Pisaŕ běch wót młodych lět E-Book

Herbert Nowak

• Herausgeber: Domowina
• Kategorie: Gesellschafts- und Liebesromane
• Sprache: Deutsch

Seitenzahl: 369

Veröffentlichungsjahr: 2016

Beschreibung

»K mjasecoju raz su kórtowali kibušański ceptaŕ Fryco Rocha, módłański Tornow, knorawski Harrich ‒ a gołynkojski Nowak. Jo-li rěd na nas był, ga jo mě Fryco Rocha kuždy raz, ako som hyšći małki był, na klin wzeł. Ja som jogo pjenjeze licył a zastojał ‒ a jomu serbske gronka, kenž som se wumyslił, do wucha šepotał. Wótergi jo mě togodla chwalił a raz jo měnił, až ja drje budu raz serbski basnikaŕ ...« Tak dopomnjejo se faraŕ Herbert Nowak (1916–2011) w swójej awtobiografiji. Z basnikarjom wšak njejo se stał, ale pisał a wózjawjał jo wob 75 lět kradu wjele w bogatej, wobraznitej serbšćinje: prjatkowanja a wulicowańka, nastawki wó stawiznach a rěcy, epizodki ze swójogo a drugich žywjenja, drogowańske wopisowanja a luštne tšojeńka, gódanja a směški – a weto jadnu baseń.

Leseprobe

Titlowy wobraz: Karlo Nowak, Chóśebuska serbska cerkwja, wokoło 1910 (Měsćański muzej Chóśebuz) Foto: Gerhard Hopf, 1987

Njewěm, lěc to se pomjenijo hobby: Južo w młodych lětach som wšake spisał, a to bu tencas teke śišćane. Njejsom žednje kśěł byś spisowaśel abo samo basnikaŕ, ale pisaŕ som wóstał až do źinsajšnego dnja. W dolnoserbskej a nimskej rěcy jo se bejnje wjele z mójogo pjera śišćało. Njejo mě pśi tom žednje šło wó cesć, sławu abo pjenjeze, ale něco nutśikownego jo mě góniło do pisanja.

(Pocynki, 1991)

Knigłam na drogu

»Jo, lětnik ’16 jo był dobry lětnik«, tak jo naš nan cesćej gronił. Měnił jo, až su se w tom lěśe naroźili Jurij Brězan, Frido Mětšk a wón – wšykne tśo su se derje znali a zwisk mjaz sobu wuźaržowali – a až kuždy jo wjele wugbał za serbstwo na swójom městnje a pó swójich móžnosćach. Jurij Brězan jo to pśedewšym na literarnem pólu gótował, Frido Mětšk na wědomnostnem, ale jo teke prědnu a jadnučku dolnoserbsku wušu šulu załožył. Herbert Nowak jo ako nejskerjej jaden samy dolnoserbski publicist wót gymnazialnego casa až do wusokego starstwa wobstawnje pisał a wózjawjał. A kuždemu z teje tšojki jo wósebnje šło wó serbsku rěc, górnu abo dolnu.

Jo, dolnoserbska rěc jo našomu nanoju wjelgin na wutšobje lažała. Jeje zdźaržanje, wuwijanje a dalejdawanje jo to nejwažnjejše za njogo było, za to jo wón powědał a zběrał, prjatkował a pisał. Pśi tom njejo jomu šło wó někaku rěc, ale wó dobru rěc. Togodla jo naš nan za Pratyju abo antologije wótergi pisał pó gronku »basnicki a wěrnosći«: Wón jo měł wěsty rěcny wobrot abo wuraz za wjelgin rědny a toś jo wokoło njogo něco nabasnił. Pótakem móžo byś jadnotliwa scena abo snaź cełe tšojeńko literarnje pśeźěłane, rownož zda se awtobiografiski byś.

Herbert Nowak jo pśecej z respektom ze swójeju mamineju rěcu wobchadał a zmólki su jogo gniwali. Weto jo wóstał wjelikomyslny: kuždego jo lubosnje a tolerantnje wobradował, ako jo se procował, dolnoserbsku rěc nawuknuś. Wón jo pomogał, źož jo mógał, jo lektorizował a pśestajał, korigował a pśeglědał a wopytał w rěcnej komisiji wótwórjone wucho namakaś – rowno tam jo pak casy rezignował. Cesto njejsu zagronite słuchali na naraźenja maminorěcnych, ale su samowólnje słowa twórili abo gramatiku póstajili.

Sam jo Herbert Nowak wóstał pśecej wuknjecy. Glědajucy na wobšyrny a pśisamem dospołny słowoskład prědownikow jo swóju rěc casy pomjenił »zbytk serbskeje rěcy«. Wón njejo swóje znajobnosći ako dospołne wobglědował a jo teke nam zašćěpił: »Gaž coš serbski napšawdu derje wobkněžyś, dejš se kuždy źeń z njeju zaběraś, kuždy źeń, howacej to nic njebuźo.« Za tym jo se měł. Naš nan jo kuždy źeń cytał pór serbskich bokow, w bibliji, we spisach našych klasikarjow abo w kniglickach dobrych znajarjow ludoweje rěcy ako Margity Heinrichoweje abo Ericha Wojta. W našom domje su se teke namakali górnoserbske a katolske publikacije. Serbske radijo jo wěcej k njeźeli słušało nježli dobry wobjed. A kuždy tyźeń jo jězdźił z Drjowka do Noweje Jsy k swójomu pśijaśeloju Frycu Latkoju, aby z nim pśepowědał wšykne swóje rěcne pšašanja.

Doma jo sebje naš nan wugótował gnězdo za serbowanje. Dawno pśed imersiju abo drugimi mudrymi metodami jo nam źiśam wót małego intuitiwnje našu drugu rěc zašćěpił. Wón jo nam cytał a wulicował, jo z nami jězdźił do serbskego swěta, pśedewšym do Dešna abo do Górneje Łužyce. Njejo nam žednje šćokał našych zmólkow dla, ně, wón jo sćerpnje kuždu wopacnu sadu pšawje wóspjetował. Nejwažnjejšy princip pśi wšom jo była konsekwenca. Z nanom smy cas žywjenja jano serbski powědali. Njejo nas žednje do togo nuzkał, na tom njejo było nic kumštnego. To jo pśišło z wutšoby, jo było dušyna pótrěbnosć a zrownju samorozymliwa słušnosć. Gaby pód tym śerpjeli, by my źinsa nimcowali a se wótwobrośili wót serbstwa. To pak nichten wót nas šesćoch njejo cynił. Mě jo cesćej raz k narodninam pisał: »Wóstań swój!« Wón jo kśěł, až jogo źiśi wóstanu serbske teke ako dorosćone, gaž su starjejšyny dom spušćili. To jo se raźiło.

Kak móžo cłowjek taku konsekwencu pśeźaržaś? Ako cytamy pla znatego sociolingwista Joshua Fishmana, jo poměr k mjeńšynowej rěcy ako lubkowanje. Njewěš zewšym pšawje cogodla: Raz tebje zajm załapjo a njamóžoš tu wěc wěcej spušćiś. Ako za manźelstwo se pótom wědobnje rozsuźijoš: »Ja cu serbski powědaś a za serbstwo něco gótowaś.« To jo Nowakowa maksima była, cas žywjenja. Wěsće jo wón pśisłušał hyšći generaciji, źož njejo se kněžyło swójske žycenje, ale narodne myslenje, ako jo teke pśišło z Górneje Łužyce, z kótarejuž jo wjele dolnoserbskich procowarjow wusko zwězane było. Tak jo Herbert Nowak město mediciny teologiju studował, dokulaž jo Bogumił Šwjela argumentěrował, až serbstwo trjeba fararjow. Ale wó kótare serbstwo jo šło? Za Šwjelu a drugich njejo serbstwo mimo serbskeje rěcy dospołne było. Drastwa a nałogi mimo rěcy su byli za nich derbstwo mimo duše, fragment serbskego žywjenja. Wóni su ze wšymi swójimi mócami za to źěłali, aby se rěc ako jědro kultury zdźaržała.

Pó wójnje jo Herbert Nowak wiźeł, až teke mimo serbskich fararjow dalej źo. Stat jo serbske institucije załožył a serbsku wucbu zawjadł. Woblutował jo naš nan, až pśesedleńce, LPG, wuglowe jamy, socialistiska ideologija, pšawopisna reforma a druge faktory su k tomu pśipomogali, až su se na jsach serbska rěc a wšake tradicije wěcej a wěcej zgubili. Ako gótowy pśeradnik w NDRskem casu jo se pak pokazała Barlinsko-Bramborska cerkwja, jogo swójska cerkwja, kótarejž jo słužył. Wóna jo jogo ako slědnego serbskego fararja wugnała z łužyskeje domownje! Z tym se wótnamakaś jo było śěžko. Ale jomu jo se zglucyło, z rěcnym źěłom swóju frustraciju wobkněžyś. Slědkoju jo naš nan wěcownje zwěsćił: snaź by mógał we jadnej jsy spad substance pitśku zaźaržaś, ale nic we cełej Dolnej Łužycy. Ten spad njejo se dał zaźaržaś.

Krotko do pśewrośenja a pó njom jo se wšake gibało w dolnoserbskem žywjenju. Wažnej procesa stej byłej wóžywjenje serbskeje namše a Witaj-projekt. Namše su byli Nowakowy slědny wjeliki forum – jogo wjeliki comeback ako duchowny a rěcny kubłaŕ. How jo hyšći raz ze wšymi zwóstatymi mócami zapśimnuł a swóje slědne slědy zawóstajił. Witał jo naslědnikow za serbske namše. Což rozšyrjenje dolnoserbskeje rěcy w źiśownjach a pódobne aktiwity nastupa, jo wóstał skeptiski. Pśewjele běšo se stało a pśewjele casa běšo zajšło. Generelnje pak jo wóstał togo měnjenja, až te, ako mógu, deje něco za serbstwo cyniś, samo muse. Wjelgin witał jo pśijaśelow Serbow, lěc nimske, pólske abo druge, ako su našu rěc nawuknuli a se z nami gromaźe za nju zasajźowali. Naš nan jo pśecej gronił, až mimo cuzych njebuźomy how nic wěcej wugbaś móc. Źinsa naš dolnoserbski swět tak wuglěda: narodnje pisany a z wjele cuzymi entuziastami.

Na kóńcu jo serbski swět jogo procowanja wó rěc pśipóznał a cesćił z mytom Ćišinskego. Bog ten Kněz jo jomu gnadny był a naš nan jo mógał někak glucnje wumrěś. Něnto wujdu pśi góźbje jogo 100. narodnego dnja toś te knigły. Za tu iniciatiwu jo naša familija Ludowemu nakładnistwoju Domowina a wósebnje wudawarce Jance Pěčkojc de Lévano wjelgin źěkowna. Ja som ten manuskript dokradnje cytała. Z wuběrkom mólujo se wobraz Herberta Nowaka ako myslarja, prjatkarja a rěcnikarja, ako drogowarja, wulicowarja a žortowarja, pśedewšym pak ako wobglědowarja serbskego žywjenja w Dolnej Łužycy. Z tekstow jo wuznaś Nowakowy wjazym: jogo wótwórjonosć, šybałosć a cuśniwosć, jogo literarna žyłka a se wě jogo »wótšy nos« za dobru dolnoserbšćinu. Ta jo we słowach a formach wariabelna, stilistiski preciznje nałožowana a wědobnje wupyšnjona z wobrotami, z cymž jo pokazał Herbert Nowak zaměrnje na jeje bogatosć. To wšykno wugótujo jogo cytanja gódnego za wšych lubowarjow dolnoserbskego słowa. A pśi tom žycymy wjele wjasela a spódobanja!

Madlena Norberg w aprylu 2016

Wěra, fararje a wósadne

Co wuknjomy my póbóžne kśesćijany źinsa wót tych starych tatańskich Grichow?

Mjazy starymi Grichami jo źiwnučki cłowjek žywy był z mjenim Diogenes. Wótergi jo wón sebje źiwne kuse wumyslił. Raz jo wón wódnjo pśi nejlěpšem słyńcu pśez město Athen ze swěśeceju latarnju šeł. Zaźiwane luźe su se jogo wopšašali: »Co ty pytaš z twójeju latarnju?« Diogenes jo krotko na to wótegronił: »Pytam luźi.« – Njama wóny Diogenes pšawje: Zwěrnych a spušćobnych luźi musyš teke źinsa z latarnju pytaś!

Athenarje su raz pód śěžkeju wójnu śerpjeli. Wójarska gluka njejo była na jich boce. Winiki su dobyli a Athenarje zejgrali. We tej wjelikej nuzy su wóni pla swójich mjeršnikow radu pytali. Te su jim zwěšćelowali: Bóžy gniw jo nas trjefił, pomoc móžo jano pśiś, gaž jaden cłowjek se woprujo. Chto móžo ten wumóžnik byś? Jaden jo glědał na drugego. Toś jo se šćerkotało, až jich kral jo w nocy se minuł. Co jo we śmojtem se stało? Ze switanim jo jaden pśedrasćony wójak k winikam pśejšeł. Chto jo to był? Jich kral jo se woprował a na to jo wójnska gluka se wrośiła k tym Athenarjam. Wóni su dobyli. – Chto ga jo we našom žurnem casu taki wumóžnik a woprujo zamóženje, cesć abo teke strowotu a žywjenje za tych drugich?

Znaty grichiski filozof Plato pśirownajo cłowjecnu dušu z pśěgom z dwěma kónjoma. Ten jaden kóń jo běły a pyta wěrnosć, wšo rědne a dobre; ten drugi kóń jo carny a tokoni se stawnje pśez zadory, až njamóžo tu pšawu drogu pśez žywjenje namakaś. – Njama kuždy cłowjek dwě naturje we sebje, jadnu, kenž wjeźo do swětła, a jadnu, kenž wjeźo do śamnego a złego?

(Pratyja 2011)

Póbóžna chójźarka

Naš nan jo był pilny jagaŕ. Take luźe raźi wulicuju tšojeńka, źož se pśisłucharjam włose zwigaju. Ale což jo se raz we susednej jsy stało, jo napšawdu wěrno.

Pótakem naš nan stupijo z góle wen na sćažku, kótaraž wjeźo do jsy nutś. Pśed nim se šampli stara baba, kótaraž jo sebje dwa kórba wopowjesyła. Zazdaśim ma wóna tam swóju wóru nutśi, kótaruž co pśedawaś. Naraz pak sćažka se źěli: Na pšawem boce stoj burski dwór, na lěwem teke. Ta baba wóstanjo stojecy; wóna njewě, na kótary bok dej se chyliś. Toś šlapijo wóna swój kij dowusoka jaden raz a wóspjetujo to dwanasćo raz. Pótom jo na pšawy bok se pórała do tamneje žywnosći. Naš narski nan jo za njeju šeł teke do togo domu a se jeje wopšašał:

»Cogodla ga sćo wence pózastali, nježli sćo how zastupili?«

»Słuchajśo, kněžo«, jo wóna wótegroniła, »my luźe smy tak njewěźece, až njenamakajomy ten pšawy puś, njejo-li, až Bog jen nam pokažo. Togodla se pómódlijom k Bogu, aby wón mě pśewóźił: Wón wjeźo mě pśecej pšawje.«

»Ale cogodla sćo pón hyšći waš kij dowusoka chyśili?«

»Jo glědajśo, luby kněžo, to jo to znamje, na kótaremž wuznajom Bóžu wólu: Źož špicny kónjack mójogo kija padnjo, na ten bok musym gnaś. Tak Bog mě pšawu drogu pokazujo – na Boga mam dowěru.«

»Ale cogodla sćo ten kij tak cesto dowusoka chytali, gaž se njemólim, dwanasćo raz?«

»Glědajśo, kněžo, ten kij njejo kśěł padnuś tak, ako ja som to měś kśěła. Togodla som musała jen tak cesto chytaś, až jo naslědku padnuł pó mójej mysli pšawje − ale ja mógu na to se spušćaś, až se mě wšo raźijo, gaž za nim se póram …«

(Pratyja 2003)

Co jo wěra?

Kněz faraŕ jo měł njeměrnu noc. Akle zeger dweju jo wón wusnuł. Do togo jo wjele pśemyslował. Co jo jogo tak nuźiło? Njejo šło wó njeźelske prjatkowanje, teke nic wó proznu cerkwinu kasu – ně, jo šło wó pópšawem wjelgin lažki problem: witśe pśiźo młoźina z tśich jsow na faru. Duchowny ma jich wucyś.

Za tu štundu jo wón sebje ako tema wubrał: Co jo wěra, co jo wěriś? Wón se boj, až njebuźo lažko swójim serbskim wójckam take abstraktne słowa wukładaś. Jezus groni w ewangeliju swětego Markusa: »Njebój se, wěŕ jano!« Ale dosega take krotke gronko, aby pšawa wěra se rozpłoźiła we młodych wutšobkach? We swójej duchownej nuzy padnjo wón na dobru ideju, kak by tu wěc zwónoźeł.

Jogo žeńska se źiwa, až manźelski tak změrom wobjedujo, źož wón wacej jo dosć nerwozny pśed teju štundu z młoźinu. »No, mój luby, co sy sebje źinsa wutichtował?«

»Ja nic njepśeraźijom, ale mam naźeju, až mójo wótmyslenje se raźijo.«

Kak jo faraŕ swóju štundu pó módlitwje zachopił? Wón jo se měrił na prědnego lěpšego gólca, jo swój kapsowy zegerik wótpěł a gronił: »Ten zegerik jo za tebje!« Ten konfirmand jo wjelikej wócy gótował, ale njejo swóju ruku wustrěł, aby ten njedocakany drogotny dar pópadnuł.

Faraŕ jo pśistupił k drugemu gólcoju a jo swóje słowa wóspjetował. Zasej žeden wótgłos. Na taki part jo wón tu cełu klasu pśechójźił a kuždemu ze swójim zegerikom kiwał. Te jadne su se zaźiwowali, druge zasej se smjali – ale žeden njejo za zegerikom pśimjeł.

Někotare ze staršego lětnika su pśemyslowali, co ga za teju cełeju akciju štycy. Kak móžo faraŕ nam swój zegerik dariś? Wěsće njejo to zewšym tak měnjone. Ale cogodla pšaša wón kuždego z nas?

Ako su tak kšajźu mudrostowali, jo faraŕ na kóńcu na małego pachoła trjefił. Ten jo swóju ruku wustrěł a ten zegerik dostał. Rozwjaselony jo duchowny teke ten slobrany rjeśazk wótpinał a jen hyšći pśidał. Ten tak njezjapki wobdarjony njejo był se swójogo pókłada wěsty a jo pšašał: »Ale kněz faraŕ, słuša to wšykno napšawdu něnto mě?«

»To se rozmějo: zegerik a rjeśazk stej twójej!«

Toś jo jaden tych staršych gólcow wuwołał: »Gaby to wěźeł, to by teke za zegerikom pśimnuł!«

Na to ten duchowny: »Njejsom teke tebje powěźeł, až wón jo za tebje?«

»Južo, ale ja njejsom wašym słowam wěrił!«

»Wjelgin górko za tebje! Ten mały jo wěrił – a něnto ma to myto swójeje wěry.«

(Pratyja 2001)

Chto by se źinsa hyšći fararja wopšašał dla takego!

W lěśe 1946 som był z fararjom we Wjerbnje. Wósadny duchowny njeběšo se hyšći z wójny wrośił. Toś jo se raz pód wjacor do mójich źuri zaklapało; dwě wjerbańskej źowći w pyšnej drastwje stej tšochu wubójanej stupiłej do jśpy. Co ga stej kśěłej wót fararja? Snaź dla wěrowanja? Nic takego. »Dawno juž njejo była reja w našej jsy«, stej skjaržyłej, »młoźina njejo žednych gercow krydnuła. Ale něnto mamy na kóńcu gercow za pśichodnu sobotu. Spótny cas pak jo se južo zachopił. Maśo wy ako naš kněz faraŕ něco pśeśiwo tomu, až wjerbańske budu pśichodnu sobotu rejowaś?« Co som dejał tak malsno wótegroniś? »No, to jo na sobotu, to hyšći se zejźo, až njejo na njeźelu. To rejujśo mójogodla!« Som kśěł hyšći pśistajiś »w Bóžem mjenju« – ale to njejsom cynił.

(wubrane z: Dolnoserbske prjatkowanja, b. 22, 1991)

Tśeśi woglěd

Namša w filialnej cerkwi jo mimo, mam chwataś, aby zawcasa zasej doma był k drugej namšy. Fararje njejsu tencas hyšći awta měli – jano dobre kólaso. Pśi roztylhyśu mam hyšći krotke rozgrono z cerkwinym staršym.

»Woglědajśo raz k tej starej Kóńcakowej, kněz faraŕ; wóna lažy južo žedne tyźenje, ma wjeliku ból a póžeda za duchownym!«

»Wutšobny źěk za tu powěsć! Zajdu hyšći ten tyźeń k njej – ale něnto bóžemje!«

Skócym na swójo kólaso a byzam domoj: pěś kilomejtari »górjej a dołoj« pó pěskowatej pólnej sćažce. Ducy mam dosć casa, až se zamyslijom dla Kóńcakoweje. Pśeliš pilna namšarka drje njejo; ale weto jo sebje zasłužyła, až teke faraŕ za njeju glěda, nic jano duchter …

Někotare dny pózdźej stupijom na dwór chóreje. Psyšćo załajo – Bogu źěk, až jo pśiwězane. Pśichodna źowka pokazujo mě dalej, a skóro sejźim Kóńcakowej napśeśiwo. Wóna jo bejnje słaba; kužde słowo ju napina. Pó krotkem rozgronje wó wjedrje a źěle na póli lazujom jej znate kuski z biblije a ze spiwarskich. Ale wóna póžeda teke za Bóžym blidom. Stanjom, aby pó tu pśichodnu źowku šeł ju pšosyt, aby wóna z nama ten swěty sakrament sobu swěśiła. Ale starka wótkiwnjo: »Dajśo se byś, njejo trjeba ‒ ta tako njepśiźo, njama casa.« Ako som Kóńcakowu k Bóžem’ blidu brał, tłocy wóna źěkowna móju ruku. »Cujom se wólažcona. Pśiźćo skerjej zas! Waš woglěd jo mě derje cynił!«

We jsy se wulicujo, až Kóńcakowej se lěpjej źo: w nocy móžo spaś; dobreje jěze se jej co; pjerwjejša stawna ból pópušća. Lěc jo to rezultat mójeje krotkeje wizity wu njeje? Chto wě. Luźe pak tak šćerkaju.

Žedne tyźenje pózdźej caka wóny cerkwiny staršy zasej za mnu. Tenraz jo radnje powědaty. K prědnemu woła Kóńcakowa wóspjet za duchownym: wótnowotki śerpi na bólosći, kótarež pó jeje měnjenju gójc sam njamóžo zagnaś. K drugemu jo jeje pśichodna źowka w kupnicy tak pśipódla groniła, až młode luźe by tu śpicku nuznje trjebali, źož ta starka něnto lažy. Z drugimi słowami: wóni njamógu docakaś, až wóna dodychajo.

Ja ako faraŕ mam nejlěpše wótmyslenja; roźim ze starymi a chórymi; woprujom wjele casa za taku słužbu – ale jaden źěł wósady jo we tom nastupanju zazdaśim pśeśiwo mě. Wšym luźam docyniś njamóžo drje nichten. Pótakem njedajom se wóttšašyś a zajdu zasej raz ku Kóńcakowej. Tenraz jo to psyšćo wótwězane, až zaprědka se njewěrim, wrotka wócyniś. Mjelcajucy stupijo pśichodna źowka na dwór, zawrějo to zwěrje a pušćijo mě do domu. Gaby jano mógł wugódaś, co se w jeje wutšobje chowa. Snaź to: faraŕ ze swójim bjatowanim jo na tom wina, až starka njamóžo hyšći wumrěś; wón njedej nam wěcej pśez prog stupiś; wón jano zadora našym zaměram. Daś jo, kaž co: fakt jo, až wóna jo njepikata kaž nigdy pjerwjej. Ja derje zacuwam, až jej nanejmjeńšem lubo njejo, až som wóspjet do nich pśišeł. Chóra pak jo pśewšo glucna, až njejsom na nju zabył. Lazujom jej zasej krotke wótstawki z biblije, a módlimej se dłujko a intensiwnje. Wóna zda se mě kradu wochłoźona, ako ju spušćijom; žedno słowko wó někakej bóli, žedno skjarženje. Derje mě, až psyšćo jo napšawdu hyšći zawrěte.

Doma sebje wšykno kradu hyšći pśemyslujom. Witany gósć na tom dwórje som jano tej starej; te druge by nejlubjej źurja pśede mnu wuzamkali – wóni by lubjej skerjej raz ku mnjo pśišli mě pśipowěźet, až mamy termin za zakopowanje starkeje póstajiś … Co mam něnto cyniś? Njecham se zwaźiś z młodym rodom, dokulaž ja budu z nimi hyšći wjele cyniś měś ako jich faraŕ. Ta starka wóspjet ma pšawo, wóte mnjo tśeśi woglěd pominaś.

Som se južo rano zmógnuł a kólaso mazał, aby wósebje dla chóreje Kóńcakoweje do filiale jěł – toś se wuwěrijo stare serbske pśisłowo: dobra rada zajtša pada. Jěducy trjefijom na wónu pśichodnu źowku z tym kisałym woblicom na mnjo. Źinsa jo wóna kaž pśewobrośona; wóna mě zaźaržyjo, aby mě spokojom znate cyniła, až jeje starka jo we tej nocy śicho wusnuła na pśecej – a wóna jo sebje rědne prjatkowanje zasłužyła …

(Pratyja 1997, pód nadpisom »Stary faraŕ wulicujo«)

Pśi pólskej granicy

To jo se stało we casu DDR. Pśi samej granicy do Pólskeje stoj ewangelska fara. Tamny duchowny jo swóju słužbu cynił, kaž cerkwina wušyna jo to wót njogo wócakowała. Abo hynacej gronjone: Luźe su z nim spokojom byli.

Sensacije by cłowjek we tom rožku pódermo pytał, skerjej jo žywjenje tam dosć wóstudne było. Weto jo srjejź nocy raz něchten póklapał do źuri farskego domu. Nježenjony duchowny, kótaryž jo ten źeń hyšći až do póznego wjacora pisał a togodla jo hyšći poł wócuśety był, jo ned stanuł a wótamknuł. Snaź jo něcht z jogo wósady do njedary padnuł a wisy we njeglucnej situaciji? Zaprědka jo teke tak wuglědało, ale malsno jo se wukopało, až wence jo stojał cuzy. Poł jěkotajucy a poł šepotajucy jo wón wulicował, až wón jo z popajźeństwa wuběgnuł a policaja jo jomu na pětach, wón pyta spěšnje schow za jadnu noc.

Faraŕ, kenž jo sam we wójnje tśi lěta we rusojskej popajźi pśetrał a wěźeł jo, co to ma na se, swóju lichotu zgubiś, jo se njemóžnje wulěkał dla takego nocnego gósća; ale wón njejo casa měł, dłujko pśemyslowaś. Wón jo se zezběrał a cuzemu pśikiwał, až dej nutś pśiś; lěcrownož to za duchownego wjeliki riziko był jo – wón by sam na někotare lěta do sejźenja pśišeł, gaby policaja jogo statk-njestatk wumarkowała –, jo wón to měł za swóju słušnosć, teke jomu njeznatemu cłowjeku we nejwětšej nuzy pomoc. Tak jo wuběgańc, něnto teke ze žednymi markami w kapsy, swój schow we drugej nocy kšajźu wopušćił a se teke glucnje do Pólskeje dostał, źož jomu snaź jo lichota kiwała.

Rozmějo se, až naš njebójazny faraŕ njejo nikomu nic wó tom nocnem pódawku powěźeł – jano swójomu nejlěpšemu pśijaśelu Kurtoju jo raz dokradnje pśeraźił to tšojenje.

Žwały rěki Odry su měrnje dalej gluskotali a wšykne njepócynki tych pó brjogoma bydlecych zatajili. Toś niźi 20 lět pózdźej jo našomu fararju pśi granicy pśileśeło z Barlinja pśepšosenje na kulturne zarědowanje. A wót kogo? Wót wónego Kurta! Ten jo něco wósebnego planował: Na toś tom zarědowanju jo dejał woblubowany spisowaśel cytanje měś, kótaregož jo wón derje znał. A wótkul? Wóny spisowaśel jo we jadnych knigłach nadrobno wopisował, kak jo tšachnuł z popajźeństwa a pótom wuběgajucy trěbnu pomoc namakał wu fararja pśi pólskej granicy. Něnto jo Kurt se wótmyslił togo spisowaśela, kenž jo dawno gótował wjeliku karieru we pódwjacornej Nimskej, a togo wacej njeznatego duchownego za jadno blido dostaś. Kaka buźo reakcija? Wobojmjejo jaden togo drugego pó tom dłujkem casu? Zajuskajo ten něgajšny popajźony na wuběgach, až smějo swójomu dobrośarju na kóńcu ruku tśěsć a jomu słowa źěka groniś?

We pśestawce togo cytanja jo se Kurtoju raźiło tomu spisowaśelu togo tencasnego wumóžarja pśedstajiś. Co se stanjo? Spisowaśel jo dospołnje njegnuty, wita togo farskego gósća do swójogo cytanja – a wótwobrośijo se zasej a pyta dialog ze swójimi drugimi pśisłucharjami. To jo było wšykno.

Kurt njamóžo swój gniw zatajiś: »Až ten se njesroma! Tebje ma wón se źěkowaś, ažo źinsa tudy stoj. Snaź by wón tencas we popajźeństwje zginuł, gaby ty jomu we za tebje wjelgin riskantnej akciji lichotu njewuchował. Ten cłowjek by dejał pśed tobu na kóleni padnuś. Město togo ma wón lěbda casa, tebje pówitaś. Gaby tencasna situacija se wóspjetowała – ty by taki indiwiduum wěsće policaji pśepowdał, a to z połnym pšawom!«

Co wótegronijo naš faraŕ, kenž jo změrom pśisłuchał na Kurtowy monolog? »Kurto, ty se móliš: Ja by to za njogo hyšći raz cynił a jomu z wjelikeje nuze pomogł! Njeglědaj na źěk abo njeźěk, njeźiwaj na chwalbu abo pórok – ale cyń, což wědobnosć tebje kažo!«

(Pratyja 2004)

Z prjatkowanjow na serbskich namšach 1989–1991

Naše wutšoby su njeměrne (10. 9. 1989)

Faraŕ njamóžo sebje prjatkowanje wumysliś, ale wón jo wězany na tekst z biblije. Taki tekst jo młogi raz lažki, casy pak teke śěžki. Tak jo nam źinsa napołožone do prjodklazowanych weršow se zamysliś. »Wy sćo pówołane ku gmejnstwu Bóžego syna Jezom Kristusa«, smy słyšali. Kak ga mamy słowo »gmejnstwo« rozměś? Našym wóścam njejo lažko było bibliju do serbskeje rěcy pśełožyś. Tež za to grichiske słowo, kótarež tudy stoj, njejsu gódne serbske słowo namakali a su sebje z nimskego to słowo »gmejnstwo« pśigótowali. Nejlěpjej to słowo rozmějomy z togo, což wót prědneje jeruzalemskeje wósady jo gronjone: až wóni su měli wšykno wobjadnje a nichten njejo gronił wót swójich kubłow, aby jogo byli.

Zemska mudrosć se chwali a bachta swójogo wuznaśa; luźe deje pśed njeju se pókłoniś. Musymy pak teke granicu wšykneje wuconosći wiźeś (swět dej doprědka pśiś, njam’žomy na starych metodach sejźecy wóstaś, mamy slěźiś za nowymi). Naša chemija stoj sobu na prědnem měsće we swěśe: Na to móžomy gjarde byś. Ale kužda medalja ma dwa boka. Z połnym pšawom skjaržy dosć luźi, až mamy pśewjele chemikalijow we zemi, we wóźe, we lufśe a – kak móžo hynacej byś – teke w našej carobje! Tomu njamóžomy dlej pśiglědowaś, až Bóža natura se dlej a wěcej skazyjo. Rola ma byś płodna, góla strowa, wóda jasna a luft cysty: To jo Bóža wóla!

»Mamy měr pśez Kristusa«, pišo pósoł Pawoł. Wjedniki našogo ludu se procuju wó wenkowny měr. Bronje deje mjelcaś na pśecej, wójnski kśik ma byś wutamany – to wšykno ma se chwaliś. Ale jo to dosć? Njemusy teke měr do našych wutšobow zaśěgnuś? Kak ga móžo, gaž młode luźe se bóje wó pśichod? Južo cesto som słyšał z jich wust: »Źinsa mrějo góla, witśe zwěrinstwo a pśezwitśe cełe cłowjestwo!«

Naše wutšoby su njeměrne – to jo fakt. Tak jo kšasna wěc, až we gmejnstwu z Kristusom smy.

Zemja serbska jo mój dom (15. 10. 1989)

Ako stary faraŕ Tešnaŕ jo hyšći w Barlinju serbske namše měł, jo jomu raz naš nan tu drogowańsku tašu njasł. Na nju běšo jomu jogo žona to pśisłowo wušywała: Chwal niźi a wóstań doma! Naglědny kněz jo rowno mimo šeł, na to pismo póglědnuł a powěźeł: »Prawje tak!« Wón jo był někaki Słowjan – snaź Pólak abo Słowak abo Čech ‒, kenž jo tu rěc rozměł a pśi tom se dopomnjeł na swój dom niźi daloko wót how. Ale źo jo twój dom, twój luby dom? Rad spiwamy »A to jo ta rědna zemja, zemja serbska jo mój dom« – ale my teke wěmy, až ten nejrědnjejšy dom njamóžo cłowjecnu dušu wuspokojniś, až pśecej někake póžedanje we wutšobje wóstanjo, póžedanje, kótarež wuchada z wuznaśa duchneje słabosći a njedospołnosći, ako to jo wugronjone z tymi słowami: »Och, njama ga žednogo ruma ten swět, źož grěchy a złosći tam njepśišli nět?« A na to dawa wěrjeca duša to wótegrono: »Ně, ně, how žeden njej’, ten dom teje duše tam zwjercha byś dej!«

»Zbóžne su, kótarež domoj póžedaju, wóni budu domoj pśiś« – tak jo něga póbóžny kśesćijan gronił wót póžedanja, kótarež w cłowjecnych wutšobach jo. Domoj, domoj spiwa syłojk, gaž nalěto k nam se wrośijo, źož swójo gnězdo ma; domoj, domoj se mě tak co, groni wandraŕ w cuzbje; domoj póžeda twója źowka, gaž w Drježdźanach źěła; domoj twój gólc, gaž na montažy niźi daloko jo; a my wěmy, kak te, ako we swójich źiśecych lětach su pśez mórjo se wupórali, za tym stoje, aby we starstwje hyšći raz woglědali městna, źož jich kólebki stojachu. Někotary zabywa w cuzbje swój wóścny dom. Gaž smy ako źiśi prědny raz do města pśišli, to smy pśed wukładnymi woknami a rědnosćami stojali a zabyli domoj, až jo se zajśmiło. Někotary jo swóju domacnu žywnosć zanjeroźił, dokulaž cuzy błyšć jomu głowu jo zmurił.

Wót zemskego domu spiwamy: »Doma, doma rědnje jo, mě tam wšykno zwjasel’jo. Tam mam lube pśijaśele: nana, maś a drugich wjele, kenž mě raźi witaju, gaž k nim stupim do dwóru.« My pšosymy Boga, aby nam zdźaržał naše rědne jsy, aby wón njepśiwdał, aby něchten se pśepśimjeł na nich – ale aby wóstali, což su doněnta byli: naša droga domownja.

Na Bóžy źeń dejała wšykna politika mjelcaś (25. 12. 1989)

Politiske žwały se wusoko zwigaju we tych tyźenjach, mócny wichor terga na nagnitych bomach. Daś kamsy źo, což jo zadorało lichotnemu rozwiśu serbskego ludu! Daś póbóžny Dolnoserb dostanjo teke něco k lazowanju w maminej rěcy do rukowu, źož namakajo a wobtwarźijo swóju kśesćijańsku wěru.

Faraŕ Šwjela jo mě raz gronił: »Wót samego zapusta a kokota njamóžo serbstwo žywe wóstaś, k tomu słuša teke Bóže słowo w maminej rěcy.« Serby su pśecej woboje lubowali: swětny ruš a namšu. Styrźasća lět jo se wó našych jsach zwětšego jano pisało, wjele pórow jo zapustowało; wótněnta comy teke wó tom pisaś, wjele luźi smy měli na serbskej namšy.

Som měnjecy, až we tej wěcy smy sebje wobjadne, ale teke wobjadne, ažo źinsa dopołdnja na Bóžy źeń – tak su naše nani gódownicy nagronili – dejała wšykna politika mjelcaś. Togodla njejsmy drogu do stareje měsćańskeje serbskeje cerkwje namakali, aby na někogo pśikładowali. Ale comy gromaźe se zanuriś do Bóžego słowa, nam ku gódam dane; comy byś serbska wósada, źož njejo zwada a źělenje, ale źož kuždy zacuwa, až słušamy gromadu; źož mjazy sobu se njepśeskjaržujomy, ale se wódawamy a wšu naźeju stajijomy na lěpšy pśichod.

Cerkwja we spytowanju (4. 3. 1990)

To spytowanje, kótarež na nas se dajo wót carta, wót swěta a wót našogo śěła, jo kuždemu zjawne. Nazgónijomy ceło zasej, až ten spytowaŕ na nas pśichada njepśestawajucy. Nejlěpšy eksempel smy wiźeli w slědnych mjasecach: Naša něnto wótsajźona wušyna jo měła wšyknu móc w rukach; wóna jo se wěsta cuła pód woplěwanim cuzych bajonetow. To jo jej do głowy stupiło: Wóni su na pśikład za sebje a za swóje familije pjenjeze brali, kótarež su statoju słušali. Nichten njejo jim zadorał. Jich wjelika móc – to jo było jich spytowanje. Lěpjej by za nich było, gaby take spytowanje pśewinuli a wěrne wóstali. Spytowanje ma jano krotki cas; naslědku dobydnjotej wěrnosć a pšawdosć.

Teke naša ewangelska cerkwja jo we stawnem spytowanju. Wótkul bjerjo wóna pjenjeze? Wót nas, ale teke z cuzych rukow – samo wót stata. Njeby za nju lěpjej było, gaby na swójich nogach stojała, dospołnje njewótwisna była? Njepowěda wóna cesto pśewjele do zjawnosći na swětnych gromadach, město až by lěpjej Bóže słowo wukładowała łacnej wósaźe? Cerkwja njesmějo stojaś za mócu, ale dej lubjej wó Bóže žognowanje za naš lud pšosyś. Jej słuša cłowjekam słužyś; kněžarstwo nad luźimi jej zewšym njepśistoj.

Wódawaś a wótzabyś? (13. 5. 1990)

Teke twój winik, teke cłowjek, kenž tebje njejo sympatiski, ma swóje dobre strony abo stronki. Togodla powědaj z lubosću wó njom a lubuj, což we njom dobrego jo. Toś mamy něnto swóje problemy: Luźe we nejwušych zastojnstwach su se kradu pśegrěšyli ze swójim dłujkolětnym cynjenim. Ale wusokeje staroby dla, śělneje słabosći dla njejo pśiwdane jich zawrěś. Razka jich zasuźiś njejo móžno. Co wóstanjo nam wušej? My jim wódawamy jich pśestupjenja, ale wótzabyś, což jo było, buźo wjelim śěžko. Juž togodla nic, dokulaž wóni njewoblutuju swóje njestatki, wóni njecynje pokutu, ale mjelce jano. Lěpjej za nich by było, gaby wóni se zjawnje wótrjakli swójogo wopacnego wjazyma a wó wódaśe pšosyli. Ale wót njekśesćijańskego ducha njamóžoš kśesćijański charakter pominaś abo wócakowaś.

Politika kaž złote śele (23. 9. 1990)

Snaź njejo mě trjeba wóspjetowaś, což smy w slědnych tyźenjach w radiju słyšali a na našych telewizorach, na našych pisanych kistach wiźeli; ale weto cu na to pokazaś, až kólaso historije jo se napšawdu dalej wjerśeło: Wjelike pśeměnjenja su se stali, za nas jo se nowy cas zachopił – Bog Kněz kśěł nam lěpšy cas wobraźiś.

Co pak ma to z cerkwju cyniś? No, wóna njejo žywa na mjasecu, ale srjejźa nas. Žedne fararje su kradu zapśimnuli do tšojenjow a se wzdali swójogo pówołanja, aby něnto źěłali ako ministarje, landroty abo šołty. Kuždy wósadny drje takemu cynjenju njepśigłosujo. Nješkódujo naša kśesćijańska wěra, gaž wšykno rejujo wokoło politiki kaž wokoło złotego śeleśa? Wěsće jo tomu tak. Togodla namakajmy slědk k pšawym žrědłam našogo žywjenja, ako su Bóže słowo, módlitwa a kjarliž.

Stwórta kazń Bóža (23. 6. 1991)

Móje lubowane! Njejsmy my wšykne wótergi tšošku twardeje wutšoby? Togodla pśiwołajom nam: »Dajśo swójej wutšobje rozměknuś!« Rozměknjona wutšoba jo nam trjeba. Wóna ma byś wótwórjona za Bóže słowa, za Bóže kaznje.

Pśecej zasej mam stwórtu kazń na mysli: »Ty dejš twójogo nana a twóju maś cesćiś, aby se śi derje šło a ty dłujko žywy był na zemi.« Kak ga móžomy nana a maś – wšojadno, lěc stej hyšći žywej abo južo wumarłej – lěpjej we cesći měś ako jeju rěc wobchowaś a dalej dawaś swójim źiśam a źiśiźiśam! Togodla pšosym was: Mějmy dobre wucho za kužde serbske słowo we radiju! Zatkajmy swój nos teke do serbskich casnikow a knigłow! To nam zawěsće derje tyjo.

Spiwajmy, juskajmy! – Pśecej powěda psalmist wó wjelich luźach. Ty njamóžoš sam za se dobry kśesćijan byś, ale słušaš do twójeje familije, wósady, cerkwje. Rowno tak płaśi: Ty njamóžoš sam za se ako stary nan abo stara mama pilnje serbski powědaś, aby tu rěc na kóńcu sobu do rowa wezeł. Źo ga wóstanjo twója familija, ta zgromadnosć ze serbskimi bratšami a sotšami?

Zatwarźonu wutšobu měś njejo śěžko: Źi na sportnišćo, źož balo kopju, a naraz chuligany se zaźeru: »Pólaki wen!« To njama južo nic cyniś ze sportom!

Kněžo, wobraźuj nam dosć mócy, aby ze sobu wójowali, aby se samych pśewinuli a naslědku měli tebje spódobnu wutšobu!

Warnujśo se pśed falšnymi profetami (1. 9. 1991)

K pšawej droze słušaju pšawe wjedniki. Ale kak wjele njepšawych wjednikow jo! Tym njepósłuchaj! Naš Kněz groni: »Warnujśo se pśed falšnymi profetami, kótarež k wam se póraju we wójcynej drasće; nutśikach pak su tergate wjelki!«

My starše smy južo wjele nazgónili w swójom žywjenju. Zachopjeńk tśiźastych lět – we bědnem casu – su nam lěbgoźili ze spěšnym derjeměśim za ceły lud; jano zatajili su nam, až pó někotarych lětach nastanjo grozna wójna, kótaraž jo dała wšyknym zasej wobchudnuś, jo, samo wjelim jo žywjenje abo domownju, wjažu a dwór rubnuła. Wopacne profety su se kněžyli! Pó pěśastyrźasća jo se pśedewšym wucyło, až mimo Boga jo lěpjej na swěśe; cerkwja tako dodychujo a njama žednogo pśichoda; chtož hyšći namšu chójźi, togo mě ma se napisaś, wósebje joli wón ma někake zastojnstwo. Źiśi njedeje nic wěźeś wót Jezusa. Zasej su falšne profety wjelich luźi zawjadli.

Kak źinsa stoj? Kótare su te falšne profety? Połna jo jich naša zemja! Ty cwiblujoš a se mysliš: »Njejsmy ga žywe kaž w paradizu? Njepólěpšuju se naše góspodarske wobstojnosći źeń wóte dnja? Njepśiběra licba spěšnych awtow na našych drogach malsno?« Z połnym pšawom šćokaš ty na śěžke grěchy a wjelike brachy, njedostatki zachadnych lět a na tych, kenž su tu mizeru zawinowali – ale njama kśesćijan teke słušnosć k wódawanju?

Móje lubowane! Což Jezus groni – »warnujśo se pśed falšnymi profetami« – płaśi kuždy cas, teke źinsa. Bóže słowo płaśi stawnje! Ty pšašaš: »Kak ga wóni wuglědaźe?« Wóni su śěžko k póznaśeju, dokulaž jich drastwa jo rědna a jich rěc lubosna. Ale jich duša? Tergate wjelki wóni su! Na jich płodach dejš jich wuznaś. Móžo tež něchten winowe grańki zběraś wót śernjow? Abo figi wót wósetow?

Kuždy cas mamy se pasć tych, kótarež z lěbgoźenim a pśisłoźenim kśě nas wót Boga wótśěgnuś – ale rowno tak jo teke dosć falšnych profetow mjazy kśesćijanami samymi, mjazy takimi, kenž snaź wenkownje we wósaźe dobre mě maju. Ale na wónem dnju slědnego sudu akle pśiźo na swětło, což we wutšobje jo, a kak młogi njejo jano wobšuźił drugich, ale tež sam se.

(wubrane z: Dolnoserbske prjatkowanja; b. 20/21, 25/27, 30/31, 33, 37, 56, 58/59, 64–66; 1991)

Pastyrske listy

Njebjaske listy znajomy. Ja ga mam hyšći někotare serbske ze starego casa. Wó toś tej pśiwěrje njok nic pisaś. Młoge luźe znaju nejlěpjej lubosćinske listy a chowaju je hyšći z młodych lět; druge zasej su musali je pó swajźbje spaliś … Ale chto znajo pastyrske listy? Su ga něga pastyrje swóju rědownju pasli listy pišucy? – Njejźo how wó nic něgajšnego, ale bejnje aktualnego.

W slědnych 45 lětach njejo Bramborska ewangelska cerkwja mjelcała glědajucy na wšykno njepšawo a pódtłocowanje lichotnego słowa, ale wóna jo ze swójim głosom kritizěrowała, warnowała a protestěrowała. Ale kak? Prjatkowaś móžoš jano wó bibliskem teksće; pó prjatkowanju pak móžo faraŕ swójej wósaźe wšake znate cyniś. Toś jo duchowny dostał zwětšego na swěźenjach, gaž wjele luźi se schada namšy, wótergi wósebny list z Barlinja wót konsistorstwa abo biskopa, aby jen pó prjatkowanju zgromaźonej wósaźe prědk lazował. Taka zgromadna akcija, źož jo se ze wšyknych prjatkarnjow ten samy list (z wótšymi atakami pśeśiwo komunistiskemu kněžarstwu) wósadnym k wěsći dał, jo statnym instancam wjelgin bóleła – to se rozmějo. Togodla su stasi-luźe a policisty se procowali takemu zjawnemu protestoju zadoraś. Ale kak? Faraŕ móžo jano to prědk lazowaś, což źaržy w ruce. Pótakem su statne organy post za fararja kontrolěrowali, aby taki pastyrski list zebrali. Cerkwja jo mudrjejša była a njejo take dokumenty rozesłała z postom, ale jo je z kurěrami (wósebnymi pósołami) fararjam direktnje do domu nosyła. Co jo statoju wušej wóstało ako woglědaś k duchownym a wót nich ten pastyrski list pominaś abo jim grozyś, až wóni njesměju jen njeźelu wósaźe znate cyniś? Wacej su wóni winiki stata a muse ze śěžkimi konsekwencami licyś. Cesto jo pak tak było, až radijo Rias jo sobotu južo wěźeło a do swěta tšubiło, což fararje Barlinsko-Bramborskeje cerkwje su njeźelu namšy pśedcytali. Na kuždy pad jo se našej cerkwi z pomocu wšakich rafinesow raźiło statne zajźowy a zadory wobejś a swój protest z wjelikim głosom do swěta daś.

Južo bejnych lět njejsmy namšy take pastyrske listy słyšali – cogodla pópšawem? Jo źinsa wjednistwo cerkwje tak wězane na statnu moc, až se njewěri statnym instancam něco pórokowaś? Abo mamy take idealne wobstojnosći, až móžo cerkwja jano jo groniś k wšomu, což se wokoło nas cyni a tšoj? Abo njecaka źinsajšna wósada teke casy na prědklazowanje aktualnego pastyrskego lista – ale pódermo?

(Pratyja 1993)

Nowa ewangelska cerkwja w Nowej Chusej

Něgajšna serbska wjas Chusej njejo nigdy hyšći cerkwje měła. Chusanarje su namšu chójźili do bliskego Klěšnika. To jo se něnto, źož se stara Chusej wótbagrujo, k lěpšemu pśeměniło. Blisko Drjowka jo Nowa Chusej nastała a ma we srjejźi teke cerkwicu, we kótarejž se kuždu njeźelu Bóža słužba wótměwa. Cerkwja, to jo wjelicki, wusoki chrom z hyšći wušym tormom: tak su naše nani pśed hundert a wěcej lětami swóje cerkwje twarili. We nich su se wósadne zgromaźowali, aby swóju namšu swěśili. Kafej njejsu namšarjam warili …

Źinsa jo twarski stil wjele hynakšy, a wjelikosć Bóžych domow jo pśiměrjona licbje wósadnych. A ta jo na našom teritoriumje cesto dosć snadna. Weto: my twarimy do pśichoda! Tak ma nowa chusańska cerkwica za niźi 250 wobydlari (nic kśesćijanow!) wokoło 200 městnow; ale cerkwiny rum dajo se pówětšyś za 300 a wěcej luźi. Dokulaž źinsa warje namšarjam wótergi teke kafej, słušaju ku cerkwi teke rumnosći za kuchnju, tež toalety; wušej togo śpy za rozwucowanje źiśi a bibliske štundy. Faraŕ ma tam teke swójo bydlenje – to wšykno nagromadu wugótujo 600 kwadratnych mejtarjow.

Na tej wjelickej katedrali w Kölnje su 600 lět dłujko twarili – a až do źinsajšnego dnja njejsu hyšći dotwarili! Dla Chuseje su chopili tu nowu cerkwicu w lěśe 1994. Z twarjenim su zachopili w awgusće lěta 1995 a wuswěśili su toś ten nowy Bóžy dom pśed drjowkojskimi wrotami na 6. oktobrje 1996. Snaź buźośo pšašaś: Kak wusoki jo ten cerkwiny torm? To nichten njewě; to by dejali akle wuměriś, su mě gronili. Ale jadna licba jo znata: 110 mejtari nad mórjom stoj ten chrom.

Taki nowy Bóžy dom ma – to se rozmějo – swójo mě: Cerkwja k naźeji. Ja njeby wěźeł, až jo se we našej bližy na jsy w slědnych lětach dospołnje nowa ewangelska cerkwja natwariła. Snaź musy se taka wjas pjerwjej wótbagrowaś.

(Pratyja 1998)

Kak jo Lutherowy gódowny kjarliž nastał

Na gwězdku spiwamy w našych cerkwjach kužde lěto Lutherowy choral »Ja z njebja dołoj pśidu k wam a dobru powěsć za was mam«. Ale kak ga jo toś ten znaty gódowny kjarliž nastał?

Ten źeń do Bóžeje nocy jo góspoza we Wytparskem kloštarju – tam jo naš reformator z familiju bydlił – wjele cyniś měła. Wóna jo jano tak lětała z jadneje śpy do drugeje. To njejo z pśigótowanim na Bóžy źeń hynacej było ako źinsa. Tuchylu jo Měrtyn Luther swóju bibliju pśeběrał a rozmyslował wó witśejšej namšy. Toś naraz su se źurja do jogo kabineta wócynili a jogo žeńska Katja woła ceła wujachlona: »Měrtynko, pśewjele źěła wala se źinsa na mnjo – buź tak dobry a seń se ku kólebkam małkego Hanzka, aby za nim pasł!« Naš reformator jo zaprědka coło bejnje maršćił, až jo dejał swóje studije pśetergnuś; ale na kóńcu jo cynił pó wóli swójeje źěłabneje žony. Ako wón pak tak glěda na swójo njamócne źiśe, bywa jomu źiwno wokoło wutšoby a wón njamóžo tu myslicku z głowy wubiś, až Bóžy swěty syn, wó kótaremž wón dej witśe prjatkowaś, jo pópšawem teke take chudučke njaborjetko było kaž jogo Hanzko. Wón njamóžo hynac, wón pśima do tšunow swójeje lawty a basni a spiwa: »Ja z njebja dołoj pśidu k wam a dobru powěsć za was mam …«

My źinsajšne smy Lutherowej Katharinje hyšći źěkowne, až wóna jo tencas našogo reformatora pósłała ku kólebkam swójogo Hanzka.

(Pratyja 2002, pód nadpisom »Ku godam«)

Kak jo naš faraŕ dwójcy k mórju jěł

Pśed wójnu jo naš faraŕ dłujki cas wše prozniny doma wóstał. W lěśojskem casu źěłašo swójo gumno, a gaž njeběšo rowno nic cyniś, to wón weto někak niźi grěbašo a škarašo z lutnego pśiwucenja. Rozmějo se, až kapašo jomu pśi tom tež młoga chrapka znoja z coła, a wón chapjašo tym zawiźeś, kótarež jědu kužde lěto w juliju abo awgusće, gaž słyńco kradu smali, k mórju, źož chłodny wětšyk póduwa. Lěcrownož wón wutšobnje za tym póžedašo, město togo až musašo sebje w gumnje grabjucy a kopjucy znoj z wócowu wótrěwaś, lubjej na kupu Rujany abo na kupu Usedom se kupat a se pśechójźowat jěś – to wón cakašo tak dłujko, až źiśi běchu wótrosli. Myto běšo snadne a studowanje dosć droge.

Na kóńcu běšo wulězł ze śěžkich casow a kupi sebje ako prědnu dobrotu trjebane awtko fabrikata Dixi. Běšo drje małke, ale wón njetrjebašo wěcej tak wjele kólasowaś. Ta mašina mějašo wótergi swóje nyki, tak až musašo casy tež kus śišćaś – ale domoj jo se weto kuždy raz zasej dokopał.

Wšake mudre luźe zwěšćelowachu wjelgin śopłe lěśe. Co cyniś? Dobra rada zajtša pada – raz jaden źeń pó stawanju rozsuźi se faraŕ, lětosa w prozninach z awtom k mórju jěś. Jogo manźelska njewěrjašo se pśeśiwo tomu nic pikaś. Wóna běšo se w casu tśiźasćalětnego manźelstwa k tomu pśiwucyła, až muž ma naslědku weto pšawje. Ale pjerwjej běšo wjele pśigótowanja trjeba. K zaźiwowanju cełeje wósady da faraŕ pó wšych wjaskach roztšubiś, až pójěźo na styri tyźenje k mórju niźi na kupu Usedom. Susedny bratš we zastojnstwje běšo zwólny, jogo zastupowaś. Ze wšych stron žycašo se duchownemu wjele gluki na daloku drogu, aby tam rědnje wódychał a pśedewšym se njezalał. Tež, aby se derje až tam dostał a zasej naslědk. Tyźeń pózdźej, zajtša zeger pěśich, kólebašo se połno nakłaźony Dixi ze jsy wen. Zaprědka teke derje byzašo pó nowej šoseji. Ale skóro zacuwašo, až źinsajšne brěmje běšo tšochu pśeśěžke – a motor chopi wuś. Fararjejcom nutśi pak se juž cowašo wó mórskem pśibrjogu z wjelikimi kórbami a mělnym pěskom. Wusłyšaštej juž grimotanje mórskich žwałow – toś se naraz mócnje zaklasnu, awto nalěgowašo na pšawy bok, faraŕ spěšno zespina – nachylu běšo kóńc z jězdźenim. Wacej njeźiwamy wjele na pówětš ‒ ale jo-lic wón z awtoweje wobryce se minuł, ga jo wjelika běda.

Wěcej nerwozny nježli wulěkany šrubowašo faraŕ, aby nanejspěšnjej rezerwowe kólaso pśišrubował a mógł dalej jěś. Źinsa musym hyšći tam dojěś – tak běšo wobzamknuł. Chto wě, lěc njeběšo šruby kradu ześěgnuł abo běšo na swój wóz pśewjele nakładał: pó krotkem dalejjěźenju tenraz cełe kólaso wótleśe a wóska z takeju mócu wó šoseju deri, až se nałama. Hyšći gluka, až sta se to blisko k prědnym chromam pódbarlinskeje jsy. Cerkwiny torm kiwašo zdaloka.

Naš duchowny wóstaji wšo stojecy, kaž běšo, a chwatašo na faru sebje pomoc pytat. A wón namaka dwójaku pomoc: wejsański kowal kśěšo to awto za dwa tyźenja zasej napóraś (pokaza se, až běšo hyšći wěcej dokusow šło nježli pšawa slědna wóska) a wejsański bratš faraŕ kśěšo našeju njeglucneju tak dłujko góspodowaś. Co pomogašo wšyken gniw? Cart běšo tenraz sobu – a pśeśiwo cartoju wójowaś jo pódermo.

Tak se powdaštej do górkeje kiblije a wobzamknuštej, nejpjerwjej tudy we tej njeznatej jsy pód Barlinjom wóstaś. A kuždy źeń wót rana do wjacora lažaštej fararjejc na słyńcu, aby se kradu wopaliłej. Nichten ga njedejašo jeju blamažu zgóniś! Wósadne doma dejali pótom wěriś, až wónej stej napšawdu pśi mórju póbyłej. Głowa jima cesto bólešo – ale co pomaga? Wokoło Barlinja kóža se tak spěšno njebruni ako pśi mórskem brjogu …

Wjelgin wobuzno běšo tež listowanje. Doma južo cakachu njesćerpnje na prědny list z Usedoma! Tak da faraŕ sebje rědne póglědnice wóttam pósłaś, napisa lube póstrowy a pósła je zasej k mórju k jadnomu pśijaśelu, kenž je tam do kašćika pušći. Wósadne doma se radowachu, až jich faraŕ jo zazdaśim take rědne wjedro na Usedomje nadejšeł a až kupjo se tak cesto a z wjelikim spódobanim w mórju.

Gaž běštej dwa tyźenja se minułej a awto zasej někak na styrich nogach stojašo, ga njemějaštej juž lušta, na ten zbytny cas k mórju dojěś, a wobzamknuštej, až do slědnego dnja we tom něntejšnem schowje wóstaś. Wěsće su styri tyźenje dłujki cas, gaž pópšawem njewěš, co dejš zachopiś. Ale zakusaštej sebje swójo górje, aby swóju cesć wobchowałej. A kak se pótom zwjaselištej, až běšo slědna góźina njedobrowólnego póbyta wótbiła!

Doma buštej wuwitanej ako drogowarja, kenž stej poł swěta woglědałej! Młogim drje se zdašo, až burja, kenž běchu tuchylu pilnje na pólach a łukach źěłali, mějachu wjele bruńšu pleś nježli fararjejc pó pśebywanju pśi mórju. Ale dokulaž gronjaštej, až běšo njebjo slědnej tyźenja cesto póśěgnjone, ga wěrjachu jima weto. Luźe jano se źiwowachu, až faraŕ, rownož ga běšo tak rědnje se kupał we mórskej wóźe, njekśěšo juž zasej raz tam jěś, ale wósta wótněnta pśez źaseś lět w prozninach doma.

Wšake se šćerkašo, ale pšawdu njejo nichten wugódał, až … až wjele pózdźej raz žeńska z wóneje jsy pód Barlinjom bu kazana za kmótšu k nam – a fararja ned pózna. Powědata, kaž žeńske bywaju, chopi pśi kólacyji tež wulicowaś wó tencajšnych ferijach, ako jo naš faraŕ wu nich pśebywał. Wšo prěśe by pódermo było – teke duchowny da se sobu do mócnego chachanja a smjaśa pśitomnych, do kótaregož ceła wósada z połneju wutšobu se zgłosy.

Jaden raz pak faraŕ weto hyšći se zmógnu k mórju jěś. Ale tenraz běšo mudrjejšy – wón sednu se do zeleznice. Derje tež tam dojěźo, nadejźo kšasne wjedro. Kuždy źeń plějašo we mórju a woblutowašo, až njeběšo cesćej jěł. Cas se spěšnje minjo – a juž běšo slědny źeń pśišeł, wjelgin wětšowaty, samo wichorojty źeń. Pópšawem běšo zakazane, do takich tergatych žwałow se kupat hyś, dokulaž móžoš lažko se wobsunuś a mórska tšuga śěgnjo tebje pśecej dłymjej a dlej wót brjoga pšec. Ale běšo slědny źeń, faraŕ kśěšo hyšći raz se wukupaś a chytašo se do šumjecych žwałow a kólebašo se sobu na nich.

Zasej stojašo na nogoma – do dłymšych měst se źinsa njewěrjašo ‒, wóspjet se zběgowachu juž nowe žwaliska. We tom grimotanju jadno njezjapki duchownego z połneju mócu pśewali a wubi jomu, dokulaž běšo rowno gubu wócynił, jogo kumštne zuby! A žwała bijašo na žwału. We tom njepśestawajucem tergatem mórju njeběšo móžno dłujko stojaś. Žedno grono wó pytanju zubow, dokulaž pěsk na mórskem dnje se malsno sobu gibašo. Faraŕ da se na wuběgi – tužna bilanca běšo, až zuby běchu zgubjone na pśecej. Za bura, twarca, blidarja abo zamkarja njeby to wjeliki problem był, dokulaž wóni z rukoma źěłaju. Ale fararje źěłaju zwětšego z gubu …

A něnto dejašo wón ned drugi źeń pó wrośenju domoj na prjatkarnju! Ale co pomoga … To běšo raz wjasoła namša. Luźe njamóžachu se zdźaržaś smjaśa, pśeto jich pastyŕ mějašo źinsa taki hynakšy głos. Pónjeźele dejašo byś zakopowanje. Žałujuce skazachu sebje susednego fararja, aby wósada se njezasmjała pśi kašću. Bogu źěk – za dwa tyźenja běšo nowe kusadło gótowe. Wót togo casa njejo naš faraŕ žednje wěcej k mórju jěł.

(Pratyja 1964; Mjadwjeź, 1979)

Namšarske směški

Pó namšy groni stara Nowakowa k fararjoju: »Kněz faraŕ, wy ga zewšym njewěsćo, co wašo prjatkowanje jo za mnjo było! Wóno jo było kaž fryšna wóda za cłowjeka, kenž se zalewa …«

(Pratyja 1975)

»Ja njechójźim žednje namšu, kněz biskup«, źašo bogaśc.

»Snaź sćo to južor zawupytali?«

»Som to wupytnuł«, wótegroni biskup a wijašo z głowu.

»Dla cogo njechójźim namšu? Dla togo až tam jo wjele pśisłodnikow.«

»Ale to njedejało was wóttšašyś«, pśispomnje biskup. »Za jadnogo wěcej buźo w cerkwi pśecej hyšći městno …«