Autorität und Individuum E-Book

• Herausgeber: Kohlhammer
• Kategorie: Religion und Spiritualität
• Sprache: Deutsch

Seitenzahl: 522

Veröffentlichungsjahr: 2014

Beschreibung

The link between the individual and the state or religious community on the other hand, does not occur without tension. The Christian understanding of God is a result of the opinion of understanding man as a person, who turns to good account not because they are forced, but of own conviction and free will. The resulting conscientious and religious freedom resulting thereof was, however, disputed by Christianity for a long time. A Muslim is responsible to constructively contribute towards the societal and political structures in their community. The Koran not only reprimands obedience towards God, but also urges believers to maintain societal order, as well as to constructively contribute towards political and societal structures. A Muslim has a responsibility to help shape the constructive social and political structures of its surroundings. The Koran exhorts not only to obedience to God, but puts the faithful close also to maintain the social order and help shape political and social structures constructively .

Leseprobe

Das Verhältnis zwischen dem Individuum auf der einen und der staatlichen und religiösen Gemeinschaft auf der anderen Seite ist nicht ohne Spannung. Aus dem christlichen Gottesverständnis ergibt sich die Auffassung des Menschen als Person, die sich nicht unter Zwang, sondern aus eigener Überzeugung und freiem Willen zum Guten wenden soll. Die daraus resultierende Gewissens- und Religionsfreiheit war aber im Christentum lange Zeit umstritten. Ein Muslim hat die Verantwortung zum konstruktiven Mitgestalten der gesellschaftlichen und politischen Strukturen seiner Umgebung. Der Koran ermahnt nicht nur zum Gehorsam gegenüber Gott, sondern legt den Gläubigen auch nahe, die gesellschaftliche Ordnung zu wahren sowie politische und gesellschaftliche Strukturen konstruktiv mitzugestalten.

Prof. Dr. Richard Heinzmann, München. Prof. Dr. Mualla Selcuk, Ankara.

Eugen Biser Vakfi’nın Kültürlerarası ve Dinlerarası Sempozyumları Cilt 3

Otorite ve Birey

Islamiyet ve Hıristiyanlık’ta Temel Kavramlar

Editörler: Richard Heinzmann ve Mualla Selçuk

With Foreword, Résumés and Abstracts in English

Ankara Üniversitesi Ilahiyat Fakültesi ile ortaklasa düzenlenen Uluslararası Sempozyum 16.–17.05.2007

Verlag W. Kohlhammer

Interkulturelle und interreligiöse Symposien der Eugen-Biser-Stiftung Band 3

Autorität und Individuum

Grundlagen in Christentum und Islam

Herausgegeben von Richard Heinzmann und Mualla Selçuk

With Foreword, Résumés and Abstracts in English

Internationales Symposion mit der Islamisch-Theologischen Fakultät der Universität Ankara 16.–17.05.2007

Verlag W. Kohlhammer

Eugen-Biser-Stiftung Pappenheimstraße 4 80335 München Telefon [phone] Telefax 0 89/18 00 68-16 [email protected] www.eugen-biser-stiftung.de

Die Eugen-Biser-Stiftung dankt dem Europäischen Integrationsfonds für die Förderung dieser Publikation.

1. Auflage 2014   Alle Rechte vorbehalten © W. Kohlhammer GmbH Stuttgart Reproduktionsvorlage: Andrea Siebert, Neuendettelsau Gesamtherstellung: W. Kohlhammer GmbH, Stuttgart

Print: 978-3-17-021313-5

E-Book-Formate

pdf:

978-3-17-028562-0

epub:

978-3-17-028563-7

mobi:

978-3-17-028564-4

Für den Inhalt abgedruckter oder verlinkter Websites ist ausschließlich der jeweilige Betreiber verantwortlich.

Die W. Kohlhammer GmbH hat keinen Einfluss auf die verknüpften Seiten und übernimmt hierfür keinerlei Haftung.

Interkulturelle und interreligiöse Symposiender Eugen-Biser-Stiftung

Band 3

Eugen Biser Vakfi’nın Kültürlerarası ve Dinlerarası Sempozyumları

Cilt 3

İçindekiler

Önsöz

Foreword

Birey ve Toplum – Hıristiyanlık Geleneğinde Özgürlük ve İtaatPeter Antes

Kur’an’da Tanrı-Birey İlişkisiAhmet Akbulut

Avrupa Birliği Ülkelerinde Müslümanların Din Özgürlüğü ve Toplumsal KatılımıRotraud Wielandt

İslam’ın Farklı Dinî Topluluklara BakışıMehmet Paçacı

Hıristiyan Anlayışına Göre Tanrı’nın ve Devletin Yasası (Akinolu Tomas)Martin Thurner

Din Özgürlüğü. Kimliğine Giden Yolda HıristiyanlıkRichard Heinzmann

İslam Açısından Dinî ÖzgürlükHasan Onat

İslam-Fıtrat İlişkisi: Seçim mi Zorunluluk mu?Sönmez Kutlu

İnancın Eminliği ve Vicdan Özgürlüğü. Protestan-Lutherci Perspektiften NotlarGunther Wenz

Kur’an Söyleminde Din, Ahlak, Hukuk İlişkisiHalis Albayrak

Otorite ve Birey – Hıristiyan Açıdan Bir DeğerlendirmeGunther Wenz

Otorite ve Birey – Müslüman Açıdan Bir DeğerlendirmeEsra Gözeler

Résumé to the General Subject from a Christian Point of ViewGunther Wenz

Résumé to the General Subject from a Muslim Point of ViewEsra Gözeler

Abstracts in English

Yazarların Biyografileri

Eugen Biser Vakfı

Eugen Biser Vakfı Araştırma Görevlileri ve Çevirenler

İndeks – Şahıs ve Konu Adları

Inhalt

Vorwort

Foreword

Individuum und Gemeinschaft – Freiheit und Gehorsam in der christlichen TraditionPeter Antes

Die Beziehung zwischen Gott und Mensch im KoranAhmet Akbulut

Religionsfreiheit und gesellschaftliche Partizipation der Muslime in den Staaten der Europäischen UnionRotraud Wielandt

Der Islam mit Blick auf andere religiöse GemeinschaftenMehmet Paçacı

Göttliches und staatliches Gesetz nach christlichem Verständnis (Thomas von Aquin)Martin Thurner

Religionsfreiheit. Das Christentum auf dem Weg zu seiner IdentitätRichard Heinzmann

Religionsfreiheit aus der Sicht des IslamsHasan Onat

Die Beziehung zwischen Islam und gottgeschaffener Natur des Menschen (fıtra): Wahl oder Notwendigkeit?Sönmez Kutlu

Glaubensgewissheit und Gewissensfreiheit. Notizen aus evangelisch-lutherischer PerspektiveGunther Wenz

Die Beziehung zwischen Religion, Moral und Recht im KoranHalis Albayrak

Resümee zum Generalthema aus christlicher SichtGunther Wenz

Resümee zum Generalthema aus islamischer SichtEsra Gözeler

Résumé to the General Subject from a Christian Point of ViewGunther Wenz

Résumé to the General Subject from a Muslim Point of ViewEsra Gözeler

Abstracts in English

Die Eugen-Biser-Stiftung

Kurzbiographien der Autoren

Wissenschaftliche Mitarbeiter und Übersetzer der Eugen-Biser-Stiftung

Namen- und Sachregister

Foreword

This volume contains the articles presented at the third German-Turkish, intercultural and interreligious symposium held by the Eugen Biser Foundation and the Islamic-Theological Faculty of Ankara University (Ankara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi). The symposium took place 16–17 May 2007 in Ankara. The symposia that preceded it were dedicated to the topics of ‘Human Dignity’ (Ankara 2005) and ‘The Relationship between Religion and State’ (Munich 2006). The shared interest of this series of conferences is to clarify, on the basis of scholarly methods, the religio-theological foundations and precedents that make the peaceful and fruitful cohabitation of Christians and Muslims possible. Accordingly, the selection of topics for the symposia is oriented around considerations of socio-political relevance; the treatment of the content involved, however, is strictly theological in nature.

The subject matter of ‘Authority and the Individual’ opens up a field that has its place not only in social coexistence (the relationship between state and citizen) but in religion as well (the relationship between God and His creation). There are also sweeping areas of interdependency between the two: on the one hand, religion plays a role in deciding the acceptance of worldly power relationships; and on the other hand, religious considerations frequently reflect, in part, notions of authority found in society (God as sovereign or as father). As this theme illustrates quite well, questions of human cohabitation can never be answered in complete isolation from religious precedent.

There can be no doubt that emergence and spread of the great monotheistic religions, with their conception of a world-transcendent God of creation and revelation, led to an epoch-making and lasting transformation in the worldly fabric of authority and the individual: political power structures and religious institutions alike could no longer lay claim to being divine in nature. The only absolute authority for humankind is God in the truth of His revelation. These religions thus had the enlightening effect of situating the human subject in his or her individual freedom. On the other hand, this reduction of absolute authority to the God of revelation alone always involves a danger of its own: secondary religious intermediaries elevate themselves as expressions of divine will, demand unconditional obedience and thereby jeopardise the freedom of the individual. A solution to this dilemma can only consist in making every religious claim to authority, without exception, subject to review and justification by human conscience and reason: obedience to authority thus becomes an individual insight into the truth of what is asked for.

The authors of this volume investigate how the logic of assignment of authority and individual presents itself in Christianity and Islam. In each case, the examination takes place at three levels: What do the texts of revelation say about it? How has this been reflected in the theological and philosophical traditions? What is the concrete practice of life like in the light of these principles? The answers to these questions take the common features and differences in the identity of these two religions and make them transparent, while at the same time opening up an avenue for mutual understanding.

We would like to thank all those who helped make the symposium, and its publication in book form, possible: thanks first of all to the professors of the Islamic-Theological Faculty in Ankara, and particularly to then-dean Prof. Dr. Mualla Selçuk for the invitation to the conference, the organisation and the generous hospitality during our stay there; thanks as well to all of the employees of the Eugen Biser Foundation, and especially to Dr. Melike Nihan Alpargın for editorial supervision of printing; and finally to the editors of Kohlhammer Publishers, Jürgen Schneider and Florian Specker, for their experienced editorial assistance.

May this volume reveal, for every individual reader, the meaning of religious authority in Christianity and Islam!

Munich, Spring 2013

On Behalf of the Eugen Biser Foundation Prof. Dr. Martin Thurner

Önsöz

Eldeki cilt, Eugen Biser Vakfı ile Ankara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi tarafından üçüncüsü düzenlenmiş olan Almanca-Türkçe, kültürler ve dinler arası sempozyumun bildirilerini içeriyor. Söz konusu sempozyum 16–17 Mayıs 2007 tarihlerinde Ankara’da gerçekleştirildi. Önceki sempozyumlar “İnsan Onuru” (Ankara 2005) ve “Din ve Devlet İlişkileri” (Münih 2006) konularına adanmıştı. Bu konferans dizilerinin ereği, Hıristiyanlarla Müslümanların barışçıl ve verimli bir biçimde birarada yaşamalarına olanak tanıyan dinsel-teolojik temellerinin ve ara sonuçlarının bilimsel yöntemler temel alınarak açıklığa kavuşturulmasıdır. Bundan dolayıdır ki sempozyumun konu seçimi toplumsal-politik öneme göre belirlenmekte, içeriklerin işlenmesiyse sıkı teolojik esaslara göre yapılmaktadır.

“Otorite ve Birey” konusuyla, gerek toplumsal biraradalıkta (devlet ile yurttaş arasındaki ilişki) gerekse dinde (Tanrı ile varlık arasındaki ilişki) yeri olan bir alan açımlanmaktadır. Bunun ötesinde, bu iki alan arasında geniş kapsamlı karşılıklı bağımlılık mevcuttur: Bir yandan, din, dünyasal egemenlik ilişkilerinin kabulünde birlikte karar vericidir; diğer yandansa, dinsel içerikler, sık sık toplumsal otorite tasarımlarınca birlikte biçimlendirilirler (hükümdar ya da baba olarak Tanrı). Özellikle bu konu, insani biraradalıktan kaynaklanan soruların dinsel ön kararlardan ayırılarak asla yanıtlanamayacağını gösteriyor.

Hiç kuşkusuz ki bir dünyaötesi-aşkın Yaratıcı ve vahyeden Tanrı anlayışlı büyük tektanrılı dinlerin gelişimi ve yayılışı, otorite ve bireyin dünyaiçi yapısını çığır açacak biçimde ve kalıcı olarak değiştirmiştir: Politik iktidar yapıları ve dinsel kurumlar da tanrısal bir doğaya sahip olduklarını kendi başlarına iddia edemez hâle gelmişlerdir. İnsan için tek mutlak otorite kendi vahiy hakikati içindeki Tanrı’dır. Bu nedenledir ki, bu dinlerin aydınlatmacı, insanı bireysel özgürlüğü içine yerleştirici etkisi vardı. Öte yandan, mutlak otoritenin sadece vahiy-tanrısına indirgenmesi de her zaman bir tehlikeyi barındırır: İkincil dinsel aracı merciler, kendilerini tanrısal iradenin bir ifadesi olarak yüceltirler, koşulsuz itaat talep ederler ve böylece insanın bireysel özgürlüğünü tehdit ederler. Bu ikilemin bir çözümü, istisnasız her bir dinin otorite talebinin, insanın vicdan ve aklı tarafından sınanabilir ve temellendirilebilir olmasında bulunabilir bir tek: Otoriteye itaat böylece talep edilenin gerçekliğine ilişkin bireysel idrakine dönüşür.

Bu cildin yazarları, Hıristiyanlık ve İslam’da otorite ve birey ilişkisi mantığının nasıl göründüğü sorusunun yanıtını araştırıyorlar. Bu araştırma her kavram için üç düzlemde gerçekleşiyor: Vahyolunan yazılar bu konuda ne diyor? Bu, teolojik ve felsefigelenekte nasıl ele alınıp yansıtıldı? Somut yaşam pratiği bu ilkeler ışığında nasıl görünmektedir? Bu iki dinin değerlendirmelerindeki benzerlikler ve farklılıklar böylelikle saydam hâle gelmekte ve karşılıklı anlayış için bir olanak yaratılmaktadır.

Bu sempozyumun ve sempozyumun bir parçası olan bu kitap yayımının gerçekleşmesinde katkıda bulunan herkese teşekkür etmek kalıyor geriye: öncelikle Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi profesörlerine ve özellikle fakültenin eski dekanı Prof. Dr. Mualla Selçuk’a konferansa davetleri, organizasyonu ve gösterdikleri cömert misafirperverlikleri nedeniyle; ardından Eugen Biser Vakfı’nın tüm çalışanlarına, Bayan Dr. Melike Nihan Alpargın’a basıma hazırlıklar sırasındaki redaksiyonel takip için; sonra da Kohlhammer Yayınevi’nden Jürgen Schneider ve Florian Specker’e yayıncılık deneyimlerini esirgemedikleri için.

Eldeki cildin tek tek her okur için Hıristiyanlık ve İslam’ın dinsel otoritesinin anlamına açıklık getirmesini dilerim!

Münih, 2013 ilkbaharı

Eugen Biser Vakfı adına

Prof. Dr. Martin Thurner

Birey ve Toplum –Hıristiyanlık Geleneğinde Özgürlük ve İtaat

Peter Antes

Hıristiyanlık tarihi, insanın insandan daha fazla Tanrı’ya itaat etmesi gerektiğini gösterir. Bu erken Hıristiyanlık döneminde Roma İmparatorluğu ile olan sorunlarda geçerli olduğu gibi Hıristiyanlığın devlet dini olmasından sonra da geçerliliğini korumuştur. Bireysel özgürlük ve kişinin vicdanına uygun karar vermesi bu dönemde de devlet ve kilise ile olan dayanışmadan önce gelmektedir. Makale, Hıristiyanlık tarihinin her safhasından örneklerle bunun, uygulamada bazen tersî durum sözkonusu olsa bile, genel olarak geçerli olduğunu göstermektedir.

Hıristiyanlık tarihinin başlangıcından bu yana birey ve toplum arasında gerilim yaşanmaktadır.1 Bu gerek Hıristiyan olan bireyle Hıristiyan olmayan toplum arasındaki ilişkisi, gerekse Roma İmparatorluğu’nda Hıristiyanlık devlet dini ilan edildikten sonra Hıristiyan bireyle, Hıristiyan devlet ve kilise toplumu arasındaki ilişkisi için geçerlidir.

1. Hıristiyan Birey ve Hıristiyan Olmayan Toplum

Hıristiyan bireyin özgürlüğü ve Hıristiyan olmayan toplumun itaat talebinden kaynaklanan taraflar arasındaki ilk çatışma Kutsal Kitap’ta Elçilerin İşleri bölümünde aktarılmıştır. Elçiler, Kudüs’te bulunan Musevi kurumlarla anlaşmazlığa düşerler. Hıristiyanlar gerek başhahamın, gerek Musevi Yüksek Kurulu’nun kişisel inançlarını ilan etme yasağı talebine uymazlar. Elçilerin sözcüsü Petrus, itaate karşı gelen bu davranışı şu şekilde yorumlar: “İnsanlardan çok Tanrı’ya, sözüne itaat etmek gerekir” (Elçilerin İşleri 5,29).

Petrus’un verdiği bu yanıt temel anlamda Tanrı’ya olan itaatin kesinlikle ön planda olduğu anlamına gelir. Hiç bir devlet veya din kurumu bundan daha büyük bir saygı konusunda hak iddia edemez. Şüphe hâlinde bireyin özgürlüğü devlet ve dinî otoritelerin kurallarından önce gelir, itaat etmeme ardından somut yaptırımlar getirse bile.

Böyle bir şahsi özgürlüğün gerekliliği Hıristiyanlık inanışına göre her insanın yaptıklarından kişisel olarak ölümden sonra da sorumlu olduğu ve bu sorgulamanın ölümden sonraki kişisel ve toplumsal boyutta bir mahkemede olacağı gerçeğinden ortaya çıkmaktadır. Bundan dolayı yapılan hatalardan toplumsal bir kurtuluş yoktur. Her insan, kadın veya erkek, dünya hayatında yaptıklarından tamamen kendisi sorumludur. Fiillerine yön vermede – iyi olanı yapmak veya kötü olandan uzak durmak – ölçüt, insanın içindeki Tanrı’nın sesi olan vicdandır. En yüksek ilke bu vicdana uymaktır. Bu özellikle Hıristiyan olmayan, kendi dinî davranış kurallarından değişik kuralların norm olarak belirlendiği toplum içerisinde daha fazla geçerlidir. Eğer bu belirlenmiş kurallarla ve kendi vicdanın öznel yükümlülükleri arasında çelişki yaşanıyorsa, kendi inançlarından doğan davranış özgürlüğü tek ölçüt olarak geçerlidir. Böyle bir çelişki Hıristiyan toplum içerisinde de ortaya çıkabilir.

2. Hıristiyan Devlet Toplumunda Hıristiyan Şahıs

Axel Freiherr von Campenhausen çok faydalı bir makalesinde Roma İmparatorluğu’nda devlet ve din arasındaki ilişkilerin, Hıristiyanlığın devlet dini olarak ilanından sonra değişikliğe uğradığına dikkat çeker.2 Bu karara kadar Roma İmparatorluğu zamanında devlet sınırları arasında bulunan tüm dinler Roma imparatorunun emri altında olan ulusal veya millî inançlardı. Bu Musevilik için de geçerliydi. İlkelerinde evrensel geçerlilik hakkı iddia eden Hıristiyanlık’la ilk defa imparatorun ve devletin bile tabi olması gereken bir din ortaya çıktı. Böylelikle devlet ve din ilişkilerinde temel bir dönüşüm yaşandı. Bu sadece teoride değil, acı verici bir boyutta somut olarak da gerçekleşiyordu.

Dünyaca ünlü tarihsel bir olay bu konudaki temel dönüşüme örnek verilebilir: İmparator Theodosius’tan talep edilen ve onun da 390 yılında yaptığı ‘kilise tövbesi’. İmparator Theodosius Selanik’te gerçekleşen bir karkaşanın intikamını almak için suçsuz halk arasında inanılmaz bir katliam gerçekleştirmişti. Binlerce insan tiyatroya çekilerek tuzağa düşürülmüş ve orada öldürülmüştü. Bu katliam böylesi barbar cezalandırmaların alışılagelmiş olduğu bir devirde bile dehşet yaratmıştı. Milano’da bulunan başpiskopos Ambrosius (339–397), imparatoru kiliseden aforoz etmekle tehdit etmiş ve bunun üzerine imparator toplanan kilise cemaati önünde tövbe ederek suçunu kabul etmişti.

Böylelikle tüm dünyanın gözü önünde devletin başına buyruk ve sorumsuz davranamayacağı ve devlet hukukunun sınırlı olduğu gösterilmiştir. Tam aksine her ikisi de adaletin gereklerine uymak zorundadırlar. Aynı zamanda imparator da hesap vermek durumundadır ve Hıristiyan olduğu sürece kilisenin bir mensubudur ve kiliseye hükmedemez.

Bu tarihsel olayda da kalıcı olan bir şey kendini belli etmektedir: Hıristiyanlık’la o zamana kadar görülmemiş bir şekilde hukuk ve siyaset dünyasında insanın sorumluluğu ortaya çıkıyor. Her siyasal davranış, Tanrı, kişisel vicdanımız ve Hıristiyanlık’tan etkilenmiş olan devlet tarihi sonucu özgür hukuk devleti kurumları önünde bizleri hesap verme sorumluluğuna zorunlu tutar.3

Her türlü davranışın ahlaki sorumluluğu şahsın kendisinde olur. Şahıs bu kişisel sorumluluğundan devlete ve topluma karşı itaat zorunluluğuna dayanarak kurtulamaz. Bundan dolayı devletin verdiği emirlerin ahlaki yapılabilirliğini araştırmak her şahsın kendi görevidir ve bu emirler vicdanın hükmüne uygunluk göstermezlerse, şahıs onları reddedebilir.

Emirlere karşı olan kişisel ahlaki sorumluluğun boyutunun ne kadar büyük olduğunu 1945 yılından sonra Almanya çapında Nazi cinayetlerinde işbirliği yapanlara karşı yürütülen sayısız davalarda gözlemleyebiliriz. Suçluların devlete ve emir mevkilerine karşı olan itaat zorunluluklarını sebep göstermeleri, onları işledikleri insanlık dışı suçun kişisel sorumluluğundan kurtaramamıştır. Verilen bir emrin yerine getirilmemesinin hiç de nadir olmayan durumlarda olumsuz neticeler getirdiği bilmesine rağmen, yine de suçlular yaptıklarından sorumlu tutuldular.

Tüm bu açıklamalardan aldığımız netice şudur: Hıristiyan öğretisindeki ahlaki ilkerin kesinlikle ön plandadır, uygulanıp uygulanmamasının konu bile edilemez ve bu ilkeler mevcut her türlü itaat zorunluluğundan önce gelir. Birey özgürlüğü, toplumsal baskıdan, devlet ve hukuka karşı olan sadakatten önce gelir. Bu kişinin verilen emrî özgürlüğünü öne sürerek yerine getirmemesi durumunda ceza almayacağı anlamına gelmez, en kötü ihtimalde bu kişisel özgürlük ölüm cezası ile sonuçlanabilir. Birgün tarihe şehit olarak geçmek umudu çoğu zaman sadece zayıf bir teselliden ibarettir ve bu da böyle bir kahramanca davranışın temel motivasyonu olmaya yeterli değildir. Bu sebepten dolayı tarihe baktığımızda tutarlı bir tarzda emirleri reddeden kişilerin sayısı düşüktür. Bunun yerine sürü psikolojisiyle davrananların sayısı vicdani retçilere nazaran daha yaygın olmuştur.

Zikredilen son sorun, kuralları Hıristiyan ilkelerine uymayan devletleri konu alıyor. Bu demek oluyor ki, burada asıl sorun Hıristiyan devlet değil, Hıristiyan olmayan toplum düzeni içerisinde yaşayan Hıristiyanların davranışlarıdır. Elçilerin İşleri’nde de aktarılan “İnsanlardan çok Tanrı’nın sözüne itaat etmek gerek” (Elç. 5,29) sözünde yatan emri reddetmeyi haklı kılar gözüküyor.

Hıristiyanlık tarihi bizlere, kendilerini Hıristiyan devleti olarak kavrayan devletlerin – Tanrı’nın kanunları anlamında – Hıristiyan olmayan ve tanrısal düzeni göz ardı eden toplumlara dönüşebileceklerini göstermektedir. Belli ki hiç bir devlet böylesi değişimleri yaşamaktan güvencede değildir. Bundan dolayı tetikte olmak ve her davranışın, emir misali ya da kanun tarafından istense bile, ahlaki geçerliliğini kontrol etmek ve sadece vicdanı elverdiği vakit onu gerçekleştirmek, her Hıristiyan insanın zorunlu vazifesidir. O bakımdan Hıristiyan geleneğin temel vurgusu birey ve özgürlük üzerindedir. Bu iki ilke, toplum ve itaatten önce gelir. Hıristiyan gelenek bu gerçeğin sadece devlete karşı değil, Kilise’ye karşı da geçerli olduğunun dile getirilmesindedir.

3. Hıristiyan Kilise Toplumunda Hıristiyan Şahıs

Roma Katolik Kilisesi’nin vicdanı konu alan öğretisi, vicdanının sesini dinleyen her insanın Tanrı gözünde doğru davrandığını vurgular. Bu, vicdani kararların Kilise’nin emirlerine ters olması durumunda bile geçerliliğini korur. Bu durum somut olarak Hıristiyan geleneğinin çözümünü sadece kısmen ele aldığı bir problem ortaya çıkıyor: Kim ahlaki olarak doğru davranıyor? Kilise’nin yasalarını göz ardı ederek vicdanının sesini dinleyen mi, yoksa vicdanının sesini susturarak Kilise’nin yasalarını kabul eden mi?

Vicdanının sesi Kilise’nin doktrinlerine itaati reddetmeye yönlendirse bile, bu sesi dinleyen şahsın kişisel suç taşımadığı tartışmasızdır. Bu şahıs doğru ve öznel olarak iyi davranıyor. Tartışılan nokta, Kilise’nin kurallarına itaat etmeye devam edip de böylelikle öznel vicdanına nesnel itaatten dolayı karşı çıkan şahsın bu davranışının kötü davranış mı ya da böyle bir davranışı iyi olarak nitelemenin mümkün olup olmadığıdır. Bu noktada Hıristiyan geleneğinde kesin bir çözüm bulunamamıştır. Hıristiyanlık içerisinde ortaya çıkan böyle bir sorunun değerlendirilmesinde değişik görüşler bulunmaktadır.

Hıristiyanlığın diğer akımlarında ve bazı Protestantizm okullarında Tanrı’nın buyrukları ve felsefiiyi tavır kavramının eşit tutulması her koşul altında zorunlu değildir. Duruma böyle bir açıdan baktığımızda, Tanrı’nın normalinde en yüksek ilke olarak belirlediği buyruğunun insani vicdanda bulunduğu ortama bağlı bir şekilde (duruma bağlı ahlak) farklı algılanması mümkündür. Bu sebepten dolayı yanılgan vicdan durumunu göz ardı edemeyiz, fakat bu unsur Hıristiyan kilisenin prensipleri ve şahıs kişisel davranış sorumluluğu çelişki içerisinde kaldığı her anda kullanılmamalıdır. Kilise’nin kurallarının doğrultusunda ya da kişisel vicdanının doğrultusunda hareket eden insanın mı iyi davrandığı duruma bağlı ahlak temsilcileri tarafından hâlen açıkça çözülememiştir.

Vicdanda Kilise’nin resmî öğretisi ile uyuşmayan bir tavır buyruğunun değişik değerlendirilmelerine rağmen Hıristiyan gelenek, her zaman kişinin şahsi vicdan kararına değer vermiş ve bunun Kilise’ye itaatten önce geldiğini savunmuştur.

4. Sonuç

Yukarıdaki açıklamalar, Hıristiyan geleneğinin başlangıcından beri bireyin ve onun topluma ve itaate karşı davranış özgürlüğünün belirgin bir şekilde vurgulandığının kanıtlanabileceğini gösterir. Eğer Hıristiyanlık, Hıristiyan olmayan bir toplum içerisinde mesajını duyurmaya çalışıyorsa, geçerli olan “İnsanlardan çok Tanrı’nın sözüne itaat etmek gerek.” doğrultusudur. Bu hem Hıristiyan devlet ve hem de Hıristiyan kilisesine karşı da böyledir. Tüm bu konumlarda kişisel özgürlük, topluma, ona karşı olan itaate ve her türlüsüyle toplumsal zorunluluklara karşı öncelik taşır. Bunun tehlikesiz olmadığını Hıristiyanlık tarihinde bilinen şehit sayısına baktığımzda görebiliriz. Şehitlerin gelenek sayesinde yükseltilmeleri, onların girişimlerinin olumlu anlamda algılandığını kanıtlar ve ne olursa olsun çoğu zaman tarihe geri baktığımızda onların yaptıkları, bulundukları topluma karşı gösterdikleri yetersiz dayanışma olarak olumsuz algılanarak eleştirilmez. Hiç kimse yaptıklarını diğerlerini ya da toplumu sebep göstererek haklı çıkaramaz, her insan yaptıklarını tümünden yalnızca kendisi Tanrı önünde sorumludur. Hıristiyanlığın tarihindeki en muhteşem belirtisi, belki de bireye tanıklığı ile topluma ve toplumun itaatine karşı özgürlüğe tanıklığıdır.

1 Krş. Antes, Peter, “Avrupa Düşünce Geleneğinde Birey, Toplum ve Otorite”, AnkaraAlmanya Büyükelçİlİǧİ Yayini, Alman ve Türk İşbirliliğinde Müslümanlık ve Avrupa Konusu III. Din ve Gelenek: Modern Sivil Toplumları Belirleyici Faktörler, Ankara 2004, ss. 33–35.

2 Krş. Freİherr von Campenhausen, Axel, “Christentum und Recht”, bkz. Antes, Peter (yay.), Christentum und europäische Kultur. Eine Geschichte und ihre Gegenwart, Freiburg/Basel/Viyana 2002, ss. 96–115.

3 Krş. von Campenhausen, a. g. e., s. 97 vd.

4 Akinolu Tomas’ın felsefesi Katolik Kilisesi’nin resmî felsefesi olarak kabul edilmiştir (çvr. ek notu).

Kur’an’da Tanrı-Birey İlişkisi

Ahmet Akbulut

Tanrı’nın insanlarla olan ilişkisi, yeryüzündeki yaratmış olduğu tüm varlıklarla kıyaslandığında, çok özel bir yere sahiptir. Burada her iki varlığa dair anlayışın açıklanması gerekir. Tanrı’nın varlığına ilişkin tasarım ontolojik ve kognitif temele dayanırken; insan bir yandan yaratılmış olan evrenin bir parçasıdır, diğer yandansa aklı yardımıyla iyi ile kötü arasında ayırım yapma yeteneğine sahip özgür iradeli özerk bir bireydir. Kur’an’a göre dünya Tanrı’nın birliği temeli üzerine kurulmuştur ve bunun sonucu olarak da kendisiyle uyum içindedir ve kusursuzdur. Bununla birlikte kötünün varlığı buna bir çelişki oluşturmaz; çünkü insanın bu iki yoldan birini seçebileceği yollu irade özgürlüğünün bir ürünüdür. Ne var ki, bireyin – ister yaratılış sürecinden kaynaklanan varoluşsal bir ilişki temelli, ya da vahiy yardımıyla olsun – Tanrı ile iletişimi ve de onunla arada bir aracı olmaksızın dolaysız ilişkisi, insanları kendi aralarında da daha iyi davranmalarına sevk etmektedir. Tanrı ile kurulan kişisel huzur, insanı cemaat içinde de barışçıl bir yaşama ulaştırır.

Allah-birey ilişkisinin anlaşılması için bu ilişkinin her iki yanındaki varlıkları ayrı ayrı tanımak gerekir. Söz konusu ilişkinin bir yanında insan, diğer yanında da Allah vardır.5 Bu ilişkinin doğru şekilde temellendirilmesi, Allah’ı ve bireyi nasıl anladığımıza ve tanımladığımıza bağlıdır.

1. Allah’ın Varlığı

Kur’an’ın ortaya koyduğu dünya görüşü, Allah’ın varlığı ve birliğine dayanır. Bu ilke İhlas Suresi’nde şöyle özetlenmiştir: “Ey Muhammed! De ki: O Allah’tır; tektir. Allah, doğurmamış, doğmamış olan, hiçbir dengi bulunmayan, hiçbir şeye muhtaç olmayan ve her şey kendisine muhtaç olandır.”6 Allah konusundaki tasarımlarımızın biri varlıksal, diğeri bilişsel olmak üzere iki temeli vardır. Varlıksal temel yaratma kavramı ile bilişsel temel ise vahiy kavramı ile açıklanabilir. Tanrı, varlığı yoktan yaratmış ve kendisini yarattıkları yoluyla ortaya koymayı tercih etmiştir.7 Evren, bizi Mutlak Varlık’a götüren belgeler ve simgelerle doludur.

Aslında varlık, Tanrı’nın ilminin sonucu değil, O’nun kudret, irade ve yaratmasının sonucudur.8 Allah ile diğer varlıklar arasındaki ilişki, parça bütün ilişkisi değil, bir yaratan yaratılan ilişkisidir. Yani varlık, Tanrı’nın bir parçası değil, O’nun bir eseridir. Evren, Allah’ın varlık delillerini içinde bulundurmaktadır. Doğrusu Tanrı, hakkında bilgiler elde edeceğimiz ve bilgileri de test edebileceğimiz bir nesne değildir.9

Varlıktan hareketle Allah’a ulaşma yöntemi Kur’an’dan da destek bulmaktadır. O, doğadaki olayların arkasındaki gücün insan tarafından bilinmesini istemektedir.10 Yaratılanlar, bizi Allah’a götüren ayetler, yani belgelerdir.11

Alemde her şeyin olup bitmemiş olması, Yüce Allah’ın yarattığı varlıklarla ilişkisinin sürdüğü anlamına gelmektedir. Tanrı, evreni ve içindekileri yarattıktan sonra bir kenara çekilmemiştir. Yani Allah ile yarattığı varlıklar arasındaki ilişki devam etmektedir. “Göklerde ve yerde ne varsa her şeyi O’ndan isterler. O, her an bir iş yapmaktadır”12 çünkü “O, göklerin, yerin ve ikisi arasında bulunanların Rabbi’dir”13. Görülüyor ki, Yaratıcı, sadece yaratan değil, yarattıklarını gözetleyen, onlara rahmet ve merhamet edendir.14

“Tanrı vahiy ve yaratmasıyla bizimle konuşmakta ve bize kendini açmaktadır.”15 Bu durumda insan, Tanrı’nın iki kitabı ile karşı karşıya gelmektedir. Bunlardan biri kâinat kitabı, diğeri ise Tanrı’nın elçileri aracılığı ile gönderdiği sözlü mesajlardır. Allah hakkında bilgi elde etmek için bu iki kitaba başvurmamız lazımdır. Tanrı’nın sözlü mesajlarını Kur’an-ı Kerim’in içerdiğini söyleyebiliriz. Çünkü Kur’an kendinden önceki kitapları tasdik ve tashih etmektedir.16 Bu nedenle Yüce Allah’ın insanlığa gönderdiği bütün sözlü vahiylerin özünü içerir.17

Yüce Allah’ın evreni yaratması ve evrende bir düzenin olması, O’nun aşkınlığını ve her şeye kadir olduğunu gösterir. Bu nedenle O, başka hiçbir varlığa benzemeyen ve kendine özgü bir varlıktır. Allah, evreni hem yaratan, hem düzene sokan, hem amacını belirleyen, hem de anlamlı kılan varlıktır. O, her varlığı var eden ve devam ettirendir. Evren, kendisi için saptanan hedefe doğru hareket etmektedir. Çünkü “Tanrı her şeyin ölçüsünü koydu ve hedefini gösterdi”18.

Evrenin varlığı, hem Allah’ın gücünü hem de merhametini gösterir. O’nun varlıklara karşı şefkat ve merhameti ise evrendeki içkinliğini ortaya koyar. Tanrı’nın içkinliği, her varlık çeşidinin içine, o varlığın uyacağı yasayı yerleştirmesidir. Biz buna de diyoruz. Genelde evren, özelde ise evrendeki her varlık Allah’ın varlığına ve birliğine dair deliller sunan birer varlık alanıdır.