An Ròs a Leighas E-Book

Graham Cooper

• Herausgeber: Luath Press
• Kategorie: Gesellschafts- und Liebesromane
• Sprache: Englisch

Seitenzahl: 296

Veröffentlichungsjahr: 2021

Beschreibung

Alba, am Foghar 1513. An dèidh dha taibhse fhaicinn ann an Glinn Iucha, tha Rìgh Seumas a Ceithir dealasach gu falbh air taistealachd a Bhaile Dhubhthaich mus dèan e ionnsaigh air Sasainn. Na chuideachd, bidh Mgr Eanraig Leich, an lannsair pearsanta aige, agus an t-amadan as fheàrr leis, Tòmas. Bidh càirdeas a' sìor fhàs eadar an triùir fhear fhad 's a tha iad air chuairt a Bhaile Dhubhthaich agus, an uair sin, a' marcachd a Northumberland fada gu deas. Ach bidh teagamhan agus droch mhanaidhean gam buaireadh mus tig latha mòr a' chatha air Blàr Flodden. Scotland, Autumn 1513. After seeing an apparition in Linlithgow, King James the Fourth is determined to go on pilgrimage to St Duthac's Church in Tain before he makes an attack on England. In his company are Master Henry Leich, his personal surgeon, and his favourite jester, Thomas. Friendship deepens between the three men as they travel north to Tain and then ride to Northumberland, far to the south. But doubts and ill omens will test their resolve before the great day of battle comes on Flodden field.

Leseprobe

RUGADH GRAHAM COOPER ann an 1953. Thogadh e ann an Siorrachd Obar Dheathain far an robh e air a bheò-ghlacadh leis na h-ainmean-àite Gàidhlig a bha ceithir thimcheall air. Thug e a-mach ceum dotaireachd agus sgrìobh e tràchdas ann an Oilthigh Obar Dheathain. Dh’obraich e mar lannsair ann an Alba, Sasainn is Èirinn a Tuath, agus mar obraiche saor-thoileach ann an Nepal. Chuir e ri eòlas meidigeach le pàipearan air obair-lannsa. Nuair a leig e dheth a dhreuchd, thòisich e air a’ Ghàidhlig ionnsachadh aig Club Gàidhlig Obair Dheathain. Eadar 2012 agus 2016, rinn e cùrsaichean aig Sabhal Mòr Ostaig. Aig a’ Mhòd ann an 2017, choisinn e duais Dhòmhnaill Iain MhicÌomhair le sgeulachd ghoirid. Tha Graham pòsta aig Eileen agus tha iad a’ fuireach ann an Siorrachd Obar Dheathain. Tha dithis nighean aca – Cairistìona agus Ceiteag – agus dithis oghaichean, Eubha agus Ada. Tha e a’ còrdadh ri Graham a bhith a’ leughadh, a’ cluich giotàr is sacsafon, agus a’ bruidhinn ri a charaid dìleas anns a’ Ghàidhlig, Dòmhnall Iain MacLeòid, Glinn Eilg.

Le ùghdar na nobhail:

Dà Shamhradh ann an Raineach, Luath Press, 2019

A’ chiad chlò 2021

ISBN: 978-1-910022-86-3

Gach còir glèidhte. Tha còraichean an sgrìobhaiche mar ùghdar fo Achd Chòraichean, Dealbhachaidh agus Stèidh 1988 dearbhte. Chuidich Comhairle nan Leabhraichean am foillsichear le cosgaisean an leabhair seo.

© Graham Cooper 2021

Gu Eileen

No man can say,

No man remember, how many uses there are

For Oil of Roses as a cure for mankind’s ailments.

Walahfrid Strabo (808–849)

Is ròs o Sharon mise, lili nan gleann.

Dàn Sholaimh ii, 1

Contents

Alba 1513

Nòta a thaobh a’ Mhìosachain

Trì Dealbhan

Trom-laighe an Rìgh

Soraidh Slàn an Lighiche

Gur Cur an Aithne an Amadain

Leabhar-latha Thòmais

Lùchairt an Ròid

Lùchairt Ghlinn Iucha

Taigh nam Manach Dubha, Peairt

Abaid Obar Bhrothaig

Lùchairt an Easbaig Elphinstone, Obar Dheathain

Caisteal Hunndaidh

Lùchairt Spiothain

Baile Dhubhthaich

Leabhar-latha Thòmais

Lùchairt Taigh an Ròid

Twizelhaugh

Caisteal Norham

Caisteal Ford

Cnoc Flodden

Cnoc Flodden

Cnoc Flodden

Iar-fhacal an Ùghdair

Faclair

Alba 1513

Nòta a thaobh a’ Mhìosachain

CHA ROBH AM mìosachan Gregorian ga chleachdadh ann am Breatann ann an 1513. Bhiodh fèillean nan naomh air an cuimhneachadh agus bhiodh am mìosachan Julian ann airson gnothaichean laghail msaa. Tha caibideilean na nobhail seo air an comharrachadh le fèillean na h-Eaglaise, leis a’ cheannlatha Gregorian mar fho-sgrìobhadh taobh a-staigh chamagan. A thaobh nam fèillean ann an 1513, tha mi fada an comain an leabhair Legends of Scottish Saints. Readings, Hymns and Prayers for the Commemorations of Scottish Saints given in the Aberdeen Breviary deasaichte le Alan MacQuarrie (Four Courts Press Ltd, Dublin 2012).

Trì Dealbhan

Trom-laighe an Rìgh

BHA AN OIDHCHE ann. An seòrsa oidhche lainnirich nach tachair ach ann an aislingean. Bha am bruadaraiche na aonar ann an coille. Anns an dubhar, bha solas ri fhaicinn a’ deàlrachadh am measg nan craobhan.

Ghluais e a dh’ionnsaigh an t-solais – bha e a’ tighinn tro bhallachan bothain chaolaich1, a’ sàthadh a-mach tro gach beàrn, a’ gearradh dorchadas na h-oidhche le a lannan biorach geala.

Dh’fhosgail e doras ìosal a’ bhothain agus chaidh e a-steach air mhàgaran. Bha an solas a’ tighinn bho cheann, làmhan agus casan a’ mhanaich a bha air a ghlùinean air beulaibh altarach bhig fhiodha.

Gu cinnteach, b’ i mìorbhail a bha ann.

Bha am manach air chall ann an ùrnaigh, ‘libera me de sanguinibus Deus Deus salutis meae...’2

Am b’ e an Naomh Dubhthach fhèin a bha ann?

Ghluais e air adhart le iongantas ged a bha eagal a’ sìor fhàs na chridhe.

A-nis bha e ri taobh gualann a’ mhanaich. Dh’fheith e gun charachadh, a theanga cho tioram ’s gun robh i a’ leantainn ri a ghiall.

Stad an ùrnaigh. Thionndaidh am manach thuige mean air mhean agus dh’fhosgail e a shùilean.

Chlisg am bruadaraiche le uamhann. B’ e athair fhèin am manach, a shùilean gun tròcair, gun mhaitheanas.

Dhùisg e anns a’ bhad, a’ plosgartaich.

1 Faic faclair aig deireadh an leabhair.

2 Saor mi o chionta fala, a Dhè, a Dhè mo shlàinte. Salm li, 14

Soraidh Slàn an Lighiche

‘Tha leanabh mic agaibh, a Mhgr Eanraig.’

‘Taing do Dhia, a Mhàiri!’

B’ aithne dha an t-seann bhean-ghlùine fad a bheatha. Bha fiamh anshocrach na sùilean. ‘Bu chruaidh a saothair.’

Ghluais e a dh’ionnsaigh doras an t-seòmair-leapa.

Chuir i a làmh air a ghàirdean gu h-aotrom agus chrath i a ceann. ‘Chaill i fuil. Cus fala.’

Thachair e o chionn bliadhna gus an dearbh latha seo, Fèill Naoimh Sheumais, an t-Abstol, seachdain ron Lùghnasa.

Tha e ga leigeil fhèin air a ghlùinean gus an suath e ris an lic-uaighe a chomharraicheas far an do chuir iad a duslach fo làr Eaglais Naoimh Bheanain. Clach shnaighte, cho brèagha ’s a bha a beatha – snaidhmean agus ròsan, agus bradan a’ snàmh gu farsaingeachd a’ chuain mhòir. Is math a rinn clachairean Sàghadail, agus na seòladairean a thug an leac thairis air a’ chaolas a dh’Eilean Bhòid air feasgar ciùin samhraidh an-uiridh.

Ciamar a dh’fhairicheadh e slàn gu bràth tuilleadh? Dh’fhuasgail e an uiread de dhaoine bho chunnart am beatha ach ise, ise a bha cho mùirneach aige ri cloich a shùla, cha robh comas aige a sàbhaladh. Bidh an smaoin ga bhuaireadh a latha ’s a dh’oidhche – mura robh iad air coinneachadh idir, bhiodh ise fhathast beò.

An-diugh, tha e an seo gus soraidh slàn fhàgail aice. Dìreach mar a rinn a shinnsearan, feumaidh e falbh às an eilean agus àite a ghabhail ann an seirbheis an rìgh. Bidh Gille-Chrìosd, am mac aca, sona sàbhailte a’ fuireach còmhla ri a bhràthair agus a theaghlach.

Tha e ag èirigh air a chasan. Mu choinneamh na h-altarach, tha e a’ cur comharradh na croise air fhèin agus a’ falbh.

Gur Cur an Aithne an Amadain

Thoir maitheanas do dh’fhaoineas an amadain, ach cò eile a sgrìobhas? Tha na h-eòlaichean trang gan deasachadh fhèin airson cath.

Is mise Tòmas, amadan Rìgh Sheumais a Ceithir.

Tuigidh tu gu bheil corra amadan aig an rìgh ach cha rachadh duine nam aghaidh nan canainn gur mise an t-amadan as fheàrr leis. Carson? Chan eil fios agam. Chan e gu bheil mi eireachdail an aodann no bodhaig. ’S i an fhìrinn a tha ann gu bheil falt ruadh orm, dìreach mar fhalt an rìgh, ach chan eil mi àrd no tapaidh idir. Tha mi crùbach – bha tinneas orm nam òige agus dh’fhàg e seargte mo chas dheas. Feumaidh gu bheil an eirmse agam a’ còrdadh ris an rìgh – agus gu bheil e ag earbsadh asam.

Ach cha tig bàidh an rìgh leatha fhèin – bidh cunnartan ann na lùib. Anns a’ chiad dol-a-mach, bidh farmad aig fir na cùirte rìoghail den bhuaidh a tha agam air. A thuilleadh air sin, bidh an t-èideadh dathach agus na clagan agam – suaicheantasan mo dhreuchd – a’ cur nan uaislean agus nan cùirteirean air an socair. Bidh iad a’ dìochuimhneachadh gu bheil cluasan agam – agus iadsan le am beul air an gualainn. Chuala mi cus.

Gu ruige seo, tha mi air am puinnsean agus an sgian a sheachnadh. Gu ruige seo, cha robh dad agam ri ghiùlan ach aoir.

A rèir bàrd na cùirte, Mgr Uilleam Dunbar, bha m’ athair na fhamhair borb, sìol Chàin, murtair olc Ghàrradh Edein. B’ i bean-shìthe a bha nam mhàthair, a ghin mi le draoidheachd dhuibh. Is mise, mas fhìor, an Ridire Tòmas Moireibh, ridire caomh, làn treubhantais; sgiùrsair nàimhdean an rìgh; gleacadair treun; agus dannsair ealanta, cho aotrom ri iteig. Chan eil aon ghainmhein den fhìrinn ann, ach is cruthachail eirmse a’ bhàird.

A thaobh mo shinnsearan, chan eil am fiosrachadh agam a cheartaicheadh Mgr Dunbar. Canaidh iadsan a bhios ri miodal gu bheil fuil nan Stiùbhartach a’ ruith nam chuislean, ach cha b’ aithne dhomh m’ athair agus tha a’ chuimhne agam air mo mhàthair fann ged a tha i prìseil dhomh. Bha i na searbhanta do na Gòrdanaich ann an Caisteal Hunndaidh, agus sin far an do dh’fhuirich mi an dèidh a bàis. Chan eil fios agam carson a chaochail i. Cha robh annam ach balach aig an àm.

Bha mi fortanach ann an da-rìribh gun d’ fhuair mi foghlam agus obair ann an taigh an Iarla Ghòrdain. A rèir coltais, bha liut agam mar fhear-ciùil agus mar mhearaiche. Mar a thachair, fhuair an Rìgh Seumas cuid-oidhche aig a’ chaisteal o chionn dusan bliadhna fhad ’s a bha e air chuairt gu Baile Dhubhthaich. Chòrd mo sgilean ris. Tha mi air a bhith nam amadan ann an cùirt an rìgh bhon uair sin. Tha mi air mo dhìcheall a dhèanamh. Chan urrainn dhomh gun a bhith ag innse na fìrinne dha – cha bhi àite ann do dh’fhear nam breug air nèamh. Agus tha eagal orm ron a’ bhàs – tha agus air an rìgh.

Leabhar-latha Thòmais

Earrann a h-Aon

An Rathad a Bhaile Dhubhthaich

Lùchairt an Ròid

Fèill Sancti Oswaldi, Rìgh agus Martair(Dimàirt 5 an Lùnastal 1513)

‘CHAN EIL ROGHAINN eile againn ach a dhol a chogadh an aghaidh nan Sasannach, a Shir. Tha na h-àrd-uaislean an dùil ris. Tha na h-àrd-uaislean ga iarraidh. Bhon a thug sibh an àithne dhaibh, tha iad air a bhith gan deasachadh fhèin. Tha iad air na fir-airm aca a ghairm agus air an uidheam-chogaidh aca a chur an òrdugh.’

Tha Pàdraig Paniter, rùnaire pearsanta an rìgh, a’ labhairt le cumhachd agus le ùghdarras – bidh e an-còmhnaidh a’ cur a bheachdan an cèill gu dìreach gun smaoin a thoirt air taobh rèidh a chumail ris an Rìgh Seumas. ’S e sgoilear cliùiteach a tha ann – fhuair e foghlam ann an oilthigh Pharis agus tha e na charaid don fheallsanach ainmeil, Erasmus – ach a dh’aindeoin sin, bidh boillsgeadh beag den chrochaire a’ nochdadh na shùilean aig amannan. A-nochd, tha a mhailghean mòra dubha a’ teannadh ri chèile le sàrachadh.

Cumaidh mi nam thost nuair a bhios e a’ bruidhinn. Cha bhi e a’ giùlan gu toileach le amadain – mise nam measg. Bidh na searbhantan-bùird air bhioran – chan eil a chridhe aca fiù ’s anail a tharraing. Cha chluinnear brunndail no comhartaich bho na coin. Tha an rìgh ag earbsadh às, ge-tà – bha an rùnaire na oide do dhithis de a mhic. Tha e a’ cur luach air a chomhairle ach, nuair a thig e gu cuspairean cudromach mar an cogadh, an nì as miann leis, sin a nì e.

‘Tha mi a’ gabhail ri do bheachd, a Phàdraig, ach ’s dòcha nach bi feum air blàr fosgailte. Nuair a chithear neart agus meud an airm Albannaich ann an Srath Thuaidh, bidh na Sasannaich fo uamhann. ’S e a tha fa-near dhuinn, mar a thuigeas tu, aire Eanraig Shasainn a tharraing air falbh bhon ionnsaigh mhìchiataich aige an aghaidh na Frainge. Sin cnag na cùise. Agus tha a’ mhòr-chuid den arm Shasannach thall anns an Fhraing. Chan fhaic mi blàr fuilteach air fàire.’

Tha fiamh a’ ghàire air aodann an rìgh agus e na shuidhe ann an cathair mhòir a’ gabhail air a shocair.

Chan ionnan smaointean Phàdraig Paniter agus smaointean an rìgh air na tha romhainn ann an Northumberland. Tha dùil aig an rùnaire ri àrdachadh pearsanta mar thoradh air a’ chogadh. A thuilleadh air sin, chòrdadh e ris gu mòr beum a thoirt do na Sasannaich. ’S dòcha nach robh iad a’ tighinn ri a chàil a-riamh, ach tha e air a bhith a’ gìosgail fhiaclan air giùlan an Rìgh Eanraig a h-Ochd agus beachdan na Pàrlamaid Shasannaich aige.

Tha sealladh an rìgh gu tur eadar-dhealaichte. Tha e gràsmhor na nàdar. Air feadh an t-saoghail mhòir, tha spèis aig na h-uile air mar rìgh glic crìonna comasach. Tha na buadhan aige air muinntir na h-Alba a thàthadh ri chèile mar nach fhacas a-riamh roimhe.

Tha an rìgh a’ tionndadh thugam, ‘A Thòmais, a bheil beachd agad fhèin, rudeigin a bu toil leat cur ri ar còmhradh.’

Tha fios agam, ma bhruidhneas mi gu h-onarach, gum fiosraich mi tàir an rùnaire.

‘B’ fheàrr leam gun sibh a dhol a chogadh, a Shir. Bidh cunnartan ann. Nuair a tharraingear an claidheamh às an truaill, tha e coma cò a ghearras e. Is glic an rìgh a cheannsaicheas an nàmhaid gun a bhith ga chleachdadh.’

Mar a bha mi an dùil, chan eil m’ fhaclan a’ còrdadh ri Pàdraig Paniter. Chì mi gu bheil pìos beag seile air nochdadh air fheusaig. Tha e a’ freagairt le guth àrd sgaiteach.

‘B’ fheàrr dhut faire a chur air do bhilean, amadain. Tha feadhainn ann a ghearradh d’ amhach gan dèanamh balbh.’

‘Fòghnaidh sin, a Phàdraig.’ Tha an rìgh a’ tighinn a sheasamh mo chòrach, ‘Bha mi ag iarraidh a bheachd. Thug e dhomh e. Sin deireadh a’ ghnothaich.

‘Agus a Thòmais, na bitheadh eagal ort. Nan gearradh fear sam bith d’ amhach, chrochainn e air a’ chroich a b’ àirde taobh a-staigh leth-uair a thìde.’

‘Tapadh leibhse, a Shir, ach cha bhiodh sin na chofhurtachd dhomh idir. B’ fheàrr leam gun cuireadh sibh am murtair an grèim leth-uair a thìde mus tarraingeadh e a sgian. Chuala mi, uair, gur fheàrr am fear a nì tuairmse cheart mus tachair olc na esan a dh’fheumas dìoghaltas a dhèanamh às a dhèidh.’

Is fheàirrde daoine gàire.

Tha an Rìgh a’ bruidhinn ris an Amadan

‘Tha mi a’ tuigsinn carson a tha thu fo chùram, a Thòmais. ’S e duine dìleas a tha annad. Ach feumaidh tu d’ earbsa a chur annam a thaobh a’ chogaidh seo. Is ceart ar cùis, agus nan tigeadh e gu blàr fosgailte, dhèanadh Dia cobhair oirnn.’

‘Tha mi toilichte sin a chluinntinn, a Shir. Ach chuala mi iomradh nach bi eagal sam bith oirbh ron nàmhaid. Cha bhi sibh a’ toirt an aire oirbh fhèin ann an sreath aghaidh a’ bhlàir.’

‘Is iad sin faclan an tosgaire Spàinntich, Pedro Ayala, a thàinig gam sgrùdadh às leth Rìgh Ferdinand agus Banrigh Isabella na Spàinne o chionn beagan bhliadhnaichean.’ Tha an rìgh a’ dèanamh gàire, ‘Ach bidh cuimhne agad gun robh mi na b’ òige anns na làithean ud. Le bhith ag ràdh sin, ge-tà, tha mi fhathast den bheachd gum bu chòir do rìgh sam bith seasamh aig ceann an airm air blàr a’ chogaidh. ’S e a dhleastanas a tha ann. Faodar a bhith cinnteach nach biodh cogadh ann idir mura biodh e ga mhiannachadh. Ged a bhios na saighdearan aige ann an cunnart am beatha, bidh iad gun choire anns a’ chùis. Aig a’ char a bu lugha, bu chòir don rìgh cridhe agus treubhantas a nochdadh dhaibh.

‘An turas mu dheireadh a thug sinn ionnsaigh air Northumberland – o chionn còrr is còig bliadhna deug – cha do dhòirteadh mòran fala. Bha arrabhaig no dhà ann. Chuir sinn sèist ri grunn chaistealan. Aig deireadh an latha, thill na saighdearan a Dhùn Èideann leis an ionmhas aca. Bha a h-uile duine air an dòigh.’

Feumaidh gu bheil an teagamh ri fhaicinn fhathast nam shùilean oir tha e a’ leantainn air ann an guth nas sòlaimte.

‘Dh’aidichinn, ge-tà, gu bheil adhbhar nas cudromaiche ann air cùlaibh ar n-ionnsaigh an turas seo. Rinn mi cùmhnant leis na Frangaich agus tha mi a’ dol ga ghleidheadh. Chan eil roghainn agam ach Eanraig Shasainn a pheanasachadh – chuir e a chùl ris a’ comhairle ghlic a thug mi dha agus, air an dearbh latha seo, tha e a’ dèanamh fòirneart ri ar co-oghaichean Frangach.

‘Ach, mar a tha fios agad, tha tuilleadh ann. Cò nach biodh air a shàrachadh le Eanraig Tudor? Chan ann dìreach gu bheil e uaibhreach agus crosta – tha e òg fhathast. Ach dh’fheumte beachd a ghabhail air murt an Ridire Raibeirt Ker le Iain Heron air latha fosadh-aimhreite – cha tug an dara cuid Eanraig òg no athair èirig dhomh airson na droch-bheirt ud. An uair sin dh’fhaodte iomradh a dhèanamh air a’ mharaiche an Ridire Anndra Barton agus an sgioba aige: eadar ’s gun robh e na spùinneadair-mara no nach robh, mhurt na Sasannaich e agus ghabh iad na luing-chogaidh aige, luing Albannach. B’ e gnìomh ainneartach a bha ann agus b’ e Eanraig a bu choireach. Agus tha e air diomb a chur air a’ Bhanrigh Mairead – tha e air diùltadh uair agus uair dìleab a h-athar a thoirt dhi. Chan aithnichear adhbhar sam bith airson a ghiùlain mhì-chiataich ach mì-rùn. An ann nach eil e ag iarraidh gabhail ris an fhìrinn fhollaisich? Mura bi clann aige, gur e mise an t-oighre dligheach air rìgh-chathair Shasainn às a dhèidh.

‘Biodh sin mar a bhitheadh, a Thòmais, dh’fheumainn a ràdh nach eil cabhag sam bith orm a bhith gam chur fhìn air rìghchathair Shasainn. Ach tha Banrigh Anna na Frainge air iarraidh orm a dhol trì troighean a-steach a Shasainn às leth a h-onaire. Sin a tha romham a dhèanamh agus ’s dòcha nach dèan mi càil a bharrachd. Air an làimh eile, chòrdadh e rium a bhith a’ gabhail smachd air Caisteal Norham an turas seo. Fhuair mi briseadhdùil nuair a bha agam ris an t-sèist a thrèigsinn ann an 1497.

‘Na bitheadh eagal ort, a Thòmais. Gabh beachd air ciamar a chuir mi seachad na bliadhnaichean bhon t-sèist ud. Tha mi air innleachdan-cogaidh agus peilear-eòlas a sgrùdadh gu mionaideach leis na fir as fhiosraichte air an t-saoghal agus tha mi air cur ri gunnachan-mòra na h-Alba.

‘Agus dè mu mo dheidhinn-sa?’ tha an rìgh ag ràdh, na shuidhe gu dìreach na chathair, agus pròis na ghuth. ‘Nach eil mi deas chum cath? Nach do bhuannaich mi làmh na Tè Duibhe anns a’ chath-chleasachd ann an Dùn Èideann o chionn beagan bhliadhnaichean? Tha mi an dà chuid deiseil agus deònach airson na tha romhainn. Chan eil mo bheatha ann an cunnart. Chan eil rìoghachd na h-Alba ann an cunnart.’

‘Tapadh leibhse, a Shir. Tha sibh air cofhurtachd a thoirt dhomh,’ tha mi a’ freagairt, le tuilleadh misneachd na tha mi a’ faireachdainn ann an da-rìribh.

Tha an rìgh ag èirigh air a chasan mar chomharradh dhomh gu bheil an t-àm agam falbh.

‘Caidil gu math, a Thòmais.’

Lùchairt Ghlinn Iucha

Cruth-atharrachadh an Tighearna(Diciadain 6 an Lùnastal 1513)

THA AN RÌGH Seumas an-fhoiseil. Nochd taibhse air a bheulaibh aig àm na h-Ùrnaigh Fheasgair le rabhadh gruamach dha. Rinn sin làrach cho mòr air ’s gu bheil e a’ dol a dh’atharrachadh a’ chlàir-ghnothaich aige airson na seachdaine seo tighinn.

Bha an latha air tòiseachadh gu math – an rìgh air muin eich a’ cumail sùil air a’ bhanrigh agus air a’ Phrionnsa Seumas fhad ’s a bha iad air chuairt bho Dhùn Èideann gu Lùchairt Ghlinn Iucha. Bha latha brèagha ann, blàth ach le oiteagan gaoithe a thug faothachadh do na cùirteirean anns a’ chuideachd mhòir. A dh’aindeoin sgàil a’ chogaidh, bha coltas ann gun robh a h-uile duine ann an deagh shunnd – bha sùil aca ri trì no ceithir latha anns an lùchairt bhrèagha seo mus rachadh iad a dhaingneach Caisteal Shruighlea.

Mun naoidheamh uair den latha bha sinn air oitir a deas Loch Ghlinn Iucha. Is beag an t-iongnadh gu bheil an rìgh agus a’ bhanrigh cho measail air an àite seo as t-samhradh. Tha an loch agus na coilltean mar leigheas do na sùilean an dèidh salchar nam bailtean – agus bidh cothroman am pailteas annta airson iasgach agus sealgaireachd. Ach ’s i àilleantachd an taighe mhòir fhèin a bhios a’ cosnadh bàrr-urram.

Tha an lùchairt na seasamh air rubha air taobh deas an locha, Eaglais Naoimh Mhìcheil ri a taobh. Le chèile, thug iad sealladh tlachdmhor dhuinn fhad ’s a bha sinn a’ teannadh dlùth orra ged a b’ e am Prìomh Dhoras an Ear, mar as àbhaist, an sealladh a bu mhotha a bhuail oirnn: an drochaid àrd chun nan còmhlachan mòra; an suaicheantas rìoghail os cionn an dorais a’ deàrrsadh le airgead agus le òr. B’ e sinn-sinn-seanair an rìgh, an Rìgh Seumas a h-Aon, a dhealbh an doras seo. Ach taobh a staigh na cùirt-liosa agus nan togalaichean fhèin, tha gach nì air a bhith air ath-chruthachadh a rèir toil a’ mhaighstir agam fhìn. Mar thoradh air seo, feumaidh na cùirteirean cumail air chuimhne gur ann an Alba a tha iad agus nach ann ann an lùchairt Fhrangaich no Spàinntich. Anns gach ceàrn, chì iad a’ chuid as fheàrr de na tha fasanta anns na lùchairtean Eòrpach – na grèis-bhratan, an t-àite teine trì-fhillte anns an talla mhòir, bogha àrd àrd staidhre na banrighinn. Ach nam bharail-sa, chan eil nì nas fheàrr na an caibeal air ciad làr an togalaich a dhealbh an rìgh fhèin – ’s toil leam gu mòr na sailean-tarsainn snaighte a’ nochdadh ainglean a’ cluich innealean-ciùil, agus na h-uinneagan àrda Ròmanach a’ coimhead chun na h-àird’ a deas.

Mas ann toilichte a tha an rìgh leis na seòmraichean seo, tha a’ bhanrigh nas toilichte buileach. Thug e an lùchairt dhi mar thiodhlac-bainnse a chuireadh an cèill an gaol ridireach a bha, agus a tha, aige oirre. Tha na tùs-litreachan ‘JS’ agus ‘MT’ suainte ri chèile rim faicinn a’ sgeadachadh a h-uile pìos fiodha agus cloiche, cha mhòr. B’ ann an seo a chuir iad seachad na làithean a bu shona bhon a phòs iad. Anns na bliadhnaichean a dh’fhalbh, b’ àbhaist dhaibh a bhith a’ gabhail còmhnaidh an seo fad trì seachdainean thairis air an t-samhradh, a’ mealtainn na cuideachd agus an spòrs. Agus an-uiridh, an dèidh briseadhcridhe ann an Dùn Èideann agus Sruighlea, rugadh am prionnsa prìseil aca ann an Lùchairt Ghlinn Iucha.

Bha fios aig na h-uile gun robh fiughair mhòr aig a’ bhanrigh ris na làithean a bha roimhpe an seo – bhiodh cothrom aice bruidhinn ris an rìgh gun duine sam bith a’ tighinn a-steach air an còmhradh. Agus nam biodh e comasach dhi buaidh a thoirt air, ’s ann an seo a dhèanadh i a’ chùis. Tha eagal orm gu bheil an taibhse air cur às don dòchas aice.

***

’S e duine cràbhach a tha anns an rìgh. ’S toil leis a bhith a’ cluinntinn an Aifrinn tràth anns a’ mhadainn a h-uile latha agus a’ dèanamh ùrnaigh còmhla ri sagart aig uair na h-Ùrnaigh Fheasgair. An-diugh, ge-tà, mar chomharradh air an latha àraidh seo, bha Ùrnaigh Fheasgair shònraichte gu bhith ann. Bha còisir a’ Chaibeil Rìoghail ann an Sruighlea air tighinn a Ghleann Iucha gus an ceòl a b’ annsa leis an rìgh a sheinn. Bha iad a’ dol a ghabhail Bone Iesu le Mgr Raibeart Carver – ceòl òirdheirc a chaidh a sgrìobhadh mar chuimhneachan air bàs an Rìgh Sheumais a Trì o chionn còig bliadhna air fhichead.

Nuair a ghabh an rìgh a’ chathair aige ann an cros-lann a deas na h-eaglaise, bha an togalach loma-làn. Bha mòran dhaoine nan seasamh anns na trannsaichean ged a bha mise nam shuidhe. Cha robh mi faisg air an rìgh ach bha mi ga fhaicinn gu soilleir.

An dèidh don chòisir crìoch a chur air a’ Bhone Iesu, bha sàmhchair ann. Bha mi an dùil gun seasadh an t-Easbaig Arnot airson am Beannachadh agus an Leigeil air Falbh a dhèanamh. Ach mus robh cothrom aige bruidhinn, nochd taibhse neònach, mar gun do dh’èirich e tro leacan an làir. Bha e àrd, caol agus ’s dòcha timcheall air leth-cheud bliadhna a dh’aois. Ged a bha mullach a chinn maol bha am falt bàn air a leth-chinn cho fada ’s gun robh e a’ suathadh ri a ghuailnean. Bha fallaing ghorm ga chòmhdach gu ruige adhbrann. Ghluais e gus an robh e na sheasamh mu choinneamh an rìgh. Cha do lùb e a ghlùn. Cha do chrom e a cheann. Bha fiamh àrdanach uaibhreach air aodann fhad ’s a choimhead e gu geur air an rìgh. Dh’èirich an Ridire Daibhidh Liondsaidh agus Iain Inglis air an casan feuch an cuireadh iad an taibhse an grèim, ach rinn an rìgh comharradh dhaibh leigeil leis. ’S e fear calma treun a tha anns an rìgh. Cha bhiodh eagal air ro dhuine sam bith.

Bha na h-uile a’ feitheamh nan tost, gun charachadh. An uair sin thòisich an taibhse ghorm ri labhairt ann an guth domhainn a chualas air feadh na h-eaglaise, ‘A Rìgh Sheumais na h-Alba, ’s e mo mhàthair a chuir an seo mi le facal ann an deagh àm dhuibh. Seo e. Ma thèid sibh a chogadh, bidh ceannach agaibh air agus aig na fir nur cuideachd. Tha tuilleadh ann: na èistibh ri comhairle nam ban; na beanaibh rim bodhaig agus na ceadaichibh dhaibh an làmhan a chur oirbhse.’

Bha dath luaithre air aodann an rìgh. Dh’fhosgail e a bheul mar gun robh e a’ dol a bhruidhinn, ach thionndaidh an taibhse air a shàil agus rinn e a shlighe tron t-sluagh a dh’ionnsaigh doras siar na h-eaglaise. Chan fhaca na fir-airm a bha a’ coimhead taobh a-muigh an dorais duine sam bith a’ falbh bhon eaglais aig an àm sin. Bha an taibhse air a dhol à fianais mar nach robh e ann a-riamh.

An dèidh dhaibh am biadh a ghabhail còmhla, tha an rìgh agus a’ bhanrigh a’ teannadh ri còmhradh. Tha a’ bhanrigh a’ coimhead àlainn: tha a h-aodann cho bàn ris a’ chanach an coimeas ris na dualan de dh’fhalt donn a tha rim faicinn fon churrac aice; tha i sgeadaichte ann an gùn sròlach gorm a’ deàrrsadh le flùraichean beaga òir. Mar an nighean a bu shine a rugadh do dh’Eanraig a Seachd agus do dh’Ealasaid, a’ bhanrigh aige, ’s ann uasal a tha a giùlan – mar a bhiodh dùil, tha i buailteach a bhith àrdanach agus mì-reusanta aig amannan. Tha coltas oirre gu bheil i caran frionasach a-nochd.

‘Tha mi gu dearbh duilich, a Mhairead, ach tha mi a’ dol a dh’fhalbh a-màireach air taistealachd a Bhaile Dhubhthaich a dhèanamh ùrnaigh aig eaglais an naoimh.’

‘Ach a Sheumais, a bheil ùine gu leòr agad? Nach bu chòir dhut a bhith faisg air Dùn Èideann fhad ’s a bhios na h-àrduaislean gan deasachadh fhèin chum cogadh?’

‘Cha toir an taistealachd ùine mhòr. A bheil cuimhne agad gun deach mi a Bhaile Dhubhthaich air muin eich taobh a-staigh dà latha o chionn beagan bhliadhnaichean? Cha dèan mi sin an turas seo ach bidh mi a’ siubhal gu sgiobalta – cha bhi cuideachd mhòr còmhla rium. Chan eil mi cinnteach dè a smaoinichinn mun fhear ghorm, taibhse, ma b’ fhìor, a bhruidhinn rium feasgar ach shuidhich e m’ inntinn air seo – bu toil leam a bhith cinnteach air eadar-ghuidhean an Naoimh Dhubhthaich. Ma bhios an Dia uile-chumhachdach a’ seasamh ar còrach anns a’ chath, cha bhi adhbhar eagail againn idir. Nach eil thu ag aontachadh leam?’

‘Bidh tu a’ cur do dhòchais ann an ùrnaighean an naoimh seo, am bi?’

‘Bithidh. Am faod mi cur nad chuimhne-sa gun do chuir thu do dhòchas fhèin ann an ùrnaighean an Naoimh Dhubhthaich o chionn dà bhliadhna. Mar thoradh air sin, rugadh Seumas, ar prionnsa gràdhach. Nach eil mi ceart?’

Tha fiamh a’ ghàire a’ nochdadh airson tiotan air aodann na banrigh mus lean i air adhart gu sòlaimte, ‘Tha. Ach am faod mise cur nad chuimhne-sa, a Sheumais, gu bheil mi fo iomagain a thaobh na slighe a tha fa-near dhut. Tha thu an dùil ionnsaigh a thoirt air rìoghachd mo bhràthar – tha sin dona gu leòr. Ach nas miosa buileach, ciamar a dhèiliginn ris nam biodh tu fhèin air do dhroch leòn? Tha thu a’ toirt iomradh air a’ Phrionnsa Seumas – chan eil ann ach leanabh. Nam biodh tu air do mharbhadh, ciamar a chumamaid oirnn? Nach eil mi air gu leòr a chall thairis air na bliadhnaichean? Nach eil mi air tuilleadh ’s a’ chòir de bhròn a ghiùlan mar-thà?’

‘Tha mi duilich a bhith a’ cur rid uallach, ach ’s i an onair a tha gam èigneachadh ri dhèanamh. Cha chan mi dad air mìcheartas do bhràthar, no luaidh air a mhì-mhodh agus uaibhreas a tha mi air a ghiùlan gu foighidneach gu ruige seo. Ach rinn mi cùmhnant an-uiridh le Louis na Frainge. Thug sinn gealladh dha chèile gun toireadh gach fear againn ionnsaigh air Sasainn nan tigeadh Eanraig an aghaidh an fhir eile, agus tha do bhràthair agus arm-san ann an taobh tuath na Frainge an-dràsta a’ cur sèist ris na bailtean. Tha mi air Ridire Uilleam Cuimean Inbhir Aileachaidh a chur thuige le litir bhuamsa ach cha dèan e diofar sam bith. Tha ar cùis ceart. Agus bho nach eil air fhàgail ann an Sasainn ach Iarla Surrey, is cinnteach nam biodh còmhstri ann nach maireadh e fada.’

‘Nach eil e caran neònach gum bi thu a’ sabaid an aghaidh an iarla. Dh’fhàs thu gu bhith measail air nuair a bha e ann an Dùn Èideann o chionn beagan bhliadhnaichean. Saoil a bheil esan a’ creidsinn cuideachd gu bheil a’ chùis aige ceart?’

Tha fios aig a’ bhanrigh gu bheil i air fearg a chur air an rìgh leis na faclan seo, an ruadhadh na gruaidh follaiseach a dh’aindeoin a’ phùdair-aodainn bhàin.

‘Na cuir an suarachas Iarla Surrey,’ tha i a’ leantainn oirre. ‘’S e saighdear eòlach a tha ann agus tha fios aige nach i uaisleachd àrd a bhuannaicheas anns a’ chath. Nach do choisinn m’ athair fhèin a chrùn air blàr a’ chatha nuair a chuir e às do rìgh a bha cinnteach gun robh Dia a’ seasamh a chòrach? Bidh tuigse agad gun cuala mi uair agus uair mu Bhlàr Achadh Bhosworth nuair a bha mi nam nighinn. Rinn an Rìgh Ridseard mearachdan mar thoradh air fraochan fheirge. Bha e air a ghearradh na bhloighean mu fhad slèigh bhom athair, agus e a’ feuchainn gu dian ri a ruigsinn.’

Tha an rìgh a’ freagairt gu ciùin ged a tha aodann geal, ‘Tha mi a’ gabhail ri do bharail, a Mhairead, ach chan eil thu eòlach air innleachdan-cogaidh. Tha mise. Fàg agamsa e, mas e do thoil e.’

‘Tha thu suidhichte air an t-slighe gu cogadh, a Sheumais. Nì mi ùrnaigh gun stad às do leth. Tha mi an dòchas gum bi cothrom agad èisteachd ri comhairle an Easbaig Elphinstone air an rathad gu tuath.’

‘Nì mi sin, gun teagamh sam bith. ’S e comhairle ghlic a bhios aige tha mi cinnteach. Tha an t-easbaig ann an Obar Dheathain agus gheibh sinn tàmh na h-oidhche anns an lùchairt aige. Bruidhnidh mi ris, air m’ fhacal. Ach nan ceadaicheadh tu dhomh e, bu toil leam dèanamh deiseil airson na taistealachd.’

Tha an Rìgh a’ bruidhinn ris an Amadan

‘Tha thu fortanach, a Thòmais. Faodaidh tu bean a phòsadh a rèir do thoil fhèin.’

‘Gabhaibh mo leisgeul, a Shir?’

Tha an rìgh caran troimh-a-chèile fhathast an dèidh dha a bhith a’ trod ris a’ bhanrigh.

‘Chan eil thu nad rìgh, a Thòmais. Mar sin dheth, faodaidh tu an tè air a bheil gaol agad a phòsadh. A thuilleadh air sin, mura biodh sibh den aon bheachd air cuspair sam bith, cha bhiodh am mì-chòrdadh agaibh ann am beul a’ bhaile. Bu chòir dhut a bhith a’ cumail cluas ri claisneachd gun fhios nach tig am Fortan a ghnogadh air an doras agad.’

‘Ach nam bithinn ag iarraidh cluinntinn bhon Fhortan air a’ chuspair seo,’ tha mi a’ freagairt, ‘nach b’ fheàrr dhomh an doras agam fhàgail fosgailte? Nan dèanainn sin, cha bhiodh feum aige air gnogadh idir.’

‘Tha sin a’ dèanamh ciall,’ tha an rìgh ag ràdh le leth-ghàire. ‘Ach tha mi air tighinn don cho-dhùnadh nach eil mi math air gaol, anns an t-seagh as doimhne. Tha am Fortan air tighinn a thadhal orm tòrr thursan ach gaol… An robh gaol agam a-riamh? Gaol nach robh air a mhilleadh le miann na feòla air an taobh agamsa, no le miann àrd-amais no inbheachd air an taobh eile.’

A bheil ruadhadh air tighinn air mo ghruaidh? Tha iad ag ràdh gur e mac an duine an aon chreutair air an t-saoghal a bhios ri ruadhadh – no aig am bi adhbhar no feum air.

‘Gabh mo leisgeul. Tha mi a’ dèanamh dìmeas air cuimhne Mairead Drummond, gun robh fois shìorraidh aig a h-anam. Agus anns na bliadhnaichean tràtha, gun teagamh, bha Janet Cheanadach a’ toirt air ais dhomh an aon ghaol lasrach a bha agam oirre.

‘’S dòcha gun do dh’fhiosraich mi gaol ach nach do mhair e. Cha do chùm mi ris. ’S dòcha gu bheil laigse annam. Dìth dìlseachd? Ach gabh beachd air a’ chloinn a rugadh do na leannain agam – tha mi air a bhith dìleas dhaibhsan agus tha mi gan gràdhachadh lem uile chridhe. Gabh beachd air Alasdair, a’ chiad-ghin mhic agam. B’ i Marion, mathair Alasdair, a’ chiad leannan a bha agam a-riamh.’

Tha an rìgh a’ tachais craiceann a làimhe clìthe.

‘Marion bhochd – bha an dithis againn cho òg, ach bha ar gaol buannachdail do na cealgairean a bha gam chomhairleachadh mus tàinig mi gu aois. Gu ìre, bha sinn gar mealladh. Ach Alasdair a rugadh dhuinn… thar gach fir eile, is esan cnàimh de mo chnàmhan, feòil de m’ fheòil-sa.’

Tha sàmhchair ann airson greis. Tha an rìgh cho moiteil à Alasdair. Fichead bliadhna a dh’aois a-nis, tha e na fhear òg air leth comasach agus, dh’fheumte a ràdh, cho coltach ri athair ann an iomadh dòigh.

‘Ach cò a bhiodh na rìgh nuair a thigeadh e gu gnothaichean a’ chridhe? Airson rìghrean agus bhanrighrean, dè a tha ann am pòsadh ach dòigh gus sìth a chumail eadar na rìoghachdan, cùmhnant gus prionnsachan a ghineadh? Tha mi ga mheasadh mar dhleastanas seach tlachd. A bheil mi ceàrr?’

‘Tha gaol aig a’ bhanrigh oirbh, a Shir. Tha mi deimhinnte às. ’S ann mar thoradh air a dìlseachd a bhruidhneas i ribh gu dìreach is gu h-onarach.’

Tha an rìgh air chall na chuid smaointean.

‘An gaol a tha mi a’ sireadh, cha bhi e agam a-chaoidh. Tha mi a’ gabhail ris. Ach ’s e an fhadachd a bha orm air a’ ghaol seo a thug orm peacachadh an uiread de thursan. Thuigeadh tu nach eil seo a’ còrdadh ris na sagartan – bidh iad a’ toirt peanas dhomh le osnaidhean domhainn. Chan eil teagamh ann gum fuiling mi piantan anns a’ phurgadair air sgàth mo pheacaidhean. Ach, mar a tha fios agad, chan ann ro na peanasan airson strìopachais agus adhaltranais a bhios eagal orm. Tha peacadh-bàis agam ri ghiùlan a tha nas truime buileach na iad seo.’

Tha mi airson rudeigin a ràdh a bheireadh faothachadh don rìgh ach tha e ag èirigh air a chasan. Tha mi a’ dèanamh ùmhlachd dha agus a’ falbh.

Taigh nam Manach Dubha, Peairt

Sòlaimteachd Ainm Ìosa(Diardaoin 7 an Lùnastal 1513)

THA SINN ANN am Peairt far am bi sinn a’ mealtainn fàilte ’s furan nam Manach Dubha agus a’ fuireach anns na seòmraicheanaoigheachd aca. Dh’fhalbh sinn à Gleann Iucha ro èirigh na grèine agus rinn sinn ar slighe chun na h-àird’ a tuath gun dàil. Bha eich ùra a’ feitheamh oirnn ann an Sruighlea agus ann an Uachdar Àrdair – bha gillean-stàbaill an rìgh air a bhith dìcheallach agus bha a h-uile rud mar bu chòir. Is cinnteach nach robh duilgheadas aca ann an Sruighlea – tha stàbaill mhòra ann an sin – ach dh’fheumadh e a bhith gun do mharcaich iad a dh’Uachdar Àrdair cho luath ’s a chuala iad mu rùintean ùra an rìgh. Bidh marcaichean eile air an rathad air thoiseach oirnn a’ dèanamh deiseil airson teachd mo mhaighstir, tha mi cinnteach.