Susodźa E-Book

Ingrid Juršikowa

• Herausgeber: Domowina
• Kategorie: Gesellschafts- und Liebesromane
• Sprache: Deutsch

Seitenzahl: 264

Veröffentlichungsjahr: 2020

Beschreibung

Anthologie moderner sorbischer Prosa zum Thema "Nachbarn".

Leseprobe

Susodźa

Antologija serbskeje prozy

Ludowe nakładnistwo Domowina

Wudała Ingrid Juršikowa

Titulna ilustracija: Iris Brankačkowa

E-Book ISBN 978-3-7420-2667-5

1. nakład 2020

© Domowina-Verlag GmbH

Ludowe nakładnistwo Domowina

Budyšin 2020

Ludowe nakładnistwo Domowina tzwr spěchuje so wot Załožby za serbski lud, kotraž dóstawa lětnje přiražki z dawkowych srědkow na zakładźe hospodarskich planow, wobzamknjenych wot Němskeho zwjazkoweho sejma, Krajneho sejma Braniborskeje a Sakskeho krajneho sejma.

Lektorat: Pětr Thiemann, Marka Maćijowa

1/1865/20

www.domowina-verlag.de

»Susodej njewukaj přez płót, to načini bolace woči«, radźi nam serbske přisłowo. Ale štó drje njeby rady zhonił, što so za pyšnymi płotami abo tołstymi murjemi chowa? Tež spisowaćelki a spisowaćeljo su zdawna wćipni. Bohudźak. Kak hewak bychu nam móhli telko zajimaweho a wokřewjaceho wo tajkich a wonajkich zetkanjach z ludźimi powědać.

»Pěkni susodźa – dobra wobrada.« Ale wězo je na swěće tež tójšto njepřijomnych susodow. A někotryžkuli je za jednych »dobry« a za druhich »njedobry« susod. W swojej powědce »Susodźa« je Měrćin Nowak-Njechorński tajkemu pomnik stajił:

»Jara zajimawy čłowjek běše naš najbliši susod. Wo nim mjenujcy wjesnjenjo sej powědachu a tež kruće do toho wěrjachu, zo móžeše wón wjace hač chlěb jěsć, zo běše wón wuwarjeny kuzłarnik.

Na to hižo jeho napohlad pokaza. Wón klacaše na wobě noze, běše do wočow blědy kaž sydrječk, samo woči běštej někak bjezbarbnej a bjez brjowkow. Měješe tež wulki sowjacy nós, a na plěchatym nopje šešerjachu so jemu jenož někotre načerwjeń šěre seršćiki. Rěčeše wón tež tak, jako by ze sekeru rubał.

Po měnjenju wjesnjanow wón pak zmija njeměješe, hewak by so jemu tola dyrbjało kubło rojić. Wón pak běše nawopak jenož tajki mały činkar, kotryž ze štryčka deješe, hospozam wužitk bjerješe a hewak susodam klubu činješe.«

Awtorki a awtorojo tejele čitanki su pisali powědki wo ludźoch ze starych a nětčišich časow, krótše a dlěše, lóštne a chutne. Njech wam wone zabawne hodźinki wobradźa.

Ingrid Juršikowa

Dobry a njedobry susod

Křesćan Krawc

Raz bě Měrćin Nowak-Njechorński ze swojej Martu k nam na wopyt přijěł. Wulězeštaj z taksowki, rozhladowaštaj so a stupištaj přez wočinjene wrótka na naš dwórčk. W susodstwje, za niskim běłym płotom, žane šěsć a poł metra zdalene, dźěchu w tym wokomiku chěžine durje, a z domu stupi młody kadla. Wuj Měrćin jeho postrowi: »Pomhaj Bóh!« To młodźenc na njeho pohladny, a kaž Měrćin a Marta so na njeho přećelnje posměwknyštaj, so wón wobroći a woteńdźe.

Ja Nowakecomaj rozjasnich, zo njeje to za nas ničo nowe a zo njetrjebataj so tohodla hněwać: »Tónle susod tajki je. Njeznjese serbske słowo. To je za njeho kaž jěd.«

Marta z hłowu wijo měnješe: »Tajkeho susoda njebychmoj chcyłoj měć, čas žiwjenja tak blisko k njemu.«

Kak je k tej bliskosći přišło? Hdyž ja jako mały hólc tu pola dźěda a wowki wjesołe dny dožiwjach, powědaštaj mi, zo staj dyrbjałoj hłodu dla deleka w holi pěskojte pola předać a w Hornim kraju za dźěłom pytać. A zo je so wjele holanam takle zešło. Su tu horjeka w fabrikach dźěło namakali. Su sej dali za požčene pjenjezy domčki twarić, wězo na najmjeńšich parcelach. To běše mjez wójnomaj. Do tych pjeć domčkow na hornim kóncu wsy zaćahnychu Serbja, z Lěskeje, z Lipiča, z Wysokeje, haj samo ze Židźinoho žona, chodźaca we Wojerowskej drasće. Dožiwjach, kak ludźo dom wot domu serbowachu.

Pódla dźěda a wowki, w delnim susodstwje, pak běše so Němc do swójby woženił. Němc ze swójbnym mjenom Knoth, čehoždla jeho we wsy tež Maulwurf mjenowachu. Knoth, hordy muž, bě sej z wójny hroznu błuznu mjezwoči sobu přinjesł. Wón zasadnje jenož němsce rěčeše. Jeho žona pak rady z mojej wowku serbowaše. Chwatnje stupi do wowcyneje kuchnje a tam šnapotajo wotbywaše swoje nowosće. Runje tak chwatnje so zaso zminy.

Krótke dwaceći lět po wójnje smój mój, młodaj zmandźelenaj, tutu chěžku wot dźěda – wowka běše mjeztym zemrěła – přewzałoj. Započachmoj dom ponowjeć a modernizować, mjeztym druhim z instalaciju noweho wodowoda. Mišter-instalater kazaše mi ke Knothecom hić, ći hižo mějachu nowy wodowód. Dyrbjach tam za tym hladać, hač je pola nich wodowód do betona kładźeny abo na sćěnje připrawjeny.

Stupich pola Knotha do wochěže a so prašach, hač směm sej chětře jich wodowód w pincy wobhladać. Wón na mnje hladaše ze swojej hroznej błuznu mjezwoči. Kiwny z ruku. Smědźach. Skočich dele a runje tak spěšnje běch zaso horjeka. To steješe přede mnu młody Knoth. Hdyž jemu prajach: »Wy sće sej hižo nowy wodowód zatwarili, my chcemy to tež činić dać«, wón na mnje hladaše, ze šěrymi zamjerznjenymi wočemi, a ničo njewotmołwi. Ja na tym dnju hišće njewědźach, zo bě sej wón předewzał, z nami žane słowčko njerěčeć. To smój, ja z mandźelskej, hakle pozdźišo wot tamnych susodow zhoniłoj.

Powědachmoj Nowakecom, kak smój z młódym Knothom wojowałoj a skónčnje dobyłoj bój na srjedźnej žołmje. Młody Knoth, hišće šuler, poskaše kóždu njedźelu připołdnju Luxemburgski sćelak, a to jara wótře. Mój jemu přez płót prajachmoj, zo njetrjeba za nas radijej piskać dać, mamy sami radijo. To njeje pomhało. Da sym ja stajił naš stary Telefunken na wokno, z wótřerěčakom na dwór. Sym dał dujersku hudźbu serbskeho rozhłosa hrać. Wot Luxemburgskeho sćelaka njebě ničo wjace słyšeć, nic na tej njedźeli a tež nic pozdźišo. Młody Knoth je měł dosć wot Njekelowych polkow.

Wuj Měrćin rjekny: »To je tak było a přeco tak budźe: Dyrbiš měć na jednej stronje dobreho, na tamnej njedobreho susoda. To słuša k prawemu susodstwu.«

Stary Knoth, mjeztym rentnar, je synej dom přepisał. Krótko po tym so staremu njezbožo sta, njewšědne, hrozne njezbožo. Stary Knoth ludźom płoty twarješe, mjez druhim pola ludźi z hranicu k łuce cyrkwinskeho kubła. To jeho při přibiwanju łatow wotzady boran nadpadny. Zbodźe stareho Knotha, a to tak mócnje, zo hnydom padny. Knoth chcyše stanyć, tola kóždy raz, hdyž hłowu zběhny, jeho boran zaso z mócnym dyrom k zemi stłóči. Hdyž njeby Knoth tutu zražku – so wot wowcy powalić dać – za blamabelnu měł a hdyž njeby přeco zaso spytał stanyć, njeby tak ćežko poćerpił.

Knoth je z boranom tak dołho wojował, doniž muž z cyrkwinskeho kubła jeho njewuhlada. Knoth jenož hišće racholeše. Cyrkwinski zastojnik smaleše ke Knothecom. Młody Knoth myješe na dworje, potajkim pódla nas, swój Mercedes.

Słyšachmoj zastojnika wołać: »Dowjezće jeho hnydom do chorownje! Boran je jeho powalił.«

Młody Knoth jemu wotmołwi: »Čehodla dyrbju nana z awtom do města dowjezć, wowcy dla? Njech stanje! Ja runje awto myju, dyrbi wuschnyć.«

Zastojnik młodemu Knothej, kiž runje lapu žimaše, rozbudźeny rjekny: »Wy nimaće žane zdaće, kelko mocow boran ma. Mój wuj w Hnašecach je swojemu boranej z łopaću na hłowu dyrił. Boran je do womory padnył. Jenož tak je jeho wotbył.«

Dźěše tam a sem. To so moja žona do młodeho Knotha da: »Ja njemóžu tu dlěje na tele rěče poskać. Ja powjezu nana do chorownje!« A to je wona tež činiła, sej prajo, mój njemóžemoj přihladować a sobu na tym wina być, hdyž tu čłowjek wudycha.

Po tym zo běchu stareho Knotha z chorownje pušćili, njebě wjace tón, kiž je před tym był. Je namaj nětk wjele powědał, wo wójnje a zo su kameradźa jemu, ćežkozranjenemu, žołtu kožanu listowku pokradnyli.

Raz swjećeše młody Knoth narodniny, w garaži. Wonješe za tykancom, a naju wnučka, ani tři lěta, chcyše kusk tykanca měć. Młody Knoth na nju hladaše a so do garaže zhubi. Da je přišoł stary Knoth a je holčce šlapku dał. Při tym je so přećelnje na nas smjał. To sej z mandźelskej prajachmoj: Nětk drje je so suk torhnył, nětk wjesele dale tak!

Tola stary Knoth so njeje wjace zhrabał. Zemrě. Młody Knoth wosta při swojim. Njestrowješe naju a tež dźensa hišće naju njestrowi. A to wšo, dokelž serbsce rěčimoj.

Nětk pak je so, po najnowšim, za njeho kaž tež za naju situacija změniła. Wot naju, přez parcelu Knotha widźane, w zapřichodnym susodstwje, bě dom pod hamor přišoł. Młody Knoth chcyše jón kupić za swojeho syna, kiž běše do zapada šoł, so pak sćicha zaso nawróćił. Při přesadźowanju pak Knoth podleža. A tak so zrodźi za naju a za njeho nowe połoženje. Mandźelska dobyćerja je Serbowka a rěči z namaj jenož serbsce. Kajka radosć: Nětk sej prěki přez Knothowu zahrodu přiwołamy: »Dobre ranje.« – »Spodobanje.«

A to šće njeje wšo: Před krótkim kupi młoda ryzy serbska swójba ze štyrjomi dźěćimi zazapřichodnu delnju ležownosć. W tutej swójbje so jenož serbuje. Wóndano prašachu so dźěći naju, hač njebychmoj chcyłoj sej jich ponowjeny a wutwarjeny dom wobhladać. »Wowka, ty dyrbiš sej našu dźěćacu stwu wobhladać!« Wzachu wowku, moju mandźelsku, za ruku, wjedźechu ju po domje, pokazachu jej hrajki, łoža … »Dźensa hišće njejsu słane. Mama hnydom z dźěła přińdźe, potom započnje dźěłać, hač jow horje do dźěćaceje stwy. A nětk pój sobu do kuchnje a potom hišće …«

Wšitcy horni susodźicy sej naše serbowanje waža. Z nimi mamoj dobry kontakt, samo tajki, kajkiž so tu před lětstotkom haješe: z durčkami prěki k susodej. Zo njetrjebaš wokoło hić!

Štož młodeho Knotha nastupa, mjeztym tež rentnar, namaj tele dny tola hišće škrička nadźije zabłyskny: Po tym zo bě so jeho syn nawróćił, je swójbu załožił, bydli ze staršimaj hromadźe jako třeća generacija w Knothec domčku. Syn, cyle po nanje, njeje hišće žane słowčko z namaj rěčał. Štož pak čłowjek njecha wěrić: Młoda žona, nutř wudata, naju njeznaje. Tež wona wot prěnjeho dnja naju njestrowi. Wona hordźe nimo naju dźe. Ja potom za njej hladam, a moja mandźelska mje postorči a rjeknje: »Začiń hubu, zhrabaj so!«

Njesměm zabyć rjec: Takle so dźensniši Knothec tež napřećo naju potomnikam zadźerža.

A nětk přińdźe, čemuž ja praju škrička nadźije: Taj młodaj mataj synka, štyrilětneho. Hólc je mało wonka, a hdyž, potom pod dohladom staršeju. Nawječor, na łuce před našimi woknami, hraje młody nan ze synkom kopańcu. Nic dlěje hač štwórć hodźinki, potom dyrbi hólc nutř. Mać jeho za ruku ćehnje.

Hólc chce wězo wonka wostać. Raz kopny hněwny do bula, a bul zleća do našeje zahrodki. Wědźo, zo staršej njebyštaj so nihdy prašałoj, hač smětaj do našeje zahrody po bul přińć, kopnych hólčkej bul z wulkej kanonu přez płót wróćo. Hólc so z ruki maćerje wutorhny a lećeše za bulom. To so jemu lubješe, a tak so to na druhi dźeń wospjetowaše.

Ja pytnych: Hólc chce, zo bych sobu hrał.

Wězo tež jeho staršej to pytnyštaj. Tohodla po najnowšim cyle zady na łuce z hólčkom hrajetaj. Hdyž potom pola nas nimo du, steju ja w zahrodźe a činju, kaž bych chcył do bula kopnyć. Při tym z porstomaj šnypnu. Mać hólčka za ruku ćehnje, wón pak so ke mni wobroći a so posměwknje. Ma čornej woči, a w nimaj za mnje zabłyskny ta škrička nadźije.

Hdyž byštaj dźensa wuj Měrćin a jeho Marta k nam na wopyt přišłoj, bych jimaj prajił: Trjechi, wusko tu je, zo móhł susodej na taler plunyć. Ale runje to je rola za tučne powědki, hdyž by dyrbjało być, samo za roman.

Na přazy

Jan Lajnert

Nan běše na witkirězanju w cuzbje. Třěskata zyma zuby křipješe. Wětroń dźeń a bóle cychnowaše a hrubje přez hona wuješe, wšudźe wysoke sepje sněha nawěwaše. Chójny a šmrěki so zhibowachu a łamachu pod ćežkej sněhowinu. Hdyž sotře Marka a Hanka a ja po wječeri w słomjanym borle ležachmy, słyšachmy dźiwne howrjenje wichorec hólcow, změšane ze zerzawym brunčenjom chodojćich zwonow. Bojachmy so a chowachmy so pod poslešćom, ale njemóžachmy wusnyć.

Mać we jstwě butru dźěłaše. Dawno hižo so butra krupičkowaše, ale mać to njepytny, přesprócna při butrobasu drěmaše.

»Maći, što wonka tajke hrozne zwony zwonja?«

»Jejdyrko, to sym sej wusnyła! Dźěći, njebojće nož so, to su na chěžnym róžku te stare železne wobruče, kiž we wětřiku tam a sem bimbaja. Spinkajće w měrje!«

Mać dotołka butru, přińdźe k nam do łoža a slubi k snědanju twarohowe pomazki z butrowymi ćipkami. Skoku wusnychmy.

Hdyž rano z woknom hladachmy, widźachmy wulki sněhowy płuh nimo jěć a wjele mužow sněh sypać. Wětry zaso dale bóle štomy zhibowachu. Krótko do připołdnja nas štyrikróćny, hrimotawy wrjeskot k woknam ćěrješe. Wichor bě hoberske stare topoły při puću do knježeho dwora złamał a z nimi třěchu piwarnje cyle rozbił. Bojachmy so, zo hišće našu słomjanu třěchu wottorha.

Nawječor přichwata k nam něšto młodych susodźic žonow z kołwrótami na přazu. Při błukim, sapacym swětle łučwa, škrějaceho so na pjecaku, šćebotachu a šwórčachu koleska. Na sćěnje hrajkachu sej a rejwachu dźiwne sćinowe mužiki. Ja přikładowach łučwo a warjach za žony cichorijowy kofej.

Zo móhli předźerki nitku dosć wuslinić, mějachu pod jazykom dorničałku. Z koleskami šćebotachu žony sobu a předźechu pódla zdźinu přiwěrkow.

»Wěš, zo maja Młynkec zmija, Hana?«

»Hdźe da sy to zhoniła, Hańža?«

»Stara Mijanka je słyšała, zo sej zmij w jich kachlonku ryby wari. Za to Młynkej njesměrnje wjele złoteho nosy.«

»Tajke něšto tam cyle wěsće je«, wobkrući Milena, »hdźe da by hewak jich dźowka tajkeho wosobneho nawoženju dóstała!«

Tak to cyłu chwilu dźěše, doniž Hańža njerjekny: »Zaspěwajmy sej naše rjane spěwy!«

Jedna pěseń po druhej zaklinča a hdyž běchu so předźerki naspěwali, dźěše rozmołwa zaso dale. Rěčachu wo rozbitej piwarni. Bojachu so, zo za dołhi čas piwowe droždźe za plincypječenje wjace njedóstanu. Potom pak zajědźe šćebotanje do směšnišich kolijow.

Lejna powědaše wo serbskim originalu, wo starym Měšerju.

»Wy znajeće korčmarjec Handrija, toho wuropacha z tym přeco kusk mokrym nosom; hłupy je, zo móhł hłupych z nim łójić, naduty kaž swinjacy pucher. Tomu je wóndano stary Měšer domoj kadźił, zo rjeńšo być njemóže. – Handrij zasta z konjomaj před starcom: ›Nano Měšerjo, mi so zda, zo je waš nós tola chětro dołhi.‹ Na to starc: ›Luby Handrijo, w mojim času rozdźělachu nosy w Kamjencu. Hdyž tam ja přińdźech, běštej jenož dwaj wyše, jedyn dołhi a jedyn wózhriwy. Tón dołhi sej ja wzach. Kaž widźu, maš ty tón wózhriwy!‹ Zapyrity Handrij šwikny konjej a ćěrješe ze zahrabowacymaj brunakomaj bjeze słowa dale.«

To bě chichotanje pola žonow!

A Hańža powědaše: »Wo wótrym jazyku stareho Měšerja ja tež podawiznu wěm. Z města ducy domoj zetka wón staru Bětnarku z rjanym, róžowym kłobukom na hłowje. Wón zasta a hladaše přećelnje na nju kaž liška na huso. Wona: ›Što ha kawki předawaš?‹ Wón: ›Čłowjek njeby wěrił, zo na tajkim starym kerku tajkele rjane róže kćěja!‹ A wona so z wětřikom zminy.«

Předźerki běchu so nasmjeli a so na dompuć hotowachu. Nadobo wulki wrjeskot, wšě so stróžichu! Mać sej mysleše, zo je wichor třěchu wottorhnył a do dwora ćisnył. Při błukej swěcy wolijoweje latarnje spóznachmy wobradu: Wotłamany kónc cyrkwinskeje wěže tu ležeše. Kajke zbožo, zo nichtó wonka był njebě!

Trundlata Marja

Jan Wornar

Swój čas słušeše do wobraza našeje wjeski Trundlata Marja, kotruž lědma štó hinak mjenowaše hač Lumpenmorij. Wona bě mała tołsta žónka, kotraž z města pochadźeše. »Z města« rěkaše z Budyšina. Zrědka praji tehdy štó Budyšin na stolicu Serbow.

Trundlata Marja bydleše w měsće pod hrodom na Rězniskej a hromadźeše po wsach trundle. Připódla předawaše tež wšelaku korjeninu, cworn, jehlički a knefle. Pola nas doma, lěpje prajene pola našeje wowki, Trundlata Marja najradšo zastawaše a wuprosy sej na někotre dny nóclěh a bydło. Hdyž přijědźe, to bórze po cyłym domje kaž na turkowskim bazarje wonješe. Wobkuzłace wónje ći do nosa stupachu, zo sy był wšón wopojeny.

Raz nam Glawšec nan, wjesny póštownik, kartu přinjese. Hdyž zastupi, rjekny: »Lumpenmorij zaso přijědźe!«

»A hdźe maš to jow?«, chcyše wowka wědźeć.

»Hdźe jow?« Glawšec nan sukny z ramjenjomaj. »Štó druhi by ći hewak pisał?«

Woprawdźe. Hewak nam lědma štó pisaše. Hdyž kartu abo list dóstachmy, bě wotpósłarka najhusćišo Trundlata Marja.

Trundlata Marja njebě jenož mała a tołsta žónka, wona bě tež žortna a wjesoła. Nikomu ničo za zło njebjerješe a rěčeše dobru serbšćinu. Hdyž ze swojim kolesom přiběža, na kotrymž bě přičinjeny kófer a běchu přičinjene tež někotre toboły, staji je stajnje na samsne městno při durjach, zastupi a postrowi: »Pomhaj Bóh!«

»Do wěčnosće!«, wowka na to wotmołwi, kaž by to najwšědniša wěc była, takle wotmołwić. Serbski ewangelski a serbski katolski postrow so derje k sebi hodźeštej. Bjez kazanja so Trundlata Marja sobu za blido sydny, stykny ruce a praji: »Dźakowano bohu!« Na to wućahny z jedneje ze swojich tobołow titku a poda ju wowce. »Zmlěj namaj! Dobry dźeń chce so z dobrym bunjacym witać!«

Žonje měještej sej wjele powědać. Wo tym, štož je było, a wo tym, štož móhło być. Nowosćow bě w měsće a bě na wsy přeco dosć. Ja při bjesadźe na konopeju sedźach a připosłuchach. Trundlata Marja bě wjesoła, zo měješe pola nas dobry přebytk. Wowka bě zbožowna, zo bě wopyt bunjacy kofej sobu přinjesł. Bunjacy kofej bě jara žadny. Hewak piješe so špickaty, ječmjenjowy kofej.

Hdyž započa Trundlata Marja potom stare draby hromadźić, to njeznaješe wulke chwile za dołhe bjesady. Stawaše rano zahe a měješe hnydom nuzne. Do wšěch domow a statokow chodźeše so za zbytkami płatu, starej, njetrjebawšej drastu a podobnym prašeć. Trundle tykaše a tołkaše do wulkich měchow. Při tej składnosći poskićeše šwalčam a hospozam majoran, popjer za swinjorězanje, cymt, cigurij, poprik a koprik a papriku, jehlički a knefle.

Rjaneho dnja, běch snadź swoje šeste žiwjenske lěto docpěł, praji mi Trundlata Marja: »Sy nětko wulki a móžeš mi pomhać!« Přimny sej pod falu, wućahny wulku kožanu móšeń, wočini ju, měšeše w njej a naměša sej fenk. Při tym so směješe. Potom pluny zlochka na fenk, kaž hdyž by jón runje na dróze namakała, a zlěpi mi jón na čoło. »Widźiš«, wona praji. »Ja ći stajnje dźěło zapłaću. Kóždy fenk chce być zasłuženy. Štóž sej pjenježk njewaži, tón k ničemu njepřińdźe. Póńdźemoj!«

Z tym běch w słužbach trundlerki.

»A što mam činić?«, chcych wědźeć.

»Moje koło wodźić!«

»Koło?«

»Koleso!«

Koleso wodźić? Njemóže wona to sama, přemyslowach. Samsny dźeń dopóznach, zo ćeta z města ani z kolesom jězdźić njemóžeše. Wone słužeše jej jeničce jako wozydło za kófer z korjeninu, kneflemi a jehličkami a za połne měchi trundlow. Hdyž so koleso pod wulkej ćežu skoro zwjeze, mějach kófer z wačoknika wotwjazać, jón trundlerce dać a měchi k nam domoj zwozyć. Tam dyrbjachu so w bróžni jedyn při druhim kaž wojacy do runeho rynka zestajeć. Trundlata Marja ničo bóle njezacpěwaše, hač hdyž so měchi na hromadu zmjetachu.

»Rune rynki!«, sej wona žadaše. »Přeco rune rynki! Wšako sym će zapłaćiła!«

Buldokrynča mjenowachmy muža, kotryž ze swojej jachlacej a dumpacej lancbuldoku kamjenje z Hórčanskich skałow do Njeswačidła na ćah wožeše. Dwójce wob lěto zasta pola nas a měchi z trundlemi sobu wza. To bě wulki dźeń za mnje. Sprěnja dari mi Trundlata Marja pjećdźesat pjenježkow na ruku, a kompanija měchow, kotruž běch w bróžni do runych rjadow zestajał, jědźeše do swěta. Ludźo stejachu a přihladowachu, kak so na kamjenje tež hišće z trundlemi natykane stare, płatane, ze wšelakimi štryčkami a wobwjazkami zwjazane wulke a małe měchi, nabubnjene hłowaki, poćehnjenja łožow abo wupjerki sydachu. To bě na kóncu tajka pisana fóra, kaž ze wsy jěducy cirkus. Ludźo za swojimi trundlemi hladachu, jako by z nimi běrtlk, jeli nic poł žiwjenja sobu jěło.

Jónu pak so wuda, zo jachlaca a dumpaca mašina pola nas njezasta. Buldokrynč cyle jednorje nimo jědźeše, hačrunjež bě wučinjene, zo ma měchi sobu wzać. Trundlata Marja hladaše cyle zła.

»Što ha je Rynča štapiło?«, so prašeše. »Je wón nadobo redliši knjezyk abo kaža měchi z trundlemi jeho nahladnosć?«

Što činić? Ćahi su na swój wotjězd wjazane a lědma budźe jedyn trundlow dla čakać. Bjez komdźenja spěchaše Marja k bur Młóńkecom, zo by sej tam zapřah wuprosyła. Njetraješe tež dołho, da tu Młóńkec pohonč z rěblowanym wozom bě.

»Fiks!«, kazaše Trundlata Marja. »Ćah mi ćeknje. Dyrbju hišće do Rynča w Njeswačidle być!«

Ludźo pomhachu natykane měchi a wšo druhe na wóz zmjetać, Trundlata Marja hrabny swoje koleso, ćisny je sobu na fóru, kazaše mi, zo bych so na měchi sydnył, a jědźechmy z trundlowskim wjezłom ze wsy. Pohonč sej snano mysleše, zo bjez chwatka dočinimy, tola Mari dźěše to přepomału. Wona wukuzła ze swojeje toboły cigaru, da ju pohončej a přewza sama wotežki.

»Nětko pak do spěcha!«, brunačomaj kazaše. »Rynč sej podarmo mysli, zo …« Wona konjomaj šlipny. »Hój!«, zawoła. »Běžtej!«

Přikrótšichmy puć. Trundlata Marja puć derje znaješe a tak hnydom za wsu na lěsny pućik zawiny. »Pokažtej, zo njejstej lěnjuchaj!«, konjej pohonjowaše. Skřiwdźena a po zdaću zjebana njechaše wostać.

Rěblowany wóz stonaše a křipješe, zo sej myslach, zo so hnydom zwróći. Wujězdźene kolije běchu šmotawe a mjetachu wóz, kaž mjeta morjo łódźe při najwjetšej howrjeńcy. Z jednej ruku dźeržach kruće koleso, z tamnej ruku hrabnych so kolnicy.

Konjej ćěrještej, a pohonč zblědny. »Nic tak chětř, ćeta! Budźeš mi konjej přehonić!«, Mari rozbudźeny přiwoła. Potom pak dospołnje woněmi a zhubi cigaru.

Hdyž za lěsom na hłownu dróhu wujědźechmy, widźachmy, zo bě Rynč ze swojej buldoku hižo chětro puća před nami. Tež wón bě so ze swojim jězdźidłom mócnje do spěcha měł. Z wuhenja jeho mašiny třělachu njemdre wupuchi.

Tola w Trundlatej Mari nowy nawal zeschadźa. »Ně, přećelko, ty mi njebudźeš prěni!« Wona konjomaj hišće raz da. Šlipny znowa z křudom, a konjej zahrabnyštej.

Wóz po dróze ridrowaše. Lećachmy kaž z křidłami. Dołho njetraješe, a Buldokrynča dohonichmy. Haj, my z našim rěblowanym wozom cychnowacu a dumpacu buldoku přesćahnychmy. Znajmjeńša běchmy z mašinu na samsnej wyšinje. Buldokrynč napřemo z Trundlatej Marju, to bě ći wubědźowanje! Raz běštej konjej wo hłowu abo dwě prědku, potom zaso buldoka. Rynč swoju mašinu honješe, a Trundlata Marja honješe konjej. Žadyn njechaše popušćić.

Tam hdźež před Njeswačidłom póčnje puć być wuski kaž młoda holca wokoło pasa, so dźakowano bohu rozum woběmaj nawróći. Buldokrynč wza nohu z płuna, a Trundlata Marja sćahny wotežki k sebi. Na kóncu njebě žadyn z njeju dobył.

Rynč swoju mašinu zaborzdźi a zasta.

»Brr! Stójtej!«, přikaza Marja brunačomaj.

»Što ty rajtwješ, zo móhł sej čłowjek myslić, zo chceš do hele. Błudna, što?«, Rynč na nju wujědźe a sej pót z čoła zetrě.

»Ja rajtwjem? Ty rajtwješ!«, Marja wotmołwi. »A to z tej helu, to scyła hišće won njeje, štó tam prěni zastupi, ty abo ja!«

Tež Trundlata Marja dyrbješe sej pót z čoła wótrěć. »Poprawom chcych jenož nimo«, wona dale wujasnjowaše, »dokelž bě tola wučinjene, zo mi měchi z trundlemi sobu na železnicu wozmješ!«

»Dźensa?«, so Buldokrynč zadźiwa. »Ně! Jutře, Marja, jutře!« Wón wućahny z laca wotpřimanu a wolijojtu knižku. »Tu«, praji. »Jutře je sobota a za sobotu mam zapisane, zo mam wzać twoje brjuchate měchi sobu na železnicu!« Wón knižku Mari pod nós dźeržeše. »Njejsy to sama zapisała?«

Trundlata Marja nygny a potom wupluny. »Roztejće! Dźensa dźě je hakle pjatk. Kak lochce móže so čłowjek tola mylić!«

Wona so wobroći, pohonč so wobroći, a ja so wobroćich. Běda, połojcu měchow běchmy na wrótnej honjeńcy zhubili. Rěblowany wóz bě nimale prózdny. Měchi ležachu rozbrojene w hrjebjach, po puću a w lěsu. Na jězbje wróćo je zezběrachmy a na wóz zmjetachmy.

Ludźo so dźiwachu, hdyž so z połnej fóru zaso nawróćichmy. Trundlata Marja pak mjelčeše. Samo z našej wowku wjele njerěčeše.

To drje běše posledni raz, zo bě štó Trundlatu Marju po našich wjeskach chodźić widźał. Někotři chcychu pozdźišo wědźeć, zo hižo trundle njehromadźi, zo je so na wotpočink podała. Za to ju jako wosobnu knjeni w měšćanskej kofejowni widźachu.

Našej wowce hišće někotre razy kartu napisa. Ale potom tež tale wuwosta. Šćežka dobreje a dušneje žony k nam do wsy bě zarostła. A hač dodźensa njewěm, kak wona poprawom z prawym mjenom rěkaše.

 

Józef

Benedikt Dyrlich

Słónco smaleše z jasneje módriny nad hórkatym Banatom. Běchmy na wróćojězbje do Temeswara. Jědźechmy přez płódnu krajinu na mjezach mjez Serbiskej a Rumunskej. Podłu derje wutwarjeneho puća njeličomne plantaže z jabłukami a přeco zaso pola ze słónčnymi róžemi, kotrež Serbiska »sćele do Moskwy«, kaž namaj Slavomir Gvozdenović rjekny, basnik a zapósłanc serbiskeje narodneje mjeńšiny w Rumunskej. Jězba so ćehnješe, kaž wumóženje bě namaj skónčnje dojězd do dosć chłódneho a čisteho hotela w Temeswarje.

Z basnikom a nakładnikom Traianom Popom a jeho Doris, kotrajž staj lěta 1990 z Temeswara do Ludwigsburga wupućowałoj, skočichmy do parka města, wupichmy piwo w krasnej zahrodźe a podachmy so do stareje cyrkwički w parku, hdźež so runje wěrowanje zakónči. Potom dožiwichmy křćeńcu z młodym duchownym a wupikanymi młodymi ludźimi: mužojo w ćmowych woblekach, žony w módrych a fijałkowych lochkich šatach. Hólčka wotunkachu, kaž je pola prawosławnych z wašnjom, ze zadkom a brjuškom cyle w kotole ze swjećenej wodu. Ceremoniju přewodźachu lute paćerje.

Na pózdnim popołdnju pak sej dojědźechmy do bliskeje ródneje wsy Herty Müller, znateje nošerki Nobeloweho myta za literaturu. Wjes, kotrejž rumunsce Nitchidorf a němsce Nitzkydorf rěkaja, dźěla wjacore aleje. Podłu nich steja lute statoki, kiž skutkowachu kaž wosyroćene (a to tež zdźěla běchu). Na křižowanišću nam młoda žona, tujkaca dźěćo we wozyčku po wsy, pokaza ćmowje čerwjeny barbjeny dom, w kotrymž bě so spisowaćelka němskeje narodneje mjeńšiny w Rumunskej narodźiła.

Njejapcy so dohladach šumjela, kiž na zelenym ladku pódla domu trawu cybaše. Před konjom, za domskim, sedźeše mjeńši a šwižny starc na ławce a so pod kłobukom na mnje smějkotaše. Pod padacymi směrkami wša wokolina chětro drěmaše. Dźiwna atmosfera. Z kedźbliwych, tola přećelnych woči starca wučitach, zo smy witani. Sydnych so pódla njeho na ławku a so němsce woprašach: »Je to twój kóń?« Wón mi hnydom němsce wotmołwi: »Haj, to je mój.« A doda: »Sym přeco konja měł.«

Zhonich, zo je dwajawosomdźesat lět stary a jedyn ze štyrjoch poslednich Němcow we wsy. »Najmłódši je pjećapołsta. Před połsta lětami bě wjes hišće cyle němska!« Wón mi ruku poskići a praji: »Rěkam Józef.«

Powědaše mi, zo sam bydli. A zo ma syna, kiž pak so wo njeho njestara. Za to pomhataj jemu susodka, kotruž potom tež zeznachmy, a jeje muž. Józef bě ratar z pjeć hektarami, z konjom a kruwu. Hdyž so skónčnje na dwór statoka podachmy, do kotrehož bě nas prosył, wuhladachmy tež hišće swinje, w chlěwje pod hołym njebjom. W bróžni so syno kopješe, drje za konja. »Kokoše hižo nimam, jejka sej mjeztym w konsumje kupuju«, rjekny. Z konjacym zapřahom pak jězdźi samo druhdy »do města« nakupować. »Wšo, štož je tak trěbne za wšědne skromne žiwjenje.«

Na dworje nas Józef na kólnju skedźbni, w kotrejž ćěłowy wóz steješe. »Z nim wožu wumrětych na kěrchow, kóždeho zemrěteho z našeje wjeski sym tam w minjenych lětach ze swojim šumjelom dowjezł.« Praji to bjez kóždeježkuli styskniwosće, samo wěsty posměwk so na jeho strowym, tola hłuboko fałdatym mjezwoču zjewi.

Skónčnje widźachmy, kak starc ze swojim haplkom do dwora »přićahny« a konja do hródźe za domskim zaja. Potom so něhdźe na zahrodźe za bróžnju zhubi. Wróćiwši so mi přikiwny a nas prošeše do swojeho niskeho domskeho.

Wuhladachmy mału kuchničku z kachlemi a spansku stwu, kotraž bě zdobom bydlenska. Zo nam to pokaza, bě drje wuskutk mojeho prašenja za telewizorom. Chcych prosće wědźeć, hač ma Józef tež telewizor.

W pukloće z wulkim łožom a małym telewizorom na wysokej komodźe nam přeradźi, zo je žona jemu před dwaceći lětami zemrěła. Tež rjekny, zo je sam pod kóždej diktaturu w Rumunskej ćerpjeł. »Susod, nan Herty Müller, pak bě hač do smjerće zažrany naci. Tež jeho sym na swojim wozu na kěrchow dowjezł«, Józef runjewon přispomni. A po chwilce doda: »Mać spisowaćelki pak nochcyše ničo wot nacijow widźeć a wědźeć. Wona lubowaše žiwjenje z połnej wutrobu a wšěmi zmysłami.«

W kuchničce zeznachmy potom jeho pomocliwu susodku, kotraž bě jemu něšto k wječeri přinjesła. Pječenku Józef jenož rozkuskowanu žwamleše a póžěraše, pijo čaj k tomu. Tež nam čaj poskići, ale dyrbjachmy wotkiwnyć, dokelž so hižo chětro ćmičkaše.

Rozžohnowachmy so wot Józefa a wopušćichmy statok. Józef a jeho susodka namaj před domskim stejo kiwaštaj, jako na křižowanišću před wopušćenym ródnym domom Herty Müller a statokom Józefa do awta lězechmy. Nam štyrjom bě chětro styskno, štož so hišće zesylni, jako na kěrchow bywšeje němskeje a nětko skoro cyle rumunskeje wsy stupichmy, k rowu staršeju spisowaćelki. Pohrjebnišćo bě dźělene: na prawym boku lute stare a starše šěre rowy z němskimi a chětro wuwjedrjenymi napisami, na lěwym pak nowe rownišća, z kotrychž so we wječornej ćmowinje z běłych kamjenjow mjena a připisy rumunsce błyšćachu.

W susodstwje

Róža Domašcyna

za Doune Porter

maš křidło durjow pozběhnyć, prjedy hač kluč w zamku zwjertnješ, pozběhnyć a zwjertnyć zrazom, zwuk wubudźi psycu, Sienu, wona přińdźe do wochěže mje postrowić, pomajkam ju, potom stupam po drjewjanym schodźe do prěnjeho poschoda, trjepuški stonaja ze zazwukom a pozwukom, bjez stonanja njebychu to tele trjepuški byli, njeby to tónle stary dom był, do kotrehož mje ćehnje …

hdy su trjepuški stonać počinali, hdy je kóždy swój zwuk wuwił, schód stona dołhož móžu myslić, bě potajkim přede mnu tu, a trjepuški stonaja přeco na samsne wašnje, lědy zo sym kluč do zamka tyknyła, Sienu wubudźiła a na prěni trjepušk stupiła, woršty běłeje barby njejsu zwuki pohłušić zamóhli, a mylu so, hdyž myslu, zo so z kóždej dalšej worštu nimo zežołtnjenja a zawostateje wónje něšto změni, schód je konstanta mjez schodźišćom deleka a schodźišćom horjeka …

najhusćišo přińdu zahe wot Rue des Casernes z nakupami wróćo a přinjesu zapach wuskeje hasy sobu do domu, wóń z boulangerije, z klamarstwa, hdźež tobak předawaja, přinjesu smjerd asfalta ze sobu, tón hač ke kromje domow saha a so w lěću na póduše lěpi, čwak toho njesu po schodźe horje, kładu jón na wurjedźene špundowanje …

hnydom nalěwo při schodźišću su durje do najstwy, nětko hóstneje stwy, mam jenož klinku z lateho železa dele stłóčić a do duri storčić, hižo stupju přez próh, najstwa je zady ze zawěškom dźělena, před nim, srjedźa, steji blidko, na nim owalny špihel z nóžkami a za blidkom stólčk, połožu knihi na blidko, tak, zo jich chribjety na mnje hladaja a ja mjena na nimi wučitam: Rimbaud, Kaser, Joyce, Puškin …

za zawěškom, to wěm, steji łožo, poslešćo ma čerstwe běłe poćehnjenje, linon pochadźa hišće z wobsydstwa poslednjeje burowki, pod zawkom leži mydło, te wozmu kóždy raz do ruki, hdyž poslešćo zběhnu, komu je łožo z truženymi kulkami na wšěch štyrjoch róžkach słušało, komu je štó mydło darił, kulki su wotpřimane, štó je so jich dźeržał a čehodla, štó je we łožu spał, je derje spał – stajnje dźěsći w zhromadnym łožu, so powědaše – pozdźišo přida so wuměnk, snědań, wobjed a swačina za swójskim blidom, drasta, třeći dźěl sadu ze zahrody a – jelizo trjeba – wothladanje …

łožo steji pod woknom, te pokazuje do zahrody, wobhrodźeneje zahrody, sadoweje zahrody, sćiny łopjenow hibaja so po poslešću a jenož w zymje hodźi so we łožu ležo běh mróčelow wobkedźbować, tych wysokich, běłych, kiž su w lěću, w horcoće, skoro njepohibliwe, a tež tajkich, kiž so zjewja, po tym zo je so sněh sał, w nocy, te nisko a spěšnje ćěkaja, poł spicy so ći zda, zo su to mróčele kura …

w tymle łožu, při kotrymž na sćěnje stajnje hišće wutřihanka burowki wisa, w owalnym passepartouće a ćěmnobrunym lakowanym ramiku, ležeše w aprylu pjećaštyrceći wony ruski wojak, za kotrehož bě wšitko hižo nimo, hdyž tule fronta zachadźeše, schowaštej so poslednja burowka a jeje šěsćlětna dźowka pola susoda w derje wumurjowanej pincy, hdyž so domoj wróćištej, ležeše tam we łožu wojak, ležeše z wotewrjenymaj wočomaj, hrudź měješe přetřělanu, dźowka je jeho namakała, wšudźe krej, powědaše dźěćo, to bě tola nan, powědaše dźěćo, hdźe hewak by dóńć měł hač domoj, wony dyrbješe tola tón nan być, kajkeho by sej dźěćo jeho hewak předstajić móhło …

hdyž so do łoža lehnu a hłowu na derje natykanym hłowaku njehibam, móžu dźěćacy hłós słyšeć, stanu, zo bych zwuk wotbyła, wočinju laptop a sutam, pisam, klepotanje tastow mje změruje, ale lědy zo jón na špundowanje při łožu staju, je hłós zaso słyšeć …