Paradiz E-Book

Křesćan Krawc

• Herausgeber: Domowina-Verlag GmbH
• Kategorie: Gesellschafts- und Liebesromane
• Sprache: Deutsch

Seitenzahl: 644

Veröffentlichungsjahr: 2018

Beschreibung

Swójba w Paradizu – što móhło rjeńšeho być! Paradiz, bajkojty kućik přirody, pjeć domow na kromje hole, je žiwjenske srjedźišćo swójby serbskeho twarskeho mištra Pawoła Šewca z třomi dźěćimi. Pola nich je wšo, kaž ma być, tak najmłódši z nich, Jan-Pawoł husto mysli. Ale je to woprawdźe? Čehodla Pawoł Šewc na kóncu swojeho žiwjenja konstatuje: Wšo wopak činił? Inflacija, serbstwo w hitlerskim času a po wójnje, z propagowanjom jeho bujneho rozkćěwa a jeho dóńt we wuchodnych kónčinach Budyskeho kraja, mjez holu a Čornobohom, z wiziju wo přichodźe su wažne mězniki w stawiznach swójby. Awtor podawa žiwy dohlad do žiwjenja Serbow w 20. lětstotka.

Leseprobe

Prolog

Wostajće mje na pokoj! – Byrnjež sej wón, Pawoł Šewc, wot Němcow Zement-Schuster mjenowany, na swoju muskosć tójšto być zdał, so to poskaše, kaž by žona zakřiknyła. Hdyž so rozhněwa, na swoju muskosć zaby. Potom zaprasny durje z tak mócnym dyrom, kaž by so doskónčnje rozsudźił: Ja z nikim wjace njerěču!

Po tym so tyšna ćišina po domje rozlehny. Tola nic předołho, bórze zaso za durjemi pisanska mašina klepotaše, raz nahle pismik po pismiku, raz z dlěšej přestawku.

Pawoł Šewc zaso žiwjenske dopomnjenki pisaše, w bydlenskej stwě, na swojej starej Rheinmetall – za syna.

Žona, jeho druha žona, mjeztym jenička wosoba w jeho bliskosći, wućekny do kuchnje. Běše so jeho woprašała, što by chcył k snědanju měć. Hač měła muku zwarić? W kropje muka jeho změruje. Njezwaži sej hišće raz k njemu do jstwy zastupić. Wona wě: Hdyž zahe stawa a bjez snědanja pisansku mašinu na blido staji, potom z nim žane rěče njejsu. Potom wšo to, štož jeho w nocy njeje spać dało, do mašiny sklepa.

Hdyž tak njemdrje na mašinje pisa, potom w njej styskne mysle schadźeja. Boji so, zo móhło jeho klepanje na čorne tasty do něčeho złeho přeńć, samo do dyra kaž tehdy před wjele lětami, hdyž jeje muž na knježim dworje z wysokeho wuhenja palencarnje padny. Róštowe žerdźe wrjesnychu wo twjerdu zemju a wona, młoda žona, ani lěto po kwasu, jeho na mjezwoču ležo widźeše, bjez hibnjenja. Na tym dnju a pře wšě lěta po tym wosta sama. Bydleše w swojej komorce na hrodźe jako spušćomna słužowna pola knjeni von Boxberg. Njedyrbješe do wsy, njedyrbješe do ludźi. Tež to bě přičina, zo sej noweho njezhlada. K tomu wójna a po wójnje wjele młodych wudowow a mało młodych muži. Na nju, róžičku w nazymskej zahrodźe, so žadyn njedohlada, tež hdyž po wójnje jako samostatna burowka, nowosydlerka na třoch hektarach z polow rólneje reformy, jara za mužom pytaše. Štó žno sej žonu bjerje, kotraž muža do ratarstwa trjeba? Wosta sama, so sama zežiwjaca, so sama na swojim drějaca, doniž njedaše swoje pola – hač na zbytk poł hektara – wot drustwa wobdźěłać. Poda so zaso do słužby, staraše so w drustwowej hródźi wo ćelata.

Lěta lećachu a nadźija na muža hasny. Tola nadobo, kaž dźiw, so tónle přeco derje zwoblěkany muž k njej sydny. To sta so na cyrkwinskim dnju w žurli, hdźež běchu ludźo k zhromadnemu spěwanju a k wobjedu při dołhich blidach městna zabrali, ewangelscy Serbja, nimale wšo starši ludźo. Po mjenje bě wón jej znaty, na wobdźělenskich lisćinach přeco z jasnym podpismom zapisany – Pawoł Šewc, wot mužow Šewčiko! wołany, dokelž wo hłowu mjeńši hač přerězk. Bě so bjez prašenja pódla njeje sydnył, so k njej přiwobroćił a z posměwkom we wočomaj přispomnił: Hdyž budźeće chcyć, budźeće w paradizu žiwa. Budźeće žiwa kaž kralowna …

Wona njewědźeše, što jemu na tajke rěče wotmołwić. Dokelž so zaso posměwkny, sej wona mysleše, zo z njej žortuje. Ale njebě žort, wo čimž jej rěčeše. Jeli byšće mje za hódneho měła, bych sej ja móhł derje předstajić, zo byšće móhła ke mni přićahnyć, do ćopłeho hnězda. Tak běše jej rěčał, z jasnym mjechkim rrr na jazyku, kaž Serbja tuteje generacije rěča. K tomu skaza škleńcy wina. Wona jenož połojcu wupi, wón hišće mjenje, zo njeby žaha paliła. Radšo pije babydušku. A zaso so posměwkny: Tu njetrjebam kupić, ta rosće w Paradizu na pěsku.

Ludźo ju warnowachu, jej radźachu, zo njeměła so na stare dny do chomota přahać dać. Wo nim so tajke a hinaše wěcy powědaja. Zo so chětře roznjemdri a zo z nim nichtó njewuńdźe. A zo je jemu žona ćeknyła. Čehodla je so wot njeho dźělić dała?

Wona ludźom wotmołwješe: Jeho žona so njeje wot njeho dźělić dała, wón je so wot njeje dźělić dał.

Wo čimž nikomu słowčka njepikny: Zo je jej přepisanje swojeho zamóženja přilubił, jeli prjedy zemrěje hač wona. A to drje tak budźe, dokelž je wona wo nimale dźesać lět młódša. Dam ći wšitko, štož mam. Dźěćom a prěnjej ničo wjace! Njejsu sej zasłužili.

Potom bě tak daloko. Přišoł bě dźeń – dźeń přesydlenja. Na tym dnju, hdyž sej ju přiwjeze, jej rjekny: Ja dyrbju wědźeć, što so w Praze stawa! Ty hladaj z woknom won do Paradiza! Njeměješe chwile, so wo nju starać. W kuchni, poł na šeslonk zlehnjeny, dźeržeše wucho k Telefunken radijej. Poskaj, poskaj, Rusa je zapřimnył!

Wona dźěše do jstwy, kaž bě jej kazał, wočini wokno won na słónčny bok, před njej so wotewri zahroda, wulka zahroda. Hdźež hladaše, wšudźe jeho paradiz.

Paradiz, tak tym chěžam na kromje hole praja, dźensa hišće,a to nic bjez přičiny. Bě jej powědał: Paradiz je sydlišćo, pjeć domow w runym rjedźe na kromje hole, kóždy dom ze swislemi k słóncu. Před nimi swětlina, polo a łuka, a dokoławokoło so ćehnje kaž škitna murja ćmowa smuha chójnoweho lěsa. Tam a sem zeleny klinčk rožki do chójnow saha, na nim so we wječornym słóncu sorny pasu. Jenička haska z toho chójnoweho wobkruženja je wuhlad do směra bliskeje wjeski Lipjo.

Wona nygny: To wšo tajke je, kaž je wón mi rěčał. Za Lipjom frinkoleja kaž črjopy špihela w zelenym Haćinjanske haty a za nimi mjez horbami dubow so zabłysknje slěbro so wijateje rěki. A wo čimž je wón tež rěčał: Z woknom druheho poschoda, wottam horjeka, po tej wuskej hasce do daliny su widźeć, hdyž je jasne wjedro, wótrokónčkate wěže města, za nimi pas módrych horow.

Wón bě swój Paradiz chwalił a jej we wšěch barbach z rjanymi słowami molował: W rjedźe tych domow so jedyn doprědka tłóči, dokelž je jenički dwuposchodowy a z napadnej žołtej barbu. To je mój dom, mój byt! Wot spočatka sem, hodźinu po wěrowanju, je mi nan kluče do ruki stłóčił, tehdy w krizowych lětach po prěnjej wójnje tajke twarjenje z dźesać stwami!

Na tym dnju, hdyž jej činić da, kaž so jej chcyše, so słónco staješe kaž w nalěću, byrnjež spočatk oktobra było. Poliza z dołhim jazykom hač do kućikow stwow, samo do fachow kamora. We jstwě z wysokim kamorom, pisanskim blidom a pisanskej mašinu so woprawdźe kaž kralowna čuješe. Jej cyle tak bě na tutym dnju, kaž by tu słónčko na wšě časy takle stejo wostało.

Stupi na koridor a wočini wokno k sewjeru. Tu jenož chójny, mjez nimi tu a tam dźěra w zemi, žołty žłob, zbytk pěskoweje jamy. W chójnach šiški pikotachu. Poskaše a so stróži. Njejapcy před njej žołma zachichota kjaw-kjaw-kjaw. Ptak, tajki wulki, zelenožołty, zadźiwany na žonu pohladny, nachili hłójčku z čerwjenym hrjebjenkom, kaž by chcył jej woznamjenić: Mojedla, da tu wostań, ale mje wostaj na pokoj! Žona so posměwkny, žołma wotleća, wótře z kjaw-kjaw-kjaw.

Po tym zo bě w Praze zaso měr, jej pokaza, hdźe što je a wo čo měła so starać. Rěčeše jej nanowsce z přijomnym ćopłym hłosom: Za nakupowanje zežiwidłow je wona zamołwita, tež za wotličenje. Kusk porjada dyrbi być.

Po prěnim wotličenju wučeše jej ličenje, wosebje wotćahowanje. Minus běše jej njezwučeny. Scyła jej ličenje a pisanje njeležeše. Čas žiwjenja njeje ličić, pisać, čitać trjebała. Porsty so jej na suchim wołojniku lěpjachu. Wón jej ličenske nadawki dawaše. Sedźeše před njej, před sobu swój nowy metalowy ličbowak, z kotrymž statiku nakreslenych twarskich objektow wobličowaše. Wón na swojim ličbowaku suwaše a sej ličby wotpisowaše, wona mjelčo ličeše. Spyta pod so pisane ličby zličić. Chwilu wosta sćerpny, potom zdychny a na nju pohladny, zaso z posměwkom: Štož je moja prěnja na šlag móhła, ty drje ženje njenawuknješ.

To z prěnjej běše dawno nimo. Nětk w swojim poprawom hižo třećim žiwjenju zhotowješe jako architekt a inženjer za statne a drustwowe firmy a tež za priwatnych skazarjow twarske rysowanki.W tutych swojich, kaž wón praješe, wotpočowanskich lětach sej žadyn wotpočink njepopřa. W planowym hospodarstwje so njepřestawajcy bjez krizowych přestawkow twarješe. Nimo planowanych wulkotwarow sej ludźo na wsach, w zahrodach, při jězorach swoje twarjenčka, tež domske a samo nahladne wile twarjachu, zwonka wšěch planow. Wšitcy woni rysowanki trjebachu. Tohodla dyrbješe Pawoł Šewc před nadawkidawarjemi ćěkać a so samo zezamkać.

Po tym zo bě rentnarstwo nastupił, při dobrej strowoće, njetrjebaše wjace na čas rubjacych zawodnych zhromadźiznach sydać. Smědźeše so połnje swojemu rysowanju wěnować – za dobry honorar, k tomu dary a prezenty. Jedyn tajki přidawk k honorarej bě přidźělenka za nowe awto Škoda MB1000, kotrež sej bjez dołheho čakanja wotewza a na městnje z móšnje zapłaći. Pjenjezy z měrnej ruku łónco po łóncu na blido kładźeše.

Lěta dołho běše na małym motorskim IFA, 125-kubikcentimetrowskim, sedźał, ludźom na směch, dokelž kóždy wědźeše, zo ma pjenjez kaž žadyn druhi. By sej móhł tři awta kupić, druzy pak sej w tym času za Trabanćik pjenjezy požčowachu.

Hakle z nowej žonu so za wodźidło awta sydny. Jězdźeše ze swojej kralownu na cyrkwinske dny a na wulěty. Wona prěni raz w žiwjenju w awće, prěni raz pódla muža sedźeše, z nim spěwaše, z nim rejowaše a so z nim modleše. Běštaj so zwěrować dałoj, skradźu, stawnisce a cyrkwinsce. Jej bě lubo, zo ludźo wo tym njezhonichu. Bychu so smjeli: Na stare dny so před wołtar stupić.

Wón pak bě na tym wobstał. Na čož wona njemysleše, ćim bóle wón: Tajki porjadk je trěbny, na přikład pola notara, hdyž dźe wo herbstwo.

Rjane jězby, wulěty, haj, tola měsac njetraješe a wona sej praješe, zo tak cyle bjez přičiny ju ludźo njejsu warnowali. A zaso měsac dale sej jeho wotboka wobhladowaše. Wón hrjebaše w aktach a ze zmoršćenym čołom za sebje rěčeše: Tónle lumpak Wósporski je mje wobšudźił …

Što jeho takle wochluje? Ja so radšo njebudu prašeć. Čłowjeka maš brać, kajkiž je, a nic, kajkiž njeje!

Tak wona z nim dźěše, z lěta a dale do lět. Jeho njeměrne nocy a zahe stawanje njeběchu za nju ničo nowe. Tež na tutym ranju, mjeztym w měrnych sydomdźesatych, čakaše wona w kuchni stejo. Wědźeše: Bórze wón zastanje na mašinje pisać. Wědźeše, zo jemu mocy wuńdu. A hlej, hižo womjelkny. Zasłyša jeho hłós, tutón raz z hłubiny wutrobna: Hych, sym da ja bjez rozuma był?

Wjele jej wo swojej zańdźenosći njepowědaše. Wo tym pak, štož jeho najbóle hněwaše, tola: W přehnatej strachoćiwosći bě tehdy w nalěću lěta 1952 po njepřestawajcych twarskich dźěłach powójnskich lět swoju firmu statej přepodał. Kaž přez nóc zasta Šewcec firma eksistować. Firmowe napisy a firmowe papjery ze Šewcec mjenom da Pawoł Šewc do smjećow zmjetać, zo by so bórze po tym na swój rozsud jako twarski nawoda do ludoweho, w tym padźe statneho twarskeho wulkozawoda, zasadźić dał. Tutu kročel měješe za wosebje mudru.

Tola hižo lěto po tym měješe ju za najwjetšu hłuposć swojeho žiwjenja. Po njeměrach w ludnosći, to běše wosrjedź lěća, so politiski kurs změni. Z nowin a zakonjow so přidawk socialistiski šmórny, stat dźěłaćerjow kaž přez nóc priwatnych rjemjeslnikow z niskimi dawkami, samo ze subwencijemi podpěraše. Jeho Wósporska konkurenca, kotraž so njebě zatrašić dała, dźěłaše dale priwatnje. Po nowych předpismach trjebaše wot 416 000 hriwnow lětnych dochodow jenož 16 000 jako dawk płaćić. Pawoł Šewc tehdy bolostnje zdychny: Tajke něšto šće swět dožiwił njeje. A ja hłupak sym chcył mudriši być hač wón.

Nětko, dwaceći lět po tym, přeńdźechu poslednje priwatne firmy do statnych rukow. Kaž by so wotrězk w stawiznach čłowjestwa zakónčił, ad acta połožił. Tu by sej tež Pawoł Šewc woměrje rjec móhł: Da sym ja tehdy tola prawje jednał! Štóž tele wuprajenje wočakuje, hišće njeznaje Pawoła Šewca. Runje tale powěsć wo zestatnjenju poslednich priwatnikow jeho rozborka. Lochkomyslnje bě po nawróće z jatby swój dom a połojcu swojich gruntow žonje přepisać dał – tej prěnjej. Přepisanje na mandźelsku tohodla, zo njeby strachej wuswojenja wustajeny był. Nětk, telko lět po tym, jemu zaswita: Přepisanje docyła njeje trěbne było. Jeho bojazliwosć je jeho do rozsuda ćěriła, wjetši dźěl swojeho zamóženja wotedać a na žonine mjeno přepisać dać. Po telko lětach je za njeho nětk jasnje widźeć: Jeho njebychu tehdy wuswojili. To by so hakle nětko po telko lětach stało, nětko ze šćedriwym wotnamakanjom.

Wón dyrbješe spóznać: Tež tutón jeho rozsud, tehdy hišće z přihłosowanjom swójby, so njeda wjace skorigować, byrnjež so tak jara wo to prócował. Wona, ta prěnja, na to njemysli, něšto wróćo dać.

Jemu w žołdku kisalina stupa, hdyž na to mysli: Nětko bydlu w swojim domje, ale tón mi njesłuša. Ja jako twarski mišter jako podružnik! Tuta mysl jemu po nocach spar rubi a wona, jeho druha, słyši jeho zdychnjenje, druhdy tež ruće z hłubiny wutrobna: Wšo wopak činił.

Njetraješe dołho a zaso běše za durjemi pismik po pismiku słyšeć, zaso přestawka a stonanje a zaso pisanje, doniž wšitko njewoćichny. Wona běše sej wěsta: Nětk je sej za blidom wusnył, z čołom na łochćomaj.

W plećenych nohajcach z wowčeje wołmy, dokelž njesmědźeše njetrjebawšo tepić, wona ćicho zastupi. Podtykny jemu zawk pod lico. Wón sej podtykowanje lubić da a po krótkim drěmnjenčku zaso woči wočini a zaso pisaše a sej zaso něšto rěčeše.

Tak to dźěše hač do připołdnja. To wona wobjed na tableće njeseše. Wón nygny a ćežku mašinu nabok staji. Ze łžicu sej warjene mjaso do tołčenych běrnow změša. Kisykał dyrbješe z połćom začinjeny być. A bjez běrnow žadyn wobjed a bjez běrnow tež žana wječer! Kaž přeco kosće wobkusowaše. Na kóncu z kapsnym nožom poslednje nitki zwudrapa. Při tym njepytny, kak so sćicha durje wočinichu a jemu němej woči přihladowaštej. Jeho mlaskanje a comanje ju změrowa. Za nju běše to znamjo: Hnydom póńdźe do kuchnje, wótrěje sej hubu a porsty a so pomałku na swój šeslonk pušći, z nowinami w rukomaj. Pod nowinami woči zańdźeli.

W nocy mało spaše. Tohodla bě wodnjo přeco zaso mučny. Žadyn dźiw, zo jeho po wobjedźe spar zaja, hłuboki spar. Na te wašnje sej zaso njeměrnu nóc přihotowaše.

Tutu přestawku wona wuži. Sćicha so dele poda, do koridora. Pódla garderoby wisa telefon. Na papjerku hladajo woli ličby. Woła syna, jeho syna, wot jeho třoch dźěći najmłódšeho. Zdźěli jemu, zo nan za njeho něšto pisa a zo by dyrbjał raz nimo přińć. Nana pisanje napina a lěpje by było, hdyž by z tym pisanjom přestał. Toho pisanja dla njemóže w nocy spać.

Dopołdnja, srjedź tydźenja, jědźeše žołty Wartburg-kombi do Paradiza. Jědźeše nimo wrótkow a wrotow žołteho dwuposchodoweho domu. Za rjadom domow k nócnej, lěsnej stronje wotboči z twjerdeho na pěskojty puć a hišće raz nahle dosrjedź chójnow. Wón, syn, nochcyše z tych pjeć twarjenjow wobkedźbowany być. Z kłobukom w ruce, z čerwjenožołtej krawatu na šěroběłej košli, w swětłym, napadnje krótkim trenchcoaće stupaše noze zběhajo, zo njeby sej pěska našlapał, k zadnim wrótkam. Zaso jemu přez hłowu dźěše: Štóž je tute sydlišćo na tutym městnje załožił, je hižo raz w paradizu pobył a po tym sej kopiju stworił. 1924, tutu lětoličbu bě w swojim dźěćatstwje husto słyšał, je dźěd, Šewčikec dźěd, tutón dom natwarić dał, wosrjedź pěska pod chójnami. Tu přeco za žiwicu wonja. Před wrótkami, zadnimi wrótkami, wosta wokomik stejo. Poskaše na cunje šumjenje chójnow …

Swoje wopyty njepřizjewješe. Kak tež to, hdyž ženje tak prawje njewědźeše, hač k nanej pojědźe abo hač měł tajki wopyt radšo přestorčić. Dźensa pak běše so na zynkopask z nanowymi wuprajenjemi dopomnił, kotryž by dyrbjał skónčnje wudospołnić, jeli by so raz wo to něchtó zajimował. Wšo by so dyrbjało hišće raz z lěpšim aparatom natočić.

Nan běše jemu wotedał popisane łopjena, z mašinu, na wospjetne prošenje a tež pominanje: Napisaj mi, kak je to w twojim žiwjenju było, wosebje pak, kak je so tebi w hitlerskim času zešło! Nan je jemu něšto wotedał, ale jeho pisanje skónči so z inflaciju a pódlanskim přispomnjenjom, zo je w lěće 1928 twarski wobchod a betonownju přewzał, wot nana. Kak je dale šło? To, z lěpšim natočenjom na lěpši pask, by chcył wot nana měć. Z tutej mysličku zastupi do předchěže a so chwatnje nalěwo ke chěžinym durjam zaměri.

Poprawom by dyrbjał deleka při chěžinych durjach stary klinkačk wjerćeć. Tu su woni bydlili – wšitcy Šewcec. Hišće tu wisa blachowy napis z mjenom wobsedźerja, Paul Schuster, mjeztym ćežko čitajomny. Tu, we wotležanych domach na kromje hole, njejsu ženje wodnjo durje zamkali, husto ani w nocy nic. Tež tutón raz njeje zamknjene. Bjez wjerćenja klinkačka zastupi do koridora – do toho koridora, kotryž so jemu po nocach husto zjewi. Płašć a kłobuk by chcył tu deleka do garderoby powěsnyć. Do šatnje, tak dyrbjachu wšitcy prajić, a nic do garderoby!

W trenchcoaće radšo nic horje k nanej – nan by so zaso na tónle, wón praješe wotrěznjeny měch, mjerzał. By so prašał: Nimaš pjenjezy za płašć, kaž so słuša? Što by dyrbjał nanej na to wotmołwić? Zo je nětk wšo hinaše na swěće a ženje wjac tak njebudźe, kaž je było. Šatnja steji při sćěnje na starym městnje. Młody Šewc hlada do špihela. W špihelu bě sej hižo jako šulski hólc swoje mjezwočo wobhladował. Mać by so w kuchni bratra prašała: Hdźe je Małki? Bratr by jej wotmołwił: Tón steji w garderobje a na so hlada. Mać by so smjała: Kaž stary.

Kaž stary? Wjele lět po tym zetkawa młody Šewc při busowym zastanišću w měsće, tym zastanišću za bus z hole a do hole dele, ludźi z hole. Hladaja jemu, nimoducemu, do mjezwoča a so posměwkuja: Kaž stary Šewc. Cyle stari jeho samo z nanom zaměnjeja.

Ja sym tak jara podobny na njeho, ale ja nochcu być kaž wón … Špihelowa škleńca je hižo tehdy ze zerzawymi dypkami posypana była. Chcychu hižo tehdy, za čas jeho dźěćatstwa, šatnju a špihel wuměnić. K tomu njeje wjace dóšło. To bě we wójnskich lětach – mać, sotra, bratr, husto tež dźěd a wowka z maćerneho boka bydlachu wšitcy w delnim poschodźe. W hornim poschodźe, hdźež dźens nan bydli, woteda mać pjeć stwow swójbomaj na podruž. A hišće wyše, na wutwarjenej łubi za woknomaj z kałatym grotom spaštaj jataj Belgičanaj. Přez puć w fabrice, w cementowni, lěhaše w poslednim lěće wójny na sto ukrainskich a pólskich holcow na betonje, ze słomu pokrytym. Telko ludźi wonka, telko ludźi nutřka, telko wołanja a honjenja po koridorach, po poschodach horje a dele w tutym nětko kaž němym domje!

Tu w koridorje powětr steji kaž njewidźomna murja. Tu so njeje wětriło. Wětrić, wětrić! Takle bě nan kóždy dźeń maćeri a wšěm dorosćenym w swójbje kazał. A dźensa? Je nanej čuch wosłabnył? Tu njemóžeš dychać. Tu njemóžu płašć pójsnyć! Ja dyrbju horje.

Čehodla běše nanowa žona, ta druha, Jana-Pawoła zazwoniła? Jenož pisanja dla? Zawěsće tež, dokelž nan z njej zlě zachadźa. Wo tym wona njerěči. Hdyž by znajmjeńša nětko zastał so wadźić. Wona je poslednja w jeho bliskosći.

Stari su kaž dźěći, zazłobja so. Je to ta přičina? Tak stary wón hišće njeje. Hdyž by čłowjek wědźał, čehodla tajki je, čehodla tajcy smy, kaž smy …

Syn so dopomina, zo je nan tež na njeho, štyrilětneho hólca, z wočemi wjerćał a raz za nim z prutom běhał, jeho dosahnył a jemu cholowy slekł … Njerěčmy wo tym! Nan je tež přećelnje rěčał, z ludźimi samo jara přećelnje.

Syn stupa po schodźe horje, schody ze šepjerateho teraca, wot nanowych dźěłaćerjow hišće do wójny z brusom zhładkowane. W tutym domje je wšitko z cementa, wot fundamenta hač k třěšnym cyhelam a kwětkowym kašćikam. Nan je dźensa hišće na swój cement zapřisahany, kaž by jón sam jako twaršćiznu wunamakał. W tym je wostał, štož je był – čłowjek z njepowalnym měnjenjom, čłowjek z charakterom. Čłowjek z charakterom? Je charakter z njepowalnosću zwjazany? To by rěkało při swojim wostać a so nic z prěnim wětřikom powalić dać. Potom je nan čłowjek z charakterom.

Nanej chce rjec: Twoje rěčenje na zynkopask, před lětomaj natočene, je ćežko zrozumić. Sylnje brunči a šćerči. Něšto je k zrozumjenju, tola lěpje by było, hdyž by hišće raz na někotre prašenja wotmołwił. Ja mam dźensa mjeńši, ale lěpši aparat.

Posledni schodźenk přeskoči, přimny klinku, klinku etažowych durjow. W tym wokomiku, hdyž začu pod porstami zymne železo, jeho mócny dyr z myslow storhny, dyr w bydlenskej stwě, tak sylny, kaž by bomba rozbuchnyła.

Durje zadyrkotachu. Před durjemi stejo dych zadźerža. Što je sej nan wumyslił? Je płun z płunoweje bleše do jstwy pušćił? Tak daloko je přišło …

W duchu hižo widźi nana we jstwě klečeć. Z krawym mjezwočom hlada k durjam. Słyši jeho ze žałosćatym hłosom rjec: Nětk widźiš, kak so mi dźe, a na wšěm je wona tam wonka wina a wy dźěći. Hdyž byšće ke mni dźerželi, by wšo hinak było!

Syn klinku pušći, wobroći so, spěcha po schodźe dele, přez dwór k zadnim durčkam a wottam do chójnow. Jachlo hlada wróćo. W domje wostanje wšo ćicho. Žadyn kur z woknow, žadyn z třěchi. Sej sam zeškodźeć, ně, to njeje nanowe wašnje.

Što je so stało? Dyr kaž eksplozija.

Něšto je słyšeć, wokno so do dwora wotewěra. To je jeje wokno, wokno z kuchnje.

A zaso ćicho. Nichtó wo pomoc njewoła …

Ja dyrbju na dźěło. Njetrjebataj mje widźeć, njetrjebataj wědźeć, zo sym před durjemi stał. Pojědu přez Košlu-Kiselcu.

Jědźeše po so wijatym pěskojtym puću. Naprawo a nalěwo jazykowachu kupy a kuty wukćěteho wrjosa do chójnoweje husćiny. Doprědka hladajo widźi a njewidźi rozpuć. Nalěwo dźe do Košle-Kiselca, naprawo do Klětnoho, dwanaće kilometrow přez holu k namjeznymaj kamjenjomaj KS a KP ze zelenymi a čornymi smuhami: Königreich Sachsen, Königreich Preußen.

Wottam deleka, z Pruskeje, je přišło, štož je tu na kromje hole w Sakskej zeschadźało. Do njedótknjeneje hole je Jan Šewc, Šewčikec dźěd, swoju fabriku twarił, 1900, w lěće, hdyž je so třeći jeho syn, Pawoł Šewc, narodźił. Pawoła Šewcowy syn ma fabriku jako wulkej hali w pomjatku. Tola dźensa stej to za njeho jenož hišće niskej bróžničce. Što mje tute nanowe wobsydstwo stara. Wón sej mysli, bóh wě što ma.

Wobruče ryja so do pěska, mjechkeho, drobneho, do kotrehož dźiwje nukle jamy hrjebaja. Tu je wšo pěsk. Pawoł Šewc je so runje tak kaž jeho nan do pěska narodźił a na pěsku wotrostł. Wobaj staj sej jako hólcaj w pěsku hrajkałoj a mjez zubami pěsk mlěłoj a k tomu cokor prajiłoj. Jan Šewc je swoje prajidma dale dał: Štóž so na pěsku narodźi, njepowjeze běłe całty domoj. Štóž so na pěsku narodźi, ma so drěć, zo wječor noze njewěstej, štó z nimaj do łoža dźe.

Wóz skoči přez korjeń. Dyr! – Što je za durjemi tak wrjesło? Dyr synej kaž kolik w šiji tči. Wón hłuboko předycha a so praša: Ma to něšto ze mnu činić? Sym ja w tajkim padźe za njeho zamołwity? Wón nima přećelow. K swojim dźěćom ma jenož zwisk, hdyž chce z tym swoju druhu hněwać. Hdyž chce jej dopokazać: Jeli ty nječiniš, kaž ja chcu, potom ja swoje pjenjezy dźěćom ponjesu!

Za čo ja nana trjebam? Je mi hižo dosć naparał. Kak je mi móhł tajke krosnate mjeno dać: Jan-Pawoł – za cyłe žiwjenje tajke mjeno? Što je sej při tym myslił!

Na čož so młody Šewc přeco zaso dopomina, je přeće nana: Jedyn z jeho hólcow ma serbski pop być. Wo tym běše hižo dźěd, Jan Šewc, sonił. Jedyn ze Šewcow ma popowstwo nawuknyć! Pawoł Šewc je potom swojim sokołskim bratram wozjewił: Nětk to budźe. Mój starši, Jurij, by so za to hodźał a snadź tež Małki. Tak je rěčał srjedź lěta 1942, krótko do wotchada do wójny. Tak je tež susodej prajił. Susod Wawrik je nanej spytał wujasnić, zo je tola nětk wšo hinak. Štó so hišće budźe za serbskim popom prašeć? Němska budźe nad wšej Europu knježić. Polacy budu za nas swinje kormić a pšeńcu změjemy z Ukrainy. Je nanej w dobrym přirěčował. Wón jako twarski mišter dyrbjał dowidźeć: Tón führer ma něšto na sebi. Je Pawoła Šewca wo dowidźenje prosył: Tež ty dyrbiš dowidźeć, to němske wšo přesahuje.

Šewc je so jemu smjał. Tajke rěče znaje z prěnjeje wójny. Hdyž so Němcy sylni čuja, to žadyn dobry kónc njezměje. Tónraz sej budu puki dóstać kaž hišće ženje.

Po tutym puću do Košle-Kiselca je nan husto spomnił: Dźěd njeje dotwarił. Za twarjenje pućow je sakski stat premije płaćił. Ale z wójnu, z prěnjej, je było kónc z premijemi. A nětk, z druhej, a ta přińdźe tak wěsće kaž zyma po nazymje, budźe hišće hórje, hdyž wšo k Rakecam pojědźe a jow zaso dźiwje swinje a wjelki zaćahnu.

Hišće dźensa po bokomaj pěskoweho puća dźědowe kamjenje leža, šěrawc z Lichanja. To je hišće dźensa Šewcec wobsydstwo, wo kotrymž nichtó wjace njewě.

W lěće 1925 staj Pawoł Šewc a jeho žona Marja do hišće włóžnych sćěnow nowotwara zaćahnyłoj. Wšo měješe so w chwatku stać, dokelž so bórze po tym holca narodźi. Młody nan da ju na Hanu-Marju wukřćić, Hanka ju wołachu.

Hanka bě prěnja, po tym dołha přestawka, dźesać lět so žane dźěćo njenarodźi. Něšto je so wo tym rěčało, čehodla tajka dołha přestawka. Mać je so na jeje turach nazymniła. Na kotrych turach? Wo tym hišće budźe rěč.

Potajkim: Hakle w lěće 1935 dalši přirost w Pawoła Šewcowej swójbje: prěni hólc. Přećiwo tehdyšej modźe mjenodawanja, tež w serbskich swójbach bě Helmutow, Sieghardow, Siegfriedow wjac hač dosć, měješe dołho wočakowany syn Iwan rěkać. Takle to nan chcyše. Byrnjež staj nan nana, Šewčikec dźěd, kaž tež młoda mać spytałoj hordemu nanej Iwana wurěčeć, wosta wón při swojim.

Kak pak to, zo hólc tola na kóncu druhe mjeno dósta? Srjedź dnja je před prědnimi wrotami nakładne awto zabrunčało. To je wšo jara zasobu šło. Mužojo w škórnjach su Pawoła Šewca z domu wjedli a jemu pod planu pomhali. Z přispomnjenja sotry je Jan-Pawoł raz wusłyšał: Su ze škórnjemi do njeho kopali. Jeho wotchad njeje žane pjeć minutow trał. – Hdźe su nana wjezli, čehodla? Wo tym so njeje w swójbje rěčało, a hdyž je Małki pozdźišo chcył něšto wo tym wědźeć, su jemu prajili: Njebudź tajki wćipny. A hišće pozdźišo su jemu wotmołwili: To je dawno jow, tehdy hišće njejsy na swěće był. Wěste je za Małkeho jenož telko: Dokelž njeje nan doma był, je Šewcec prěni hólc nadobo Jurij rěkał. Šewčikec dźěd a mać staj bjez wulkeho tam a sem hólca na mjenje Pawoł a Jurij zapisać dałoj, Jurij jako hłowne předmjeno, němsce Georg, čas žiwjenja Jurko a Jurij wołany.

Tak njenadźicy, kaž běchu jeho wotwjezli, tak njenadźicy so Pawoł Šewc nawróći. Wulěze w Paradizu ze swěćatym wottruhanym nopom z čorneje limuziny. Tomu, kotryž běše jeho ze swojim priwatnym awtom přiwjezł, je so nan wjele razow dźakował: Sollten auch Sie einmal Hilfe nötig haben, dann dürfen Sie versichert sein, auch ich werde Ihnen helfen, selbstlos, wie Sie mir geholfen haben!

Hdźe je nan pobył, wo tym žane słowo njepraji, nikomu. A jeli so tola něchtó za tym prašeše, potom rěkaše, zo je nan na kurje był, dla žołdka.

Štož pak Małki pozdźišo wot maćerje zasłyša, hdyž při składnosćach wěstym ludźom něšto ćicho přispomni: Mój muž je so dyrbjał kóždy tydźeń w měsće přizjewić. Je dyrbjał podpisać, zo wo tym z nikim njerěči. Jemu su prajili: Sonst kostet’s Ihnen den Kopf.

W lěće 1937 narodźi so wón, druhi hólc, jeju Małki, jeju posledni, kotryž chcyše přeco wědźeć, čehodla su jemu tajke dołhe mjeno dali. Wón so narodźi z komplikaciju – před porodom w maćernym ćěle z hłowu do wopačneho směra. Nan chcyše, zo bychu druheho syna po nim pomjenowali. Štó wě što přińdźe, wójna na kóždy pad, ale hač ja tu hišće budu? Mać je na swojim wobstała. Wona chcyše Jana měć. Nan přizwoli jej Jana, sebi pak Pawoła, z toho Jan-Pawoł. Ludźo, serbscy kaž němscy, sej wědźachu pomhać. Wołachu hólca Janko.

Mjeztym bě hižo widźeć, zo so wšo w tym směrje hiba, kaž běše nan widźał. Hitler rěčeše z balkona w přizamknjenym Memelu. Młodźi mužojo njemóžachu dočakać a stari běchu přeswědčeni: Tónmól Němska dobudźe. Z črjódami so přizjewjachu do wojakow. W holi za Paradizom stejachu pod chójnami wojerske wozydła, cyłe rynki, přihotowane na wotjězd k čěskej hranicy.

Nan wisaše na swojim nowym radiju, najsylniši Telefunken, kotryž běše jemu serbski Radio-Nawrot wobstarał: Drohi aparat, ale sylny, móžeće wšě sćelaki poskać. Wězo tež Prahu a … Bratr Arnošt, mějićel rězaka a drjewoweho wikowanja w Kiselcu, spyta bratrej Pawołej k rozumej dopomhać: Zastań twoju Prahu poskać! To tola kóždy widźi, zo z Hitlerom horu horje dźe. A za šěsć lět, najpozdźišo, wot twojeje Čěskeje ničo wjace njebudźe.

Pawoł jemu znapřećiwi: Hdyž to, da za šěsć lět dale tež wot twojeje Němskeje ničo wjace njebudźe!

Sadźmy so!

Sadź!

Ja ći dam rězak, hdyž maš ty prawje, a ty mi daš cementownju, hdyž změju ja prawje!

Pawoł, tón hewak kedźbliwy, přeco strózbje kalkulowcy, je we wěstych wokomikach móhł razny być. Je Arnoštowu ruku k sebi storhnył a maćeri kazał, zo ma jej dźělić. Arnošt je był přezjedny a wjesele doda: Hdyž tak daloko budźe, so tu zaso trjechimoj, w twojim běrowje. Pawoł wotmołwi: Jeli přežiwimoj. – Tebi w mozach šeri, je so Arnošt Pawołej smjał: To budźe Blitzkrieg a hotowo.

Arnoštej běchu na tym dnju wot wyšich instancow lisćinu nadawkow předpołožili: rězanje šalowanskich deskow za awtodróhowe mosty, jako prěnje za Bórkowski a Krakečanski. Za mały rězak w holi dotal najwjetši nadawk, za kotryž wón sam drjewo dodawaše. Za tute drjewo njetrjebaše ničo płaćić. Dokelž hora zdónkow, dobreje chójny, tam hišće z dźědoweho časa ležeše.

Lěta pozdźišo, za čas studijow, dachu Janej-Pawołej přimjeno Jotpej. A zaso lěta pozdźišo zasłyša na dźěłowym městnje za durjemi: Pejpunkt. Kaž pod aktowymi zapiskami podpisowaše. W jeho přitomnosći prajachu: Jotpej je tak prajił. W jeho njepřitomnosći rěčachu wo Pejpunkće. Pejpunkt je postajił!

Njech je kaž je! Jan-Pawoł abo Jotpej zawiny z pěskoweho puća nahle nalěwo, do směra města. Dyr hišće we wušomaj zynčeše, tola hižo do njeho njeborkaše. Wartburg šwórčeše po asfalće. Jan-Pawoł so wróćo zlehny. Najlěpje, zo činju kaž bratr. Tón je z nanom skónčił. Wón dźerži k maćeri a je z njej ćeknył, wšemu wućeknył, daloko do sewjera. Za to je dóstał premiju wot stata. A derje, zo je mać z nim šła …

Hač je wěrno, štož sej ludźo powědaja? Zo je nan swoje zamóženje jej, tej druhej, přepisał? Nichtó njebudźe móc to dopokazać, konto budźe prózdne. Snadź tola na tym něšto je, zo je wón milion překročił? Wón je wjele lět lutował. Přeco je chcył milionar być. Tak je mać husto prajiła.

Ja wot toho njecham ničo měć, Jan-Pawoł mysli, ja chcu sej sam swoje natwarić, ze swojim dźěłom krok po kroku. Ja nochcu wot njeho pjenjezy! A scyła: Za čo dźensa hišće hromadu pjenjez trjebaš? Su hinaše časy.

Słyši nana rjec: Wy tla maće prózdne zaki. Štož wob dźeń zasłužiće, po puću z dźěła zaso wudawaće. Wot was njemóže stat ničo wočakować. Zo wy njechaće zrozumić: Kusk kapitala dyrbi čłowjek měć! Z čim hewak ma stat bydlenja twarić, wón tola dyrbi swojim dźěłaćerjam mzdu płaćić. Z čim, hdyž na bance ničo njeleži?

Jan-Pawoł předycha. Wón – pjenježnik. Ně, ženje tak kaž nan! Njech čini, štož chce, a ja činju, štož ja chcu! Štož wón tam powěda, je zańdźenosć. Ja sym žiwy dźensa.

Zastupi do sekretariata a chce so njenapadnje do swojeje stwy zhubić. Jenož wón jako šef sedźi sam.

Sekretarka pak jeho zadźerži: Twój nan je zazwonić dał. Ty by dyrbjał wróćo wołać.

Jan-Pawoł z wočinjenej hubu na sekretarku hlada. Bjezmała by prajił: Ja sym tola runje pola njeho był. Zo tak němy před njej steji, da sekretarce hišće raz rjec, sćicha, zo njebychu druzy słyšeli: Wón čaka. Dyrbju ja zwjazać?

Jan-Pawoł zakašluje, rjeknje z drapatym hłosom: Ně, njetrjebaš. Ja njezabudu. Najprjedy dyrbja listy won.

A potom chce wědźeć: Wón abo wona, štó je zazwonił?

Najprjedy wona, potom wón.

Jan-Pawoł staja swoje P. pod pismo a spyta sej při tym wujasnić, što je tam rozbuchnyło.

Sekretarka jeho krótko do swjatoka hišće raz na nanowu próstwu dopomina. Jan-Pawoł wozmje słuchatko do ruki a prosy wrotarku, zdobom telefonowa centrala zawoda, wo telefonat: Ja chcu měć priwatnje, prošu do knižki zapisać … !

Jako wotmołwu słyši tut, tut. Centrala hižo njeje wobsadźena.

Da jutře rano.

I. dźěl

1

Hdźe sy ty jow, čeji sy?, so stari prašachu, hdyž chcychu wědźeć, z kim maja činić, wo kim so rěči.

Zwotkel sy přišoł – to čłowjek njesmě zabyć! Tak je Pawoł Šewc swojim w swójbje rěčał. Na Janej-Pawołej wotedatych łopjenach je nan swoje dźěćatstwo wopisował. Wotedał je swoje zapiski na překlepkowej papjerje. Originale sej chowa w swojich aktach. Njeserbske wurazy a prawopisne zmylki su z tintowym wołojnikom skorigowane. Nana njeje nichtó serbske pismiki wučił. W serbskej rěčipisaćje sej sampřiswojił,w Košli-Kiselcu zeSerbskichNowin.

Jan-Pawoł so dopomina na jeho husto wuprajenu sadu, z kotrejž swoje dopomnjenki započina: Pochadej a krejnym njewućeknješ, a byrnjež hač na Kamčatku lećał.

Wón njeje na swój pochad zabył, jón tež ženje njeje zatajał. Je hólcomaj powědał, kak je dyrbjał ze šěsć lětami swoju čerwjenu sukničku młódšej sotře wotedać. Njemóžeše sej žiwjenje bjez ćopłeje suknički předstajeć. Dokelž ju njeje dać chcył, su jemu sukničku z ćěła storhnyli. Wo tym je na překlepkowej papjerje rěč, to je nazornje wopisował. A njeje jenož wo sukničku šło. Kóžde rano ze stawanjom bijeńca wo košulku, wo cholowy, wo drjewjancy. Črije – jim rěkachu stupnje – sej jenož nan wobuwaše, hdyž so kemši do Klukša abo na puć do města hotowaše. Kóždy dźeń rano steješe te małe kipre Pawlko w črjódźe, ze łžicu w ruce, a čakaše na signal: Nětk směće! Potom so walichu na šklu a laptachu muku z chlěbowymi kuskami.

Nan nana Pawoła, Šewčikec dźěd, je jako młody Jan Šewc tež po powołanju šewc był. Je na stólčku sedźał a sej při klepanju drjewjanych hozdźikow do pódušow prajił: Kak chcu so ja ze šewcowanjom žiwić, hdyž ludźo bosy chodźa. Lěpje by było, hdyž bych młynk był! Sprjewju zašlahać a sej młyn natwarić, to by něšto było! W Lěšćanskej Manjawje, krajinje po brjohu Sprjewje z Lěskeje na směr Manjow, stej brjohaj Sprjewje wysokej dosć, tam by so dał war natwarić. Abo do města ćahnyć a banku załožić, banku za chudych. Abo lěpje by było, hić do Lipska a domoj přińć jako pop. Pop w lěću na zahrodźe w chłódku sedźi a prědowanje pisa, bur w tym času z kosu w horcym słóncu žito syče.

Jan Šewc spušći šewcowstwo a pytaše sej warbu. Dźěło sej w měsće abo tam něhdźe horjeka nańdźeš, ženje w Košli! Grofa w Bozankecach sej hólca na dźeń wobchowa, hač je k něčemu kmany. Wobkedźbowaše, kak tón małki ze zakusnjenymaj hubomaj po rěblach cyhele na róšty nosy, wjace hač wšelki šěrokoramjenjaty. Wón smědźeše dale sobu činić. Kóždy dźeń pěši tři hodźiny horje do Budyskich kónčin, dźesać hodźin cyhele nosyć, skónčnje tež murjować a ćěslować, a kóždy dźeń zaso tři hodźiny domoj. Kak je tónle kadlička to wutrał!

Blisko města wuhlada wón so kulace groćane koło, drezinu, wysoko horjeka muža. Za Jana Šewca jasna wěc: Kónc z tym běhanjom, kupju sej drezinu. Po tym zo so přez nóc doma na žiwnosći z młodym hospodarjom sta – staršej běštaj krótko za sobu zemrěłoj –, wza kruwu z hródźe. Tehdy hišće žiwej ćeće zapłaknyštej: Hólče, měj rozum, z čim budźemy pola wobdźěłać! Tola ćetow žałosćenje, što to žno tehdy bě? Wón zaměni kruwu na drezinu. Je 350 markow płaćiła, wón dósta 26 pjenježkow na hodźinu. Na, hólče, nětk zworaj twoje šlapki z drezinu! Při měsačku wobjězdźowaše z kruwičku běrnjace rynčki. Kaž by tam šćěpka po rynčku jěła. Što narosće? Z nuzy nuza. A hdyž je nuza najwjetša, potom sej přiwjedź žonu do domu! Jan Šewc njeje trjebał pytać. Je sej prěnju lěpšu z črjódy Šudakec holcow z Lichanja wzał.

Z brunčaceho, škrabateho paska je słyšeć Pawoła Šewcowy hłós, tam a sem je něšto zrozumić: Wulkej bratraj … smjetanowy hornc z kachloweje ławki … rjejiła: Ja waju zaražu! Je do Maksa a Arnošta biła …

Hdy nož by na pasku wjace k zrozumjenju było! Jan-Pawoł so na nanowe powědanje dopomina: Zo je jako pjećlětny widźał, kak je Arnoštej krej z čoła kapała. To je wón, słaby Pawlk, k susodce ćeknył …

Na pasku: … a ta je mi hakle wo tym powědała, zo tale mać njeje moja prawa mać. Twoja mać je wumrěła, bórze po tym, zo sy so ty narodźił.

Na překlepkowych stronach nan pisa: Staršej bratraj staj pozdźišo wo maćerjomaj sudźiłoj. Prěnja je była dobroćiwa, druha je była hrozna. Bratraj njejstaj wobmysliłoj, zo je za nju, jara młodu, było žiwjenje wot spočatka martra. Dźěło nutřka, dźěło na polu a telko dźěći: tři wot prěnjeje maćerje a šěsć swojich.

Na pasku: Dźěći za njej běhachu, chcychu ćěšene być … Hrabny sej dwě nadobo a jimaj chětře pocycać da …

Z paska je słyšeć, kajki bědny hólčk je Pawoł był – rachitiski. W swojich zapiskach wo tym nadrobnišo pisa: Bjez maćerneho mloka sym słaby wostał. Hakle z butřanku wot susodki sym započał rosć. Chlěba ženje njeje dosć było. Smy běrny jědli, nanowe złote jandźelki, k wobjedu a k wječeri połny hornc běrnow!

Na čož so Jan-Pawoł dopomina: Nan je swojemu nanej wumjetował hrubosć. Je wo nanje powědał, kaž by wo něčim njesłušnym rěčał.

Mać, ta prěnja, běše štyri njedźele po porodźe zemrěła, dokelž je na zymnej zemi klečała, w jamje běrny wuběrała a při tym so nazymniła. Dźeń po jeje smjerći je nan jěł po młódšu sotru zemrěteje, a wona hišće w samsnym lěće prěnju wot mojich šěsć sotrow porodźi. To čłowjek njecha wěrić: Bjez kóždeho žarowanja je sej nan tu młódšu wzał a w samsnym měsacu z njej dźěćo płodźił!

Jan-Pawoł je nanej znapřećiwił, na pasku je to słyšeć: Što so to dźiwaš! Z kotreho časa sy ty tajki małobyrgarski a so na tym postorčiš? Su byli surowe časy, ty sy tola sam w nich žiwy był. Što by so z wami stało, hdyž njeby so twój nan wo nowu mać postarał?

Nan na pasku: Młode kadle su wot rejow šli a cigaretu wot so ćisnyli. Nowy puć přez wjes bě so wyše twarił, tohodla su naše twarjenja hłubšo stali. Cigareta je do słomjaneje třěchi padnyła. To je tak chětře šło. Lěharnja je była bjez wjercha. Mać je zarjejiła: Hrabće poslešća! Da žno je nam palaca słoma do włosow padała …

Dale na pasku wón wo tym rěči, kak woheń přeskoči, najprjedy do hródźe, dokelž z domskim zwjazana, potom do bróžnje … a z chlěwa husyca wuleća, so palaca do Sprjewje. Nanej so poradźi kruwje z hródźe zwjesć. K swinjom sej nichtó njezwaži. Słyšachmy jich kwičenje, doniž njewomjelknychu. Za poł hodźiny bě cyła naša žiwnosć do popjeła spadnyła. Wšón ratarski grat bě so spalił a zawěsćernja za grat ničo płaćiła njeje.

Ja sym so nana prašał: Dyrbimy přeco tajke chude wostać?

Ně, je wón prajił, cementownja budźe nam pomhać, a potom póńdźeće wy dźěći w dobrym wobuću do šule.

Jan-Pawoł je wjele razow wot nana słyšał, kak je so z cementom započało a zo najprjedy njeje nichtó wědźał, što to je – cement. Dźěd je pola Grofy w Bozankecach dožiwił, kak so tónle proch, z wodu a pěskom změšany, do twjerdeho kamjenja přeměni. W přichodźe budźe so wšo z cementom twarić! To běše Grofowe wěšćenje.

Nan je wo tym powědał – žiwišo, nazornišo hač jeho pisanje.Jan-Pawoł sej móže dźědowej kosćatej kruwje předstajeć a nana jako hólca. Šewcec dźěći, najprjedy tři hólcy, najmłódši Pawoł, dyrbjachu wjele dźěłać. W swojich zapiskach mjenowaše nan swójby w Košli a Kiselcu, kotrychž dźěći dyrbjachu hišće wjace dźěłać hač Šewcec. Štož Pawoł najradšo činješe: z kruwomaj jězdźić. Jědźeše z kruwomaj nimo hajnkownje, nahladneho twarjenja na tamnej stronje nawsy, to je napřećo Šewcec ležownosći. Jědźeše domoj, sedźeše na suchej šmicy. Šmica je ćeńka sucha trawa, kotruž kruwa jenož žerje, hdyž je hroznje wuhłódnjena. Běše horce lěćo a hižo tydźenje bjez dešća, na wuhonach hač do zahrodow wšo wupalene. Z woza wuhlada hólc běłokryte blido w zahrodźe hajnkownje, w runym rynku talerje a swěćate jědźne graty. Je hladał na blido. Rjebłatej, kosćatej kruwje pytnještej, zo jimaj přestawku dowoli. Jedyn z tych hajnikow-zelenjakow za běłym blidom so na hólca dohlada. Kiwny, zo ma dale jěć.

Doma je chcył Pawoł wot nana wědźeć: Kak to zo woni w chłódku sedźa a my dyrbimy w horcym słóncu dźěłać?

W zapiskach nan Pawołej wotmołwja: Dokelž su woni knježe, přistajeni sakskeho stata a knježich dworow.

A što smy my?

Chude rawsy. My dyrbimy sej swoje nadźěłać.

A woni?

Jim knježa płaća.

A zwotkel knježa pjenjezy bjeru?

Wot nas.

Da jim tola wjace njebudźemy dawać.

Woni sej bjeru, štož trjebaja.

Kak sej z nuzy wulězemy? To běše prašenje rano stańši z łoža a wječor pozdźe poslednje kaž wšudźe na swěće, hdźež ludźom ani hot ani pót k wšědnemu chlěbej njedopomhatej.

Z čim so wšěch Šewcec žiwjenje změni, na sto lět a dlěje, wo tym Pawoł pisa, to je so jemu lochce pisało: Štož Grofa móže, móžu ja tež, je sej nan prajił, a tak dóńdźe k rozsudej. W lěće 1900 załoži Jan Šewc swoje twarske předewzaće. Mjeztym z lěpšim jězdźidłom, z bicyklom, tajkim za 120 markow kupjenym. Z nim teptaše sto kilometrow dele do Choćebuza, poboku Augusta Rohmana, Němca z Mužakowskich stron, kotryž hižo něšto wo cemenće rozumješe. Toho sej za swój projekt nawabi. Jemu přepisa blečk zemje, pódla teje hišće njetwarjeneje fabriki za cementowe wudźěłki. Tam sej smě chěžku natwarić a sej Šewcowu sotru za žonu wzać. Tam budźetaj bydlić kaž w paradizu.

W Choćebuzu sej mašiny wobhladaštaj, mašiny za dźěłanje třěšnych cyhelow a formy za cyhele, šturcy, bloki a za wšo, štož je za twar trěbne, za twar z cementom. Jan Šewc podpisa zrěčenje a hišće njewědźeše, hač budźe jemu banka na tajki zwažliwy projekt kredit dać. Na samsnym dnju zaso wróćo a wječor do Lipjanskeje Brikšenki, korčmy zwonka wćipnych wjesnjanow. Tam wotkupi burej Dučce pjeć hektarow lěsa. Bur Dučka je po tym ludźom powědał: Tónmól sym cyle mudremu dopokazał, kak mudry je. Šewčik je mi wotkupił luty pěsk!

Runje wo to dźěše, wo pěsk. Hdyž bychu jeho potomnicy při tym wostali, bychu dźensa, sto lět po tym, bohaći ludźo byli. Šewc je wěšćił: Za dźesać lět jow žana ze słomu kryta chěža wjace stać njebudźe. Wy budźeće wšitcy ke mni běhać a ja budu wam nowe twarjenja stajeć, wjetše a rjeńše hač stare prochnawe budy.

A hlej: Kelko statokow so wotpali, samo wot so, a k tomu bože wohenje z njebožej pomocu. Telko žiwnosćow dyrbjachu so dospołnje nowe natwarić, nic z drjewa a božedla ze žanej słomu kryte! Wšudźe wołachu za třěšnymi cyhelemi. A Šewc Jan měješe za to trěbny pěsk, drobny, čisty pěsk. Jenož z toho so dobre třěšne cyhele z cementa radźachu.

Bur Dučka ze zapřahom přez Paradiz po drjewo jědźeše. Z woza widźeše, što wšo bě na jeho pěsku nastało: Rohmanowy jednoswójbny dom z bróžnju a telko wjele kołćemi a fabrika z pěskowej jamu, do jamy z kolijemi za lorki.

Jan-Pawoł jako mały hólčec Rohmana jenož jako bórčateho muža dožiwi, kiž ničo njerěčeše. Hakle pozdźišo z maćerneho powědanja Jan-Pawoł zhoni: Rohmanowa prěnja žona, Šewčikec dźědowa sotra, je po porodźe Kurta zemrěła. A to je stareho Rohmana zawrěło, byrnjež zaso žonu našoł, tu Rohmanku, z Drježdźan pochadźacu, kotruž dźěći w Paradizu z trokorbom do lěsa chodźacu znajachu. Ta běše němska, dobroćiwa, dźěćom napřećo přećelna, tež hdyž za njej přeco zaso wołachu: Hexe, Hexe kawkawkaw.

W zapiskach na překlepkowych łopjenach nan swojeho nana jako zmužiteho předewzaćela wopisuje. Wón je był měnjenja: Twarstwo je hakle potom połnohódne, hdyž njetrjebamy wot cuzych kupować. Wudawki sej zalutujemy, radšo sej sami z toho dobytk nadźěłamy. Trjebamy porjadny rězak z Lipska, nic tajkej fičlawje kaž w Kobjelni a Dubom. Rězak staji Šewc do Kiselca, zwonka wsy. Přez puć napřećo rězakej započa blidarnja dźěłać. K wšemu tomu je trěbny transport. Šewc załoži furminstwo, najprjedy z kruwomaj, potom z konjomaj a potom skaza buldoku Lanz. Zo by kónc było z wjaznjenjom w mokrych dźěrach, přewza dróhotwarstwo, za čož sakski stat premije płaćeše. Za to wotewri skału. Kamjeń z Lichanja, tón so derje klepa. Wšo hromadźe je hakle to, štož móžeš twarstwo mjenować.

Ale: Hdyž chcyše kónc wójny pola Gasta w měsće skazanu buldoku zapłaćić, jemu tón pjenjezy zaso ćisny: Z tymi žanu buldoku njezapłaćiš. Njeběchu ničo wjace hódne. Na kóncu jemu zwosta hromada papjery, za kotruž ani dźěłaćerjam mzdu zapłaćić njemóžeše.

Z paska je słabje słyšeć:

Maks, najstarši … wot nana předwidźany jako naslědnik. Na urlopje z Belgiskeje so doma wuskoržił … wyškojo sydaja w etapje a pija konjak. Na swój železny křiž njeje hordy był. Chcyše jón do Sprjewje ćisnyć. Hdyž zaso z tornistrom ze wsy dźěše, woteńdźe bjez kiwanja … granata nohu wottorhny. Wudycha w lacareće w Düsseldorfje.

Wo tym je Pawoł Šewc husćišo powědał: Zo nan po smjerći Maksa měsac dołho z nikim njeje rěčał. Zo su so nana prašeć móhli, štož su chcyli. Wón njeje na ničo wotmołwił.

Pawoł Šewc na pasku, derje k zrozumjenju: Ja sym dožiwił, kak su maćerje mužow a synow do wójny hić dali. Kajka zahoritosć je knježiła. A potom su płakali a žałosćili. Ale wuknyli z toho ničo njejsu.

Prěnje swoje dołhe cholowy sym sej sam zasłužił. Sym do města do Johnewerke jězdźił, z pjatnaće lětami granaty wjerćał a sej prěnje pjenjezy zasłužił. To je mje nan tak jara přebił, z rjemjenjom, dokelž njejsym mzdu, dwanaće markow, doma wotedał. Sym sej pola Schauseila na Bohatej prěnje prawe cholowy kupił. Nan pak je pjenjezy nuznje za změnku trjebał.

W zapiskach nan Jana Šewcowe nastajenje k načasnym prašenjam wopisuje: Wyši hajnik Meltzer je k njemu chodźił. Herr Schuster, was wollen Sie mit ihrem Wendischen – das ist doch keine richtige Sprache. Sie sind doch auch Deutscher wie ich. Das sagt doch schon der Name. Nan je jemu powědał, zo su so mjena na stawnistwje němsce zapisowali. Z prawym mjenom rěkamy Schewzez, genannt Carsch. Tak je w cyrkwinskich knihach zapisane. Z Bismarckom, hdyž je zapis do stawnistwa přešoł, su wšěch Caršec jako Schuster zapisali, dokelž su přeco připódla šewcowali a jich tohodla tež Šusterec mjenowali. Ja pak tohodla to sym, štož sym a přeco wostać budu: Serb a ničo druhe.

Herr Schuster, wenn ich Sie so nennen darf, wieviel Wenden gibt’s denn noch?

Nan je jemu wotmołwił: Viele. Wir sind Teil vom großen Slawenstamm und der ist viel größer als das kleine Deutschland, byrnjež nan wo geografiji a zemjepisnych kartach lědma něšto wědźał.

Nan, Jan Šewc, je był předsyda Klukšanskeho cyrkwinskeho předstejićerstwa. Swojeho fararja njeje rady měł. Njeje popej ničo dobreho přał, skerje něšto, z čimž by so sam štrafował. Němsku mandźelsku, kotraž žane haj a ně přez hubu njedósta, hižo měješe. Hdyž sym so ja konfirmować dał, to je w lěće 1914 było, je farar 86 konfirmandkow a konfirmandow němsce konfirmował. Ćile němsce konfirmowani wšitcy mjez sobu serbsce rěčachu, ale wotnětka běchu Němcy, dokelž němsce konfirmowani. Šewc Jan to fararjej njeje wodał. Mje dyrbješe farar serbsce konfirmować, jako jeničkeho ze wsy. A potom kóžde lěto zaso Šewcec holcy z Košle-Kiselca, jednu za druhej, kóždu je dyrbjał serbsce konfirmować.

Nan je napisał, wo čimž najradšo pisa, wo tym, kak je so počało serbske žiwjenje w ródnej wsy Košli-Kiselcu a wokolinje hibać: Hdyž bě na kónc lěta 1918 prěni króć w našej holanskej wsy serbska zhromadźizna postajena, so Jan Šewc, w tych lětach hižo znaty jako Šewčikec dźěd, njemało dźiwaše, kelko ludu bě so nahromadźiło. Stejachu hač na puć won. Prědku rěčeše serbski pop wo tym, kak nětk wšo hinak budźe, po tym zo je kejžor wotstupił. Wón prědku horbaty, ze skřiwjenym rjapom, ale za to z runymi słowami ludźom rěčeše, z jasnymi kaž woda z čerstweho žórła: Wjeselu so hižo dźensa na dźeń, hdyž budźe Bartski princ z nami běrny zběrać. Na prašenje, hač póńdźe so nam Serbam lěpje, horbaty pop wotmołwi: Nam so tola hubjeńšo hić njemóže, hač je so nam dotal šło. Rěčeše, zo je kejžor ćeknył a zo je so w Berlinje nowe knježerstwo předstajiło, republiku wuwołało, socialistisku republiku. To je, štož trjebamy. Knježe pola so rozdźěla – kelkož dźěći, telko pola! Nichtó wjace hłód tradać njebudźe. Ludźo su horbatemu popej přiwołali: Tak je prawje. A horbaty je ze zapalom dale rěčał: Naš zastupnik předsyda Bart z Brězynki budźe w Parisu naše zajimy předstajeć. My Serbja sej žadamy swobodu a swoje samostatne rjadowanje! Wottřasmy kwaklu, dołho dosć smy pod njej stonali! Dyrbimy so hibać, dyrbimy za našu wěc wabić. Wot samo ničo njepřińdźe.

Na druhi dźeń je wyši hajnik Meltzer k nanej přišoł. Meltzer je był před tym po powołanju oficěr: Denken Sie nur, lieber Herr Schuster, Deutschland hat kapituliert. Das Chaos hat die Oberhand. Nun geht’s auch hier los. Wer war denn das, so ein buckliger Teufel?

Nan je wukoštował začuće: Hladajće, kak jemu spódk dyrkota. Kak so wón daji! Je Meltzerej prajił: Horbaty njeje žadyn djas, ale ewangelski farar.

Meltzer je so ludźi we wsy prašał, hač jim njeje krala žel. Der hat uns doch nichts gemacht. A nan je słyšał, kak su ći, kiž su na zhromadźiznje wołali: Tak je prawje!, prajili: Poprawom ma wón prawje.

Mój nan je napisał list na Barta. Ja mějach list z kolesom do Brězynki dowjezć a Bartec wujej čitać, jón potom zaso sobu domoj přinjesć. W lisće nan Bartej zdźěli, zo to tak jednorje njebudźe: Ludnosć chabła a knježi zastojnicy chodźa po wsy a za krala rěča … a hač do Choćebca su lěsy połne němskeho wójska. Němska na to njemysli so z poražku wotnamakać.

Bart napisa nanej wotmołwu: Njetrjebaće so starosćić. Našu sprawnu wěc budu ja w Parisu zastupować. Mi je Bart prajił, zo mam nana postrowić a jemu rjec: Němcow skludźimy! Mamy sylne mocy za sobu. Hdyž hinak njepóńdźe, tak budu rjaneho dnja kozakske konje naš wows žrać a potom tež nam słónco swobody zeschadźa.

Ale što je było? Nan je měł prawje: Barta su na hranicy zajeli. Lěto po tym mějachmy dobreho zmjerzłeho howjazeho mjasa wjace, hač běchmy hdy prjedy měli. Američenjo dawachu Němcam widźomnje wšu podpěru, přećiwo Ruskej, dokelž běše ta mjeztym čerwjena. A wo to dźěše, ju zadusyć, prjedy hač wona k mocy přińdźe.

W lěće 1923 załoži nan, mjeztym połstalětny, za nas młodych Zerničku. Tehdy je wjele młodeho ludu na wsach doma było, na žiwnosćach dźěłało abo tež do města, do Dubrawy-Adolfshütte, do Nowšan-Sprjewineje papjercownje abo do Olby, haj, hač do Werminghoffa dele na dźěło jězdźiło. Kóždy dźeń po swjatoku su domoj přišli a doma pomhali. Na čož najbóle čakachu – na kusk wjesela.

Što wšo so na nich njeměrješe: Němski Turnverein, Anglerverein, Karabinerverein, Schützenverein, šula, cyrkej. To smy my jich do Zernički zwabili a našu sokołsku jednotu załožili, naše narjady měli, kiž su nam potom nacije rozbili a rozrězali. Šewcec dźěd je chcył ze Zerničku wjesnej młodźinje serbski schow wutworić. A to je so jemu poradźiło. W ludnosći je było najbóle naše dźiwadło woblubowane. Hrali smy před kopaće połnymi žurlemi wo wódnym mužu a jeho sydom dźowkach. Dźiwadłowe swjedźenje smy we wšěch kmanych hosćencach a na někak kmanych žurlach wuhotowali. To so serbožračkam njeje lubiło. Na tajkich wječorach njejsy žane němske słowčko zasłyšał. Režija bě stajnje mój nadawk, k tomu mějach hłownu rólu přewzać. Při režiji so dyrbjach husto mjerzać, dokelž so hrajerjo a hrajerki njemóžachu smjeća zdźeržeć. Ći tla jenož toho smjeća dla na proby chodźachu. Před předstajenjom wšitcy slubichu: Chcemy wostać chutni! Na jewišću pak so počachu smjeć, zo so Šibakej jako hrajerjej wódneho muža brjuch jenož tak třaseše. A to so do žurle přenjese, cyła žurla so započa šćěrić, zo dyrbjachmy zawěšk zaćahnyć … Někotrych dyrbjach z hraća wuzamknyć, smjeća dla.

Jan-Pawoł swojeho nana hinak njeznaje. Njeje so wjele smjał. To so nikomu w swójbje njeje lubiło. Kak je móhł nan tak bjez humora być? Z paska je wusłyšeć jeho zahoritosć za chórowe spěwanje. A zaso ze wšej chutnosću sej spěwy z Kocoroweho Nalěća zynči a Zejlerjowe Pišćo płuhi zemju drěja deklamuje … Wón je był organizator chóra a kurěr na motorskim za Zerničku. Šěsć Šewcec čornowłosatych holcow spěwaše w sopranje, někotre z nich w Bjarnata Krawcowym kwarteće w Budyskej Nadźiji, z Nowšanskim młodym serbskim wučerjom Pawołom Jenku tež na tačele. Šewčikec dźěd je był předsyda.

Nan wjele wo sebi a wo Zerničce rěči, zo je z motorskim za Zerničku jězdźił: Hdyž młody Nowšanski wučer, naš dirigent, zaso kózlika wjazaše, dyrbješe Radworski Nawka zaskočić. A po toho dyrbjach jěć. Tón je sedźał z dźěsćomaj na klinje, z dźěsćom kołsajo na noze a dokoławokoło wšo dźěći. Jeho žona je mje prosyła: Hladajće, kelko dźěći tu je! Přiwjezće mi jeho stroweho domoj! Što bych činiła, hdyž bych tu na kóncu sama z nimi stała?

Sym so po puću po šćežce do Brěmjenja po lodźe suwał, k přimanju blisko dubowe zdónki. Z nohomaj sym motorske dźeržał a skónčnje hač do Lichanja dojěł, přeco wołajo: Dźeržće so! A kelko razow sym po Neda do Rakojd smalił. Tón so njeje motorskeho bojał. Potom sym wobstarał horjeka za Bukecami spušćomneho dirigenta, našeho swěrneho Jurja Wjelu. Tón je k nam z małym kolesom přijěł a po probje wón praješe: A nětk dyrbju ja hišće hač pod Čornobóh. Wonka je dešć šwikał a wón je hakle po połnocy domoj dojěł a bjez začuća w porstach a palcach do borła zalězł. Premiju abo medalju njeje za to dóstał. Zwučowali smy na zymnej žurli, ale přišli su wšitcy a nan je blešu palenca zapłaćił. A potom smy na turneju do Mladeje Boleslavy jěli. Češa su nas na ramjenjach nosyli. A kelko razow je Nedo zaskočił a potom wězo Hohlfeld ze swojej fidlu.

Krawcej k pjećasydomdźesatym narodninam smy zwučowali Wulki stysk: … pólko, žitko … , cuze dokoła je wšitko. Njechaše tak prawje hić. To je nam naš młody dirigent, Nowšanski wučer Jenka, wo Krawcowym połoženju powědał: Zo je zrudny, dokelž je so jeho dźowka z mužom rozešła a dokelž jeho druha dźowka Hanka tak jara pod tym ćerpi a dokelž so wón wo swojeho wnučka Janka starosći. Mišter je žiwy we wulkim stysku kaž my wšitcy w tutym času: Wšo nam počina cuze być. Što budźe wot našeho serbstwa wostać? A poskaj, nadobo to dźěše, nadobo so nam spěwanje poradźi.

Hdyž potom mištrej k česći w Běłym konju Wulki stysk zaspěwachmy, so najprjedy ćišina po žurli rozlehny. Potom pak tak mócnje přikleskowachu kaž pola žanoho druheho chóra. Nawka a mišter Krawc nam praještaj, zo je Zernička tuchwilu najlěpše spěwne towarstwo w Serbach. Da je naš Pawoł Jenka wšón čerwjeny w mjezwoču był, tak je jemu hordosć krej stupać dała. Sam solist pola Krawca je so na tutym wječoru dołho z mištrom rozmołwjał. Ale hdyž je wón po tym zaso …

Na tym městnje sčini aparat klak! Pask bě połny.

2.

Čim dale so lěta wotsaleja, ćim husćišo je Jan-Pawoł z maćerju po puću. Šwižna, čornowłosata Jakubikec Marja z jeničkeho fota z jeje młodźinskich lět z ćmowymaj, chutnymaj wočomaj z wuskeho mjezwoča hlada. Z wuskeho Jakubikec mjezwoča, wuskeho porno Šewcec kulowatym.

Čim wjace lět je zašło, ćim jasnišo widźi Jan-Pawoł mać před sobu. Wo snje dźe z maćerju z pola, w jeje ródnej wsy. Wón, jeje Małki, kaž přeco zamysleny za njej dunda. To słyši staru Izeltowu wołać: Njewidźiće da, njewidźiće da! Skočće nabok, čerwjena kula was zmjeće! Čerwjena kula – zmij wulki kaž žehliwe wózne koło na swětłym dnju! To hišće njeje było.

Mać ćeknje z hólcom za ruku do Jakubikec dwora. Byrnjež Jan-Pawoł Jakubikec dwórčk jenož wot nimojězdźenja znał, ma wón wšo k přimanju blisko, dokelž je mać tak husto wo jich dworje a jich chěžce powědała. A wona móžeše powědać.

Na druhi dźeń: Kóždy běše kulu widźał, nětk hižo wulku kaž młynske koło, na ludźi so měrjacu.

Hdyž njedźelu Klukšanski farar na pohanow swarješe, to Lěšćenjo před nim sedźachu a so njehibnychu. Woni sej njedachu žehliwu kulu wurěčeć. Boža wola, to je to jedne. Z čimž pak maja Lěšćenjo činić, je něšto druhe. Pop njewě, zo Bóh tón Knjez hač do Lěskeje přišoł njeje. Njewě, zo tam po Cyganskim puću, hdźež Sprjewja wulke koło čini, přez próh do domu a z posleńcy zaso won a přez wuheń zaso nutř zmij lěta. Pop njewě, zo su Lěšćenjo w heli, w pincy, na łubi a runje tak w hródźi, na polu, w rěce, w haće, w holi, w črjewach kruwy a w jejkach młodźičkow wašničkojtym ducham wustajeni. Woni du z nimi spać a rano z nimi stawaja. A w holi hakle: Štó po paproću a wrjosu brodźi, hdyž nic djas sam, tola nic Bóhlbyknjez. Abo što to je: Žony du rano zahe do hribow a přińdu domoj z prózdnymi korbikami. Stary Žwančka pak, kiž tak mało widźi, zo do štomow prasnje, so z połnym korbom kurjatkow nawróći. Nětk prajće: Z čim ma to činić? Wo tym pop njerěči, dokelž na to žanu wotmołwu njewě. A derje tak, wón njetrjeba wědźeć, štož kóždy Lěšćan wě: Prěnjoznjesene jejko, małe kaž hołbjace wot młodźički, te njejěs, te ćis přez třěchu! A wobchowaj rozum, hdyž so w horcym lěću had z hata do pincy zabłudźi! Potom čiń tak, kaž njeby jeho widźał. Wón ći z fóru syna zapłaći. Na Wałporu zeprěj přez křiž košćo a widły do hródźnych durjow. Abo chceš ty chodojtu k skotej pušćić?

Druhdy syda Jan-Pawoł, hišće jako Jank, w kole dźěćiny pola Izeltoweje. Izeltowa, štó ju njeznaje? Wona je po dalokej wokolinje znata zelowa žona, zaprajerka. Jank sedźi pola njeje we jstwě – na městnje, hdźež je mać sedźała. Izeltowa z přizačinjenymaj wočomaj wišpoli, nadobo hněwnje zabórči: Štó je sej pjernył? Zaso wišpolenje, bórbotanje a zaso woči wočinja: Štó wot was njeje pjeć fenkow połožił? Ja nimam móc, hdyž mje wobšudźiće. Hólc w rynku sedźacych wućehnje schowane pjeć pjenježkow a Izeltowa zapraja jemu, zo bórze šlebjerdaka zhubi. Spóžrěj kóždy wječor dźesać kapkow njezwarjeneje bozanki!

Najmłódši mać za šórcuch torhaše: Powědaj něšto! A wona powědaše a w mozach hólca swoje pomniki staješe. Hdyž mać praješe, zo nima chwile, jej Jank dopokaza, zo móže rěpu wotrězować a při tym powědać. Što mam powědać? Powědaj wo zabonowanym knjezu! A wona powědaše wo Jamnowskim knježku, kotryž w pincach hrodu błudźi, dokelž jeho duša žadyn měr njenamaka … Powědaj, kak su sakscy Komorowčenjo tebi z drjewjancom na hłowu bili! Kak sy z města domoj ćeknyła …

Stawizna wo Gretce, tu dyrbješe mać přeco zaso powědać. Gretka, wo tři lěta młódša maćerna sotra, chcyše přeco wot Marklki nošena być. Dźewjećlětna Marklka, prěnja mjez Jakubikec dźěćimi, so wo Gretku staraše, kaž by jeje mać była. K hodam Gretka kašlowaše. Prěni dźeń hód měješe wušibolenje, potom w šiji a wječor, hdyž sej wšitcy myslachu, nětk je jej lěpje, wona spi, bě holca zemrěła na difteriju.

Pola Jakubikec a scyła dale dele do hole prajachu nanam papa. Maćerny papa je wozyčk wzał a Gretku w košulce na zelene chójnowe hałužki połožił a ju hač k mjezwoču z deku zawodźěł. Dźěći su prosyli, zo ma hodowny štomik sobu wzać, jón k wozej přiwjazać, zo by Gretka hišće raz hody měła. Po puću je mokry sněh placał a so k drjewjancam lěpił. Z Lěskeje do Klukša na kěrchow je daloko. Klukšanski tótka jich njeje chcył na kěrchow pušćić. Bjez popa njeje žane hrjebanje dowolene. Čłowjek so njezahrjeba kaž slaknjeny pos, je tótka prajił. Ale papa sej njeje lubić dał. Ja njewjezu psa, ale moju zemrětu dźowku. Tótka je chcył za hrjebanje pjenjezy měć. Papa je prajił, zo nima při sebi fenka. Je na tótku swarjeł, tak jara, byrnjež papa hewak ženje njeje swarjeł. To je so tótka nabojał a nas tola na kěrchow pušćił. Papa je z tótkowej łopaću row zaso zamjetał a štomik do pjeršće tyknył. Smy ruce styknyli a Wótčenaš wuspěwali. Ja sym do toho wěriła, zo Gretka mje słyši. Hdyž smy šli, sym wróćo hladała a kiwała. Naše fenkštikle su zwotpadane w sněze leželi, čorne. Dokelž njejsu z cokora a šokolody byli, ale z runklicy wurězane.

Bóle chudźi njejsu móhli być. Tola Jakubikec chudoba – tak hižo tehdy Małki začuwaše – je hinaša była hač Šewcec chudoba. Marja je wjesoła była, hdyž je w šuli móhła hólcam pomazku přisunyć. Je sej prajiła: Božedla njech njewostanu małe, woni maja rosć!

Papa je dyrbjał do wójny. W Pólskej su storčili na kozakow. Papowa kompanija je so schowała a do nich třělała. Da su tež kozaki počeli třěleć. Papu je kulka trjechiła. Ta pak je do slow prasnyła, přez to wot wutroby wotbočiła a w klučowce tčace wostała. Z toho časa wón z tej kulku běhaše. Hdyž ta kulka njeby w ramjenju tčała, by naše žiwjenje hinak wotběžało. Po wójnje je železnica za čaru Wojerecy-Klětno muža pytała. Papa je so přizjewił. Wón bě we wójnje pisać nawuknył. Je za swojich kameradow listy pisał. A tajkeho, kiž móže derje pisać, su na bonje chcyli měć. Ale potom je papa wo swojich dožiwjenjach we wójnskich lětach powědał a zo je zbožo měł z tej kulku. Da su jemu prajili: Z tej kulku my was njemóžemy přistajić. Tohodla smy dale chude wostali. Na našich pěskowych polach njeje wjele rostło. Z tej wójnu je nuza hišće wjetša na nas přišła. Na kermuše nas mać njeje móhła sobu wzać. My bychmy ludźom wšo zjědli, tajke hłódne smy my dźěći byli, kóždy dźeń zaso.

Marja je prěnja ze šule šła a prěnja dyrbješe z domu hić na słužbu do města. Jan-Pawoł njezaby maćerne přispomnjenje. Drěła so sym, hdyž sym z Lěskeje šła. Ale potom sym sej prajiła: Nětk maja hólcy wjace k jědźi. A tak je přišło, woni su wšitcy rostli, ja sym wostała mała.

Je powědała, wjele razow, kak je na nju tón wječor přišoł. Stysk je ju hrabnył. Wona njeje móhła wusnyć. Jan-Pawoł słyši jeje słowa: Da sym ćeknyła. Kak sym ja lećała, po Mužakowskej z města won, po alejach z měsačkom napřemo. Sym rozbita domoj přišła, to je so mje mać prašała, što ja doma chcu, so wukjawčeć?

Moje knjejstwo, staraj w měsće, staj mi dobre posudźowanje napisałoj, a to je mi potom dopomhało k tej knjeni na Bohatej. Ale hakle, hdyž je papa z wójny přišoł. Najprjedy sym dyrbjała k hrabi Arnimej metry stajeć! Z pjanym sym dyrbjała kuluchi zběhać, na akord. Mi předstajeny je pjany w trawje ležał a ja sym so dračowała. Knjez w Delnim Wujězdźe je holcy do sektownje pytał. Rěkaše, zo je to lóše dźěło. Wujězdźanski knjez je chcył ze sektom zbohatnyć. Je dał pincy wuryć. W pincach ležachu bleše z winom, te dyrbjachmy my holcy zběhać a wjerćeć, wot ranja do wječora. Zběhnyć, wjerćeć, přeco dwě bleši. Druhdy do so prasnyštej. Potom smy winowu jušku zesrěbali a rjenje pjankojte byli.

W rězaku pódla su štrajkwali. To my w kelterni žanu swěcu njemějachmy, dokelž běše kelternja rězakej přizamknjena. W pincy slepa ćma, što smy chcyli? Smy domoj šli.

Wujězdźanske pak su skradźu při swěčce dale bleše wjerćeli. Na tamón dźeń je jich knjez chwalił, nam pak, kiž smy domoj šli, je prajił: Was njecham wjace widźeć! A běch bjez dźěła kaž wjele tehdy.

W tych lětach su započeli Sprjewju regulować. Ja sym dyrbjała w błóće stać, bosy, z łopatu błóto do lorkow kidać. Papa je prajił: Tajke dźěło žana holca njewutraje. A tuž je w měsće za mnje zaso městno našoł. Tam pola kłobukarki na Bohatej je był přistup za słužbny personal jenož wot Zadnjeje Bohateje. K woknam prědku na Bohatu smědźach jenož z běłej falu stupić a před ludźimi mějach rjec: Gnädige Frau, Ihnen zu Diensten.