Wósłonki mójogo žywjenja E-Book

Erwin Hanuš

• Herausgeber: Domowina
• Kategorie: Poesie und Drama
• Sprache: Deutsch

Seitenzahl: 231

Veröffentlichungsjahr: 2019

Beschreibung

Erwin Hanuš jo roźony Chóśebuzaŕ a domacny Hochozaŕ. Wón jo absolwent budyšyńskeje Serbskeje wušeje šule a lipšćańskeje uniwersity, mimo togo jo pśebywał tśi raze na studijach w Moskwje. Styri wšakorake serbske źěłowe městna w Dešanku a Chóśebuzu jo měł a něnt jo juž bejny cas na wuměńku bźez wótpócynka. W běgu lětźasetkow jo wjele pśestajował, wjelim dolmetšował a młoge turistiske kupki pśewóźował. Wón běšo Pratyjaŕ a wucbnicaŕ, jo dalej słownikaŕ, basnikaŕ a nic naslědku rěcny póraźowaŕ kuždemu, kenž radu trjeba. Wušej togo jo se Erwin Hanuš zaběrał a zmakał z hochoskimi wudrogowarjami do USA. Pótakem dosć dožywjenjow a nazgónjenjow z tśich politiskich systemow, z dweju pśewrośenjowu a na gluku “jano” z jadneje wójny! Na Hanušowe žywjeńske wósłonki inkluziwnje gronka a basni směju wšykne narske byś,wósebnje pak budu se wjaseliś jogo njelicone wukniki a kursisty serbšćiny, kótarež su jogo k spisanju spomnjeśow póstarcyli.

Leseprobe

176

Erwin Hanuš

Wósłonki

mójogo

žywjenja

Ludowe nakładnistwo Domowina

E-BOOK ISBN 978-3-7420-2598-2

1. nakład 2019

© Domowina-Verlag GmbH Ludowe nakładnistwo Domowina

Budyšyn 2019

Spěchowane wót Załožby za serbski lud, kótaraž dostawa lětnje pódpěru z dankowych srědkow na zakłaźe góspodaŕskich planow Nimskego zwězkowego sejma, Krajnego sejma Bramborskeje a Sakskego krajnego sejma.

Foto na titelu: archiw LND/Jürgen Maćij

Lektorat: Janka Pěčkojc de Lévano

1/1807/19

www.domowina-verlag.de

Wósłonki žywjenja – dla cogo ja móje pišom?

Źinsajšny cas ga jo we wšakich krejzach dosć woblubowane – abo dejm lubjej groniś: jo wjelgin do mody pśišło, až pišo wjele luźi swóje memoiry. Do togo rěda dejm ja se něnt teke zarědowaś. Ale z tym słowom se juž zachopijo za mnjo a zawěsće za młogego drugego prědna problematika. Chto ga by pla nas gronił memoiry! Něga źe jo to słowko lěbda něchten znał a toś jo naš ludowy pěsnjaŕ Fryco Rocha lubjej pisał swój »Wobraz mójogo žywjenja«. Ten pišucy jo se wón retoriski pšašał, dla cogo jen pišo, a jo pón sam ned wótegronił, až su cytarje Casnika jogo k tomu póstarcyli. Tak ako su jogo póstarcyli cytarje Casnika, su mě póstarkowali móje kursisty, kótarychž som měł w slědnych lětach radnu kopicku. Ako som jim na tych kursach wótergi to jadno abo druge tšojeńko wulicył, su mě pśecej zasej napominali: Napiš abo napišćo to, by było škóda, gaž se to zgubijo. A toś cu to něnt gótowaś. Lěc budu jim za to raz źěkowny abo teke nic, to musy pśichod pokazaś, jolic ten hyšći dožywijom. Njok pak napisaś wobšyrny »wobraz« swójogo žywjenja, pśeto tak zajmny ten zawěsće njejo a mimo togo njamógu se pśedstajaś, až suche a chronologiske licby a fakty zajmne a cytanja gódne su. Toś cu skerjej wěste epizody a tšojeńka wukopaś a woklapaś, casy tšochu luštne, casy k pśemyslowanju, kenž mam źinsa ako wušej 80lětny hyšći bejnje jasnje pśed wócyma a kótarež su do wěsteje měry mójo žywjenje póstajali. Dla togo njebuźo to někaki wobšyrny wobraz, žedna chronologiska biografija, ale budu to jano małe abo mjeńše doškrabki, pótakem jano »wósłonki mójogo žywjenja«.

Domacna wjas a rodne město

Hochoza – Drach(en)hausen

Dopomnjeśa z ranych źiśecych lět ga su pśecej tšochu problematiske, pśeto se wobzabywaju, se z lětami zgubjuju ze spomnjeśa a slědkoju wěcej njewěš, co su něnto twóje spominańske wobraze, su se te w běgu twójich žywjeńskich lět južo zmuśili abo znajoš to jano z wulicowanja drugich luźi twójeje blišeje wokolnosći. Wulicowało ga jo se tencas cesćej a wěcej ako źinsa, pśeto telewiziju dało njejo, radijo dawno hyšći wšykne měli njejsu a casnik jo we jsy lěbda něchten cytał. A toś su se nowiny w kjarcmje a na pśězy, pla kšamarja w loźe a na droze namšu abo pó namšach, ale teke w šuli a pśi graśu mjazy źiśimi a pśi casy bachtaŕskem wulicowanju młodych luźi pó jsy roznosowali. W nejžlěpšem spomnjeśu jo mě wóstało wulicowanje staršych luźi wó »našom« plonje. Tych wulicowańkow wó njom we wšakorakich formach ga dajo bejnu tšochu. Nejwěcej rozšyrjona a teke mě nejlěpjej znata jo slědujuca wersija:

W starodawnych casach jo se plon wobźaržał na Dubrawje – to jo mała wušyna abo górcycka na pódpołnocy Hochoze – mjazy źinsajšneju Jsu a Pódgólu, kótaruž tegdy hyšći dało njejo. Žywy jo wón był we wjelikej, dłymokej źěrje. Kuždy wjacor jo wón pśileśeł k wjelikemu buroju, kenž jo měł swój chrom a dwór na dłujkowjacornej kšomje jsy. How jo zalězł pśez dymnicu do kuchnje, źož jo na pjacyku pśecej stojała škla z mlokowymi jagłami, a jo se how nažrał. Za to jo buroju pśecej pór tolari do šklicki scynił a jo pón wuleśeł. Bur jo se stakim rozbogaśił. Pón pak su Hochozarje swóju prědnu drjewjanu cerkwju natwarili a w jeje tormje su wisali teke zwóny. Plonoju pak jo zwónjenje wjelgin mucało. W swójom rozgórjenju jo ze swójogo sedła na Dubrawje tśi wjelike kamjenje do cerkwje chyśił. Cerkwju pak na gluku trjefił njejo a toś jo se rozgórjony wupórał. Dwa kamjenja stej zleśełej až do Krjow – tak smy gronili łukam na połudnju jsy, dobyte nejskerjej, ako mě to pokazujo, z něgajšnych krickatych stronow –, źož stej byłej hyšći dłujko wiźeś. Tśeśi jo wóstał pódla cerkwje lažecy. Znajarje teje powěsći su, aby Hochozarjow pitśu górili, z togo Drachhausen dosć cesto gótowali »wo die Drachen hausen«.

Naš dwór w Hochozy źe jo stojał jano něźi sto metrow wót cerkwje a toś jo mě kamjeń, kenž jo na našom boce pśed cerkwju lažał a ju »trjefił njejo«, pśisamem wšednje na toś te bajanki pokazał a dopominał. Take wulicowanja som sebje juž ako mały gólack w głowje wobchował a spomnjeśa na njese mě cas žywjenja z mójich myslow wupórali njejsu. A tak jo nastało pózdźej gronko wó našom hochoskem plonje:

Hochoski plon

Bajali su nam te stare

wó tšašnem plonje, zwěrisku.

Pśileśeł jo do Hochoze,

źož wubrał jo se Dubrawu.

Casy jo był luźam dobry,

casy se teke górił jo.

Gaž su górili jog’zwóny,

pón kamjenje wón chytał jo.

Cerkwju wón pak trjefił njejo,

toś how a tam su lažali.

Kuždy znał jo toś to gronko,

a my smy to tek wěrili.

Dawno pak jo nam něnt znate,

kamjenje njejsu plonowe.

Su to znanki zanjasone

pśez tłuste warstwy lodowe.

Wjeliki jubileum

Kak stare naše serbske jsy su, njedajo se za wětšy źěl dokradnje groniś. Dla togo se wzejo za póstajenje starstwa prědne pisne naspomnjenje. A toś jo zawěsće mója domacna wjas bejnych lět starša, ako to jeje nejstaršy zapis groni. Na to pokazujo pśedewšym našo serbske mě Hochoza – abo Ochoza, ako my Ochozarje až do źinsajšnego jano gronimy. Nastało jo, ako su naše prědowniki pśed něźi pěśstow lětami do tych gólańskich stronow pśišli a su sebje městno pytali, źož mógali swójo sedlišćo załožyś. K tomu su nejžpjerwjej raz ten flak zemje, kenž su sebje wupytali, někak wuměrili, su jen wobchójźili. W etymologiji njewobeznaty luź, a k tym ga som ja ako gólc tegdy teke słušał, njespóznajo, až štycy w tom mjenju słowo »chójźiś – wobchójźiś – chód«. Toś to »och« jo se zachowało w nimskem zapisu mjenja Drochoßen. Wón póchada z lěta 1506. Z dalšnym rěcnym wuwiśim a nimskim wliwom jo pón nastała źinsajšna forma mjenja.A zazdaśim prědne pisne naspomnjenje z mjenim Hoen Drußow groni nam, až jo dejała Hochoza 2004 rowno pěś­stow lět stara byś a taki jubileum źe musy se swěśiś. Rownož som swóju domownju, našo byśe a swóju wjas, južo 1950 spušćił a se pśedewšym w studijnem casu jano hyšći casy a dosć rědko domoj wrośił, jo nutśikowna zwězanosć weto wóstała a mě pógnuła »mójej jsy« pór słowkow k tej góźbje napisaś:

Hochozaŕ na a za Hochozu

W twójich chromach naroźił se njejsom,

sy mě pak weto domownja.

Toś cu na twójom jubileju

na tebje spomnjeś teke ja.

Ze staršych aktow źinsa wujźo,

až stojš how južo pěśstow lět.

Zawěsće by jich wěcej było,

to stawizny nam gronje nět.

Na toś te stare, dawne case

se domysliś nicht njamóžo.

Ja spomnjeś weto kśěł na wšake,

což źinsa mě pśez głowu źo.

Na swójej prědnej šulskej ławce

ak mały gólc how sejźeł som.

Sejźecy źins we »Złotem plonje«

na toś te case myslił som.

Bajali su nam wó plonje,

ak na Dubrawje sejźeł jo.

Jo z kamjenjami do jsy chytał,

tu najs nam źinsa pyšniś co.

How smy ak źiśi wšuźi grali,

raz we jsy a raz na Pěskach.

Wšu Pódgólu smy wobegnali

a chowali se we Škrjokach.

Tam na Brusnem smy sańkowali,

smy do Małkse se kupat šli.

Gaž źinsa se to młodym groni,

pón źiwno jim we wušach zni.

A casy smy we Grabowinje

tek z Drjenojskimi se bili.

Ako smy pózdźej wětše byli,

smy gromaźe głažk wupili.

Gaž domacne se rozgranjaju,

wěźe, chto Babkarjowe su,

až Kowalojc tam pśi Krjach bydle,

źo Tyšarjowe byli su.

Za cuzego jo to wšo cuze,

wón njewě, chto te luźe su.

Za Hochozarjow su to mjenja,

ak źinsa hyšći žywe su.

Jan jaden jo był wšuźi znaty,

a to jo jagaŕ Bagola.

Jo starał se pśec wó tych swójich,

až kulka jo jog’ trjefiła.

Chto znajo źinsa hyšći Gryza

a togo Kita Žonopa?

Wujšłej stej tej z twójogo klina,

za serbstwo jo jich proca šła.

Tek ty sy starała se kradu,

až rěc a nałog njezajźo.

A źins na twójom jubileju,

z tog’ nowa gjardosć nastanjo.

Toś žycym śi na twójej droze

do dalockego pśichoda,

ab’ wóstała nam psecej strowa

a teke pśecej pśichylna.

Dalšny jubileum: Město – Chóśebuz

Chto njeby jo znał, to až do źinsajšnego cesto wužywane a wjelgin woblubowane gronko w nimskej rěcy wó tom chóśebuskem postowem kutšaku. Ako źiśi smy cesto wopytali toś to gronko wjelgin malsnje a bźeze zagronjenja zgroniś. Za wětšy źěl se to nikomu tak pšawje raźiło njejo. Pózdźej som te prědne smužki pśenjasł do serbskeje rěcy a som pśi tom zawupytnuł, až se malsne zgronjenje našu serbsku rěc znajucemu luźoju wjele lěpjej raźijo ako w nimskej rěcy.

Postowy kutšak chóśebuski

z pilnosću swóju kutšu cysći,

až slědkoju se wóna błyšći.

Cytajucy prědne wótrězki wó Hochozy jo se nejskerjej młogi juž źiwał, až njejsom niźi wó rodnej jsy pisał. To pak njamógu, pśeto ga se njejsom w Hochozy naroźił, ale w Měsće, w chóśebuskej chórowni, což za tegdejšy cas njejo rowno wšedne było. Žeńske su pśišli jano w nuznych padach do chórownje, normalnje su doma póroźili. K tomu jo jim była tegdy pśisamem w kuždej jsy babka na pomocy. Ako dwórowe mě tych Babkarjowych jo wóna staršym Hochozarjam źinsa hyšći znata.

Chóśebuz pla nas pak až do źinsajšnego nichten njegroni, ale jano Město. Wótergi som se sam pšašał, lěc som něnt wěcej Chóśebuzaŕ abo Hochozaŕ. By gronił, až som woboje. Toś som pśi góźbje wjelikego jubileuma 850 lět Chóśebuza w Pratyji 2006 teke ja na mójo Město spominał. A mójo rodne město jo něnto južo wušej pěśźaset lět z jano małkim pśetergnjenim mója domownja. How som žywy a how som zestarjeł, how som źěłał a se wjaselił, how som swóju žeńsku zeznał a se wóženił, how stej se naju gólca naroźiłej a do šule chójźiłej. Cesto ga jo se južo pšašało, co jo domownja. Hochoske a chóśebuske žywjeńske stacije a tšojenja słušaju za mnjo teke do wótegrona.

Starjejšyski dom

Ceji ga ty sy?

Jo była nazyma a smy měli napšawdny rědny słyńcny nazymski źeń. Z gólcymi som ja zasej raz pó jsy śěgał, což jo pla nas wjelgin woblubowane było, a smy póglědnuli do tych dwórow, źož su se rowno kulki parili.

Raiffeisenowe zjadnośeństwo źe jo měło mašiny, pódobnje ako pózdźej Burske wikowańske drustwo, kenž su se buram wupóžycali. Mjazy tymi jo pla nas był wjeliki parnik za kulki. Stej to byłej dwa wjelikej kótła, k tomu jaden mjeńšy za wódu a topjenje, a to wšykno jo było zmontěrowane na kólasach, tak až jo se mógało z jadnogo dwóru do drugego spóraś, což jo se pla nas nazymu cesto gótowało. Z tym parnikom su mógali bury ned wěcej kulkow pariś a pón silěrowaś a njejsu stakim trjebali w małych kótłach pśed kuždym futrowanim kulki nejpjerwjej wariś abo pariś.

My gólcy smy raźi za nim śěgali. Raz smy byli narske za teju wjelikeju, za nas tšochu njewšedneju mašinu a k drugemu smy wjelgin rad za rowno wusypanymi, hyšći dosć śopłymi kulkami, za nas taka pšawa chłošćonka, grypsnuli a je zjědli. Wětšy źěl burow njejo nic pśeśiwo tomu měł, pśeto ga njejsmy napšawdu žedne brjogi zjědli.

Zasej raz smy pótakem buroju razka njedaloko wót našogo byśa na dwór pśišli a na te parjone kulki cakali. Bur njejo wšyknych znał a jo se za mjenjami pšašał, se wě serbski. Ja som był slědny a słyšym jogo hyšći źinsa: »A ceji ty sy?« Słušnje som wótegronił: »Hanuš«. A wón: »Ceji Hanuš?« »Vom Dorf«, jo było mójo wotegrono, smy ga měli hyšći rěd drugich Hanušowych we jsy. Na to wón: »No pón doch groń ned, až sy Tyšarjowy!« A ten som pla staršych Hocho­zarjow wóstał. Rownož mój nan žeden tyšaŕ wěcej był njejo, jo to wót starkego póchadajuce pomjenjenje samo na mnjo wisece wóstało a ja som z tym mógał až do źinsajšnego derje žywy byś.

Tyšarjowe su we jsy słušali ku »krowkarjam«, casy su tym teke gronili »kšomickarjam«. To su byli te wejsanarje, kenž su měli krowku, w nejžlěpšem paźe dwě krowje, a kus role aždoněźipěśhektarow,lěpjejrolnikaŕskejepłoniny,pśetok tomu su tejerownosći licyli łuki. Tak dłujko ako jo stary nan hyšći tyšarił, ga jo to hyšći někak šło. Góspodaŕske wobstojnosći pak su byli juž tencas take, až jo jogo bratš z cełeju familiju ako wjele drugich na kóńcu 19. stolěśa wudrogował do Ameriki. Te wobstojnosći su se hyšći pśiwóstśili, ako jo nan pśisamem na kóńcu Prědneje swětoweje wójny wejsnu šulu zakóńcył. Jo nejpjerwjej pla swójogo nana na tyšarja wuknuł, ale pón jo musał se źěło pytaś, pśeto nanowa blidaŕnja jo za cas wjelikeje góspodaŕskeje krize zajšła a źěło we swójom pówołanju njejo mógał namakaś. Toś jo, rowno ako se młogim źinsa źo, raz how a raz tam późěłał a pśipódla to pólko a krowku zastarał a se stakim pśez žywjenje drapał. Za śěžčejše źěła njejo krowka dosegała a su trjebali mócnjejšy zapśěg. Suseźi źe su pomagali, za to jo nan a pózdźej teke mama, wóženiłej stej se 1933, musałej we žnjach pśecej pomagaś. To jo był pśisud młogich drugich krowkarjow we jsy. Samo ja som to w pówójnskem casu hyšći dožywił.

Pśiswójźbne póśěgi

W našej pśiswójźbje smy měli dweju rěznikowu-flejšarjowu: mójeju wujkowu, cłowjeka sotšy mójeje mamy z Dešna a w Hochozy bydleceje nanoweje sotšy. Na njogo mógu se jano hyšći z wulicowanjow nana dopominaś a z tych jo za mnjo jadno wjelgin zajmne wóstało.

Źiwjakowanje Hochozarjow ga jo było wšuderkano znate a dla togo njejo žeden źiw, až jo mój hochoski wujk rowno ako flejšaŕ to casy teke gótował. Bydlił ga jo ned pśi góli na Gryzu a toś njejo do Škrjokow daloko měł. Jogo jo sebje škrjokojski gólnik tejerownosći pśecej na šlachtowanje swójeje domacneje swinki kazał. To jo se raz stało, ako som hyšći w pjeluchach lažał.

Swinka wisy rědnje cysto woparjona na jabriku a wujk zachopijo rowno ju wuběraś, ako gólnik wótslědka k njomu pśistupijo a se jogo ceło měrnje pšaša: »No, mejstarik! Kótara swinja ga jo něnt lěpša: mója how na jabriku abo ten źiwjak, ako sćo pśed tyźenjom pśi bagnowem ługu stśělili?« Wujkoju jo pśisamem nož z ruki padnuł, jo se pak malsnje zasej zebrał a z wusmjejknjenim wótegronił: »No se wě waša. Źiwjaka ga bóžko njejo nicht tak derje wukjarmił.« Z tym jo była wěc wótbyta. Wobej stej derje rozměłej, co jo zeger wótbił. Lěc jo wujk pótom weto hyšći raz źiwjakował, njejo nam žednje pśeraźił.

Pišucy wó źiwjakowanju Hochozarjow pśiźo pśisamem kuždemu ned jadno mě do mysli – mě jagarja Bagole. Se wě až jo to nam źiśam juž znate było, ale mjenjej z tymi konkretnymi tšojeńkami. Wó tom sudniskem jadnanju, jogo wuběgnjenju a pózdźejšem zastśělenju w lěśe 1888 nic wěźeli njejsmy. Za to se wjele bajało jo. Kuždy raz, gaž smy na Pěskach pśišli źěla něgajšnego Bagolic domcyka pśi tej górce, smy se pšašali, źo su jano te pódzemske chódby byli, pśez kótarež jo jagaŕ Bagola pśecej wuběgnuł, gaž su za nim slěźili.

A co su něnt móje zwiski k tym górjejcnym tšojeńkam? Žeńska mójogo hochoskego wujka-flejšarja a žeńska Kita Bagole, gólca jagarja, stej byłej sotše a mimo togo sotše mójogo nana. K tej śośe na Gryzu, kótaraž jo była teke mója kmótša, som mimo jatšow relatiwnje rědko pśišeł. Gaž som do togo směra śiskał, pón skerjej na kupanje k Małksy abo sańkowanje na Brusne góry a južo wobstarša śota njejo rowno na prědnem městnje stojała. Z drugeju, teju šwigerźowku jagarja Bagole, kótaraž jo bydliła na Pěskach ned w prědnem chromje nalěwo ze jsy pśiducy, som měł pśisamem až do jeje smjerśi dobry kontakt. Ale wó swójom cłowjeku a jogo nanu njejo mě žednje nic wulicowała.

Dwa jeje syna stej byłej šlodarja. Pśedewšym wobźiwował som Waltera. Wón jo měł ako gólc śěžke sportowe znjeglucenje a jo cas swójogo žywjenja wóstał śěžko zbrašony. Ze swójim optimizmom a žywjeńskim wjaselim, kak jo swój śěžki pśisud zmejstrował, jo pśecej a zasej wjeliki zaśišć na mnjo gótował. Jogo bratš Wili jo se wupórał do Turjeja a jo nan znatego dešańskego tyšarja Harija Bagole.

Wulicowanje šybalnika

Šlachtował pla nas jo pśecej mój wujk Fryco Šery, cłowjek mójeje mamineje sotšy z Dešna. Wón njejo jano pla nas šlachtował, ale jo w zymjem chójźił k luźam w cełej wokolnosći swinje rězat. Pódla togo a swójeje małeje žywnosći pakjotekezkónimiwikował, což ga dej rozměte byś. A wónjo woboje nejskerjej derje rozměł. Nanejmjenjej smy měli swójo wjasele na jogo wulicowanjach, wšojadno lěc wó šlachtowanju abo wikowanju. Tym smy ako źiśi se wě pśecej wjelgin rad a napněśe pśisłuchali a k tomu sebje pón hyšći swóje bajki bajali.

Na jadnu taku štucku se derje dopominam, nejskerjej dla togo až se mě až do źinsajšnego tak pšawje wěriś njoco. Zasej raz jo kupił takego woryjnjetego klapotaka, kótaregož jo kśěł tšochu wufutrowaś a pón za wěcej pjenjez zasej pśedaś. Dokulaž jo to bejnje dłujko warnowało, jo pśewzeł, ako jo se wupšawjajucy gronił, cynjenje drugich, a jo kónjoju krotko pśed pśedaśim pówětš do brjucha naplumpał, aby rědnje kulowaty a gładki wuglědał, a jo do riśi tšošku stłoconego měkego sena zatkał.

Pó wójnje jo se wujk z nami nejcesćej serbski rozgranjał a ja som sebje pśi tom tak młoge rědne słowko pla njogo wót­słuchał. Wón jo napšawdu wjelgin derje serbski powědał.

Něźi w tom casu: Smy zasej raz w kupce tak pó jsy śěgali, se wulicowali a casy tšochu drjažnili a štyrili, toś jo jaden wuprasnuł: »Unser Alter, der kann hexen!« Něga źe jo se wó luźach, kenž su měli za drugich tšochu źiwne a wót nich njerozměte žywjenje, cesto groniło, až mógu chódośiś. Ten, ako jo to wuprasnuł, jo z tym měnił swójogo starego nana – ja swójogo starego nana a swóju staru mamu z wobeju bokowu bóžko žednje póznał njejsom a dla togo som cesto dosć z wěsteju tužycu, casy samo ze zawisnosću na to słuchał, gaž su druge wó swójom starem nanje a starej ma­mje wulicowali. A wóny gólc, ako jo to wuprasnuł, njejo był nichten drugi ako dłujkolětny hochoski šołta Fryco Wojto. Ten něnt južo dawno ze mnu, z drugimi a wšymi, ako našu rěc někak wuměju, se pśisamem jano serbski rozgranja. To by wón ako my wšykne tencas tejerownosći mógał, ale smy měli srjejź nas gólcow ceły rěd wuběgańcow abo pśesedleńcow. Pśiwdaś how kśěł, až su žedne z nich wjelgin malsnje a dosć derje našu rěc nawuknuli. A rowno Hanzo Günther, ako jo to nejžlěpjej zwónoźeł, jo ako prědny wót nas gólcow bejnje młody wumrěł.

How musym něnto na něco druge spšawnje pokazaś. W tych lětach až do 1945 jo se pla nas doma mało serbski powědało, což jo měło dwě głownej zawinje. Ta prědna a wšym znata zawina jo była zakaz wužywanja našeje rěcy zewšym. Ta druga zwisujo ze žywjeńskeju drogu mójeje mamy. Pytajucy za źěłom a zasłužbu jo pśišła zachopjeńk dwaźastych lět zajźonego stolěśa, to groni rowno w casu wjelikeje góspodaŕskeje krize, do Barlinja, źož jo namakała městno ako słužabna źowka. Ako młode, njewóženjone źowćo njejo hyšći źiśi měła a toś njejo była śeśenica ako wjele drugich serbskich žeńskich, z kótarymiž su se bogate Barlinjarje wjelicali. Na to serbske su jeje kněža kradu njepśijaznje glědali a dla togo jo musała wjelgin rozglědniwa byś, njejo-lic kśěła swójo snadnje zapłaśone źěło zgubiś. To wšykno jo tomu něźi dwaźasćalětnemu źowćoju, mójej pózdźejšej mamje, dosć jasnje we głowje wóstało, tak až jo pón w tom hyšći groznjejšem casu fašizma konsekwentnje z nami źiśimi nimski powědała. Samo ako som južo na Serbsku wušu šulu chójźił, jo jej śěžko pśišło ze mnu serbsku rěc wužywaś, rownož jo ako młody luź w tom starstwje ako ja pśisamem jano serbski powědała a nimski powědajucy stej jej serbska rěc a serbski akcent až do swójeje smjerśi pśecej zasej na gubu biłej, tak až jeju žednje wótpołožyś mógała njejo. Samo mě se to až do źinsajšnego stawa, nanejmjenjej gronje to casy wšake luźe. A ako som pózdźej był ženjony a wótergi koleginy mójeje žeński zmakał som, su se te pón jeje pšašali, kaki wukrajnik ja som, což rowno njeznani wó wjelikem znaśu swójeje blišeje wokolnosći.

Ale we wušyma mam hyšći źinsa wusměšujuce narjenje našych susedow, gaž jo mama z nami nimski powědała. Njejsom rozměś mógał, dla cogo nas wusměšuju. Jo źe ceło normalnje, až som sebje z rozgronow staršych luźi wjele wótsłuchał a mjazy źiśimi, pśedewšym mjazy nami gólcymi, jo se wjele serbski powědało a toś njejo był žeden źiw, až jo se ten mały Hanuš južo prědne zakłady našeje rěcy pśiswójł a mjazy gólcymi teke wužywał. Dorosćonym napśeśiwo, lěc doma abo drugim, jo se to lěbda raz stało.

Spomnjeśa ze źiśecych lět

Co jo wójna?

Roźony w lěśe 1935, to groni mjazy dwěma swětowyma wójnoma a pśisamem na zachopjeńku Drugeje swětoweje wójny, som był 1939/40 rowno někak w tom starstwje, źož su śi wšake tšojeńka tšochu wědobnjej w głowje wóstali. Pśedewšym jadno som měł cas swójogo žywjenja pśed wócyma.

Ned na zachopjeńku wójny 1939 jo teke naš nan musał do wójakow. Wiźim nas hyšći źinsa pśed našym dwórom stojecych, nana a mamu, kenž jo měła mójogo tśi lěta młodšego, to groni tegdy rowno lětko starego bratša na rukoma. Mója sotša a ja smej mjazy nima wokoło skokałej. Pón jo pśišeł kumpan nana Měto Huglaŕ – jogo som pśez mójo pó-jaja-chójźenje, pśeto jo był mój kmótš, dosć derje znał – a jo šło na rozžognowanje. Nan jo mě hyšći raz zwignuł a na ruku wzeł, což gólcyka kradu rozwjaseliło jo. Njejsom źe w tom starstwje nic pitśiśki rozměł, co se how stawa. Pśedewšym w spomnjeśu mam mamu. Małku, śańku a tšošku ryjnu do wócowu, z wobwězaneju šorcu a tšašnje płakucu, což zewšym rozměś njejsom mógał. Rozměśe, co słowo wójna groni, jo akle bejnu chylu pózdźej pśišło, ako som se sam na njelubu wašnju pózmakał ze slědami togo groznego cynjenja.

To tšojenje jo wjelgin do slězyny śišćało jadno druge, kenž smy měli jano žedne dny pśed tym. Jadnučki bratš mójeje mamy – wón jo bydlił z familiju w Chóśebuzu – jo dostał pśikaz do wójakow. Toś smy wšykne jěli do Města, smy woglědali k wujkoju na Barlinskej droze. Wóttam njejo daloko na Schillerowe naměsto slězy źiwadła, źož jo se w tom casu zachopjeńk septembra ten znaty nazymski mark wótměwał, a toś smy se wě teke na marku byli. Z wjelikima wócyma som na te za mnjo tencas wjelgin źiwnučke, rědne karasele glědał, z takim małym dwójcy w krejzu jěł a prědny raz w swójom žywjenju lod lizał. Wěcej pjenjez starjejšej njejstej mógałej wudaś.

Dom wujka jo wójnu pśetrał, ale dla nowotwarjenjow su jen pózdźej wótryli – wujka bóžko žednje wěcej wiźelinjejsmy.Nanjosepótomprědnemwójakowanjubejnjemalsnje zasej wrośił, což jo pśedewšym mamu wjelgin rozwjaseliło, ale se wě teke nas, pśeto smy to we wšednem žywjenju zacuwali. To njejo było zmilnosć wušnosći abo až njejsu wójakow wěcej trjebali, ně, nanowa gluka jo była, až jo w Picnju rowno ako wjele dalšnych Hochozarjow źěłał we bronjeńskej fabrice. Tam su pśirězowali dichtungi a wšake druge małučke źělcyki z gumija za wójaŕske lětadła, nejskerjej teke za góńtwine lětadło Focke-Wulf, kótarež su źělnje w Chóśebuzu producěrowali a na chóśebuskem lětanišću montěrowali. To som akle bejny cas pó wójnje ze wšakich wopisowanjow wucytał. Rowno w tom wótźělenju wójaŕskego materiala jo nan był ten fachnik. Slědk wołali njejsu jogo dla togo, aby tam pilnje źěłał, ale aby pokazał a nawucył wójnskim popajźonym a nuźonym źěłaśerjam, kak maju se te źělcyki zgótowaś.

Toś jo musał kužde zajtšo z takim klapotatym kólasom z Hochoze do Picnja na źěło jěś. Na jaden źeń mógu se hyšći kradu derje dopominaś. Jo to było w kšutej zymje 1941/42. Wob noc su brjogi a stogi sněga napadali, nan jo wujěł, pó chylce jo stojał ze swójim kólasom zasej na dwórje. »Ze jsy ga som rowno hyšći mógał wujěś, ale na Picańskej šoseji su wjelike změty, až tam z kólasom niźi njepśejěźom. Něnt cu wopytaś se něźi někak pěšy do Picnja pśedrěś.« Sněgowe chołuje abo druge rumowańske mašiny tencas jězdźili njejsu. Wjacor jo nan pón wulicył, až jo za te wokoło sedym kilomejtarjow něźi dwě štunźe trjebał, ducy domoj jo tšošku malsnjej šło.

Naša gluka pak njejo pśeliš dłujko warnowała, razka cełej dwě lěśe. Něźi lěto pó nadpaźe na Sowjetski zwězk 22. junija 1941 jo nan musał zasej do wójakow. Jo pśišeł nejpjerwjej do Landsberga, źinsa Gorzów w Pólskej, źož su tegdy byli wjelike kazernowe komplekse. How su wójakow pśigótowali na wójakowanje, na swójo zastśělenje. Mjaztym jo zapalony kśik wó dobyśaŕskej błyskowej wójnje juž chapjał wuśichowaś a w našej jsy su se rozšyrjali tužne powěsći wó prědnych padnjonych. Na kóńcu wójny jo jich było pśisamem 120 muskich. A toś jo był płac mamy kradu wjelicki, ako jo doleśeł list z powěsću, až nan musy za pór dnjow na pódzajtšnu frontu.

Źeń pózdźej jo mama z nami dojěła do Landsberga. Kak jo wóna to zwónoźeła a kak smy tam dojěli, to ja źinsa napšawdu wěcej njewěm, ale wiźim nas pśecej hyšći pśed tymi wjelikimi wrotami na drugem boce drogi na ławce sejźecych a na nana cakajucych. Chylku smy sejźeli z nanom tam na ławce, něźi pšec do města njejo směł a mama jo pśecej zasej płakała. Mój mały bratš zewšym njejo nic zrozměł, co se how stawa, mója sotša lěbda a ja jano mało. Tak něźi někak pak som tegdy weto zacuwał tšašnosć, groznosć a tužycu, kenž su mamu a nana wobojmjeli. Ale teke małemu gólcykoju jo se pó casu chapjało wuwědobniś, až se we wójnje wójaki, luźe zastśělaju a zabijaju, až se domy, jsy, města a cełe strony znicyju a zapusćiju. Slědkoju su powěsći w radiju, smy źe tencas juž měli taki mały »Volksempfänger«, bejnje k tomu pśinosowali. Weto ja tencas pśi rozžognowanju žednje myslił njeby, až samo ja budu raz z teju groznosću konfrontěrowany.

Wjele, wjele lět pózdźej, som mjaztym był něźi 45 lět stary, som na tu idejku pśišeł, až dejał tola raz tam woglědaś a póglědaś, lěc se pšawje dopominam. Pó jadnom pśebywanju w Pólskej som swóju domojdrogu wzeł pśez ten Gorzów. A napšawdu, som to městno pśed kazernu a pśedewšym te wrota zasej póznał, rownož su byli wšake detajle tšochu hynakše, ako som ja je hyšći w głowje měł.

Njerědnej tšojeni

Z togo pśedšulskego casa stej pśedewšym dwě njelubej tšojeni w mójom spomnjeśu kšuśe wisecej wóstałej.

Jo było ceło normalnje, až jo susedny bur, pó mójom tegdejšem rozměśu samo wjelikobur, casy nas źiśi krowkarjow za lažčejše źěła abo wobstaranja zawołał. To jo se stało 1941. Som wence pśed našym domom wokoło skokał, ako jo mě sused naraz pśikiwał. Jo trjebał pomoc pśi rězaku.

Něga su měli pśisamem wše wejsanarje rězak, z kótarymž su pśedewšym słomu, my casy teke dlejšu, juž tšochu wu­rosćonu tšawu na krotko rězali, aby zbóžoju, našej krowce było pśigódnjejše za žranje. Wobstojał jo naš rězak z něźi dwa mejtarja dłujkego a poł mejtarja šyrokego, górjejce a slězy wótwórjonego kóryta, dołojce nic połkulowate, ale pšawokutne, do kótaregož jo se kładła słoma za rězanje. Kóryto jo stojało na kšutych nogach abo słupcykach, mjazy prěznyma a na spóznej deli jo była napórana zelezna wóska, na kótarejž jo se ceło prězy wjerśeło wjelike kólaso a na tom zasej jo był pśiscynjony wjeliki nož, kenž jo słomu rězał. Aby to derje mógał, stej byłej w kóryśe pśed nožom dwě walcy zatwarjonej, kenž stej byłej mechaniski z wjerśeńskim kólasom zwězanej, tak až stej pśi wjerśenju kólasa se sobu wjerśełej. Gaž sy kśěł krotše abo dlejše sekanje měś, sy mógał zubatej kólasce, kenž stej walcy wjerśełej, wuměniś. Tej walcy stej słomu pśiśěgałej a ju gromadu tłocyłej, aby se mógała derje wótrězaś. To sekanje, ta rězana słoma, jo se casy měšało ze sekanymi głubami abo rěpu a jo se zbóžoju futrowało. Normalnje njejo to źěło pśeliš śěžke było, ale jolic njejsy pšawje za tym glědał a pśewjele słomy do kóryta nascynjał, sy měł śěžkosći, walick prězy wótrězaś.