchungen

TyndBul

Tyndale Bulletin

VD

Verbum Domini

VS

Verbum Salutis

VT

Vetus Testamentum

WMANT

Wissenschaftliche Monographien zum Alten und Neuen Testament

WUNT

Wissenschaftliche Untersuchungen zum Neuen Testament

ZAW

Zeitschrift für die Alttestamentliche Wissenschaft

ZKT

Zeitschrift für Katholische Theologie

ZNT

Zeitschrift für Neues Testament

ZNW

Zeitschrift für die Neutestamentliche Wissenschaft

PREFACIO

La presente publicación unifica los tres volúmenes precedentes del comentario a la carta de Pablo a los romanos, editados entre 2004 y 2008. Debería resultar superfluo advertir al lector de que no se trata en absoluto de una reducción, sino de la simple unión de aquellas tres publicaciones separadas que partían el texto epistolar siguiendo más o menos las secciones de su argumentación. El objetivo de esta nueva edición no puede ser otro que facilitar la consulta, permitiendo tener a mano globalmente el proceso interpretativo completo del célebre escrito.

Además de la fusión de los volúmenes precedentes, una útil consecuencia de la presente edición es la unificación de toda la bibliografía utilizada y también de los precedentes índices de autores. No obstante, a estos se añade otro anteriormente inexistente, el índice de las diversas fuentes utilizadas, que permite rastrear escritos y autores antiguos, judíos, griegos y latinos, que inevitablemente constituyen el trasfondo clarificador del escrito y el pensamiento de Pablo.

Por desgracia, lamentarse de la dificultad de las cartas de Pablo se ha convertido en un lugar común. La cuestión no estriba en negar esta impresión, que por el contrario podemos compartir (¡como hacía ya 2 Pe 3,15-16!), sino en no quedarse en ella y en tomarse la molestia de ir más allá de la corteza superficial, demostrando que no somos «ignorantes e inestables», como deploraba ese mismo texto petrino. En efecto, si se tiene la paciencia y la tenacidad del excavador, de ello se obtiene una gratificación preñada de entusiasmo, pareja no solo a la expresada por Lutero, según el cual «fue como si se me abriesen de par en par las puertas del paraíso», sino también a la formulada ya antes por san Juan Crisóstomo, quien comparaba las cartas del Apóstol con el arca construida por Noé, con una diferencia: «En vez de juntar tablones, compuso cartas y arrancó de en medio de las aguas no a dos, tres o cinco miembros de su familia, sino al universo entero, que estaba a punto de naufragar».

La Carta a los Romanos es un ejemplo absolutamente típico, tal vez el mejor, de escrito que causa esa sensación. De ahí que su abordamiento, precisamente porque no puede sino ser saludable, requiera una constante renovación de las tentativas de revivir ese descubrimiento. A estas alturas debería quedar lejos (aun cuando aceche todavía) el ambiente de estrabismo teológico decimonónico, en virtud del cual Ernest Renan proclamaba con ligereza que lo que iluminaba la vida del cristiano no era ya la Carta a los Romanos, sino el sermón de la montaña. Es interesante señalar, por el contrario, lo que a comienzos del siglo XX precisaba Karl Barth en su imprescindible comentario a esta misma carta: que «en la problemática moral ­vale más decir muchas palabras de menos que una sola de más».

Hay que admitir que abordar un texto epistolar tan complejo como la Carta a los Romanos no es cosa fácil; más bien requiere cierta audacia, auda­cia que además guarda correspondencia con la que Pablo mismo confiesa haber empleado al escribirla (cf. Rom 15,15). Si, además, el intérprete o lector es de edad madura, lo normal es que esta operación se vea facilitada. Esto equivale a decir que acercarse al Apóstol conlleva inevitablemente un descubrimiento: el cristianismo, sobre todo y especialmente en su versión paulina, no es un mero divertissement, un juego, sino que es para gente adulta que sabe reflexionar sobre sí y sobre aquello que verdaderamente cuenta en la vida. Por eso abrigo la esperanza de que también quienes usen ­este comentario saquen de él la misma emoción maravillada que ha experimentado su autor ante la incomparable gracia de Dios y sus consecuencias de radical libertad para todo ser humano y de intenso estímulo encaminado a instaurar relaciones interpersonales inéditas.

Naturalmente, el objetivo de todo comentario, incluido este, es atraer la atención no sobre sí mismo, sino sobre el texto comentado, a cuyo servicio se pone con toda sencillez. Y la carta de Pablo a los romanos, debido también a la repercusión que tradicionalmente ha tenido sobre la vida no solo de la Iglesia, sino de la civilización occidental, cumple todos los requisitos para alcanzar y mantener una influencia fundamental sobre el creyente y aun sobre quien no lo es. No cabe decir que Lutero yerra cuando afirma que «esta epístola es verdaderamente el texto principal del Nuevo Testamento, el Evangelio más puro, y sería preciso que el cristiano no solo la ­supiese de memoria, palabra por palabra, sino que la leyese cada día como el pan cotidiano del alma» (de las Introducciones al Nuevo Testamento de la Septemberbibel, de 1522). La razón es que en ella, como enseña su contemporáneo Erasmo de Rotterdam, Pablo «se preocupa de abrogar y rechazar en todos sus puntos las ceremonias de la ley y de poner solo en Cristo toda esperanza de salvación» (Paráfrasis de la Carta a los Romanos, de 1517). Por eso en esta carta se respira de verdad el aire puro de las altas cumbres, muy lejos del smog de cierto reduccionismo piadoso o moralista (o ambas cosas) de la vida cristiana.

No me queda sino dar las gracias al editor por haber aceptado reunir los tres volúmenes en uno solo, favoreciendo así una utilización más práctica de la obra, a la que contribuye la compilación de los dos valiosos índices ya mencionados. Mi obligada gratitud, también, al profesor Pino Pulcinelli por haberse ocupado de reunir la bibliografía.

El conjunto de esta obra no tiene sino un solo objetivo último: contribuir a que «la Palabra del Señor se difunda y sea glorificada» (2 Tes 3,1).

Romano Penna

INTRODUCCIÓN GENERAL