Kom op voor het Klimaat E-Book

Walter Wittkamp

• Herausgeber: Wittkamp Advies
• Kategorie: Wissenschaft und neue Technologien
• Sprache: Niederländisch

Seitenzahl: 198

Veröffentlichungsjahr: 2025

Beschreibung

Walter Wittkamp is al lang geïnteresseerd in de drijfveren van mensen om wel of niet te veranderen. Die interesse raakte hemzelf toen hij in 2019 een lezing bijwoonde van Extinction Rebellion en hem duidelijk werd dat de mens een massale uitstervingsgolf in gang heeft gezet. De klimaat- en milieucrisis bleek levensbedreigend te zijn. Vanaf dat moment was niets doen voor hem geen optie meer. Dit is geen boek over klimaat of ecosystemen en hoe erg het allemaal is - die zijn er al genoeg. Kom op voor het Klimaat gaat over hoe het komt dat er veel te weinig tegen gebeurt en hoe jij kan helpen om te zorgen voor meer actie. Dit boek gaat over gedrag, (valse) overtuigingen, maatschappelijke en politieke structuren en het bewerkstelligen van verandering. Het maakt duidelijk waarom het voor zoveel mensen moeilijk is om begrip op te brengen voor klimaatdrammers en milieuactivisten. Het zal je helpen om jouw omgeving te doordringen van de noodzaak tot meer actie. Het helpt je om misvattingen, frames en drogredenen te ontlopen, kan je die kan herkennen en pareren en hoe je goede 'klimaatgesprekken' kan voeren met mensen die nog (te) apathisch zijn over de ecologische noodtoestand!

Leseprobe

Kom op voor het Klimaat

Kom op voor het Klimaat

Walter Wittkamp

Inhoud

VOORWOORD

1 WAAROM BEN JIJ NODIG?

Er is een grote ommekeer nodig

Ik ben niet bang voor nieuwe, maar voor oude ideeën

2 WAAROM IS HET NOG NIET OPGELOST?

De psyche van mensen

De stemming in Nederland

Moderne jagers en verzamelaars

Egocentrisme en kortetermijndenken

Vrijheid en zorgplicht

Voorbij aan marktdenken

Tegenkrachten ontmantelen

En wat vind je hiervan?

3 DE KOERS NAAR DE TOEKOMST

Wat is die verandering die ons nog kan redden?

Veranderkunde

Gedragsveranderingsproces

De ethiek achter klimaatverandering

Gezond en moedig blijven

De socio-culturele en politieke doorbraak

Regeneratieve cultuur

4 LATEN WE HET EENS HEBBEN OVER...

Communicatie, wanneer en hoe

Aandacht krijgen

De media

Wees je bewust van FRAMING

Drogredenen

Voor iedereen is het lastig

Afstand verkleinen

Het noodlot ontlopen

De kop uit het zand halen

Van ontkenning naar erkenning

Identiteit respecteren

5 DUS: AAN DE SLAG!

Wat jij doet helpt!

BIJLAGE

Uitleg ontwrichting

Het klimaat is op hol geslagen

Ecologische degradatie

De zesde uitstervingsgolf

NAWOORD

Over de auteur

Auteur: Walter Wittkamp

Coverdesign: Karel Oosting

ISBN eboek: 9789403738796

Druk: 3e druk als epub-bestand

© Walter Wittkamp

VOORWOORD

Volgens internationale onderzoeken is Nederland een van de kwetsbaarste landen als het gaat om klimaatverandering. Ons laaggelegen deltalandje loopt gevaar door zeespiegelstijging en door extreme toevoer van regenwater via de rivieren. Onze landbouw heeft last van langere periodes van droogte, verlies aan biodiversiteit en een afnemende vruchtbaarheid van de bodem door erosie, vergiftiging, vervuiling en verzilting. Het is dan ook niet gek dat ruim driekwart van de Nederlanders zich zorgen maakt over klimaatverandering.1 Maar Nederland bungelt toch onderaan de internationale lijstjes met landen waar gemeten is hoeveel zorgen men zich over klimaatverandering maakt (in Europa schijnen alleen de Noren zich minder zorgen te maken). In bijvoorbeeld de VS maakt men zich meer zorgen over klimaatverandering.

Die relatieve zorgeloosheid in Nederland draagt er vast toe bij dat wij, vergeleken met andere landen, ook weinig tegen klimaatverandering doen. Nederland stond in Europa met Malta en Cyprus lang onderaan in het overzicht van het percentage energie dat duurzaam is. Ruim 60 procent van de duurzame energie werd in 2020 Nederland opgewekt door het verbranden van biomassa, dus met houtstook, voornamelijk door bossen in Oost-Europa te rooien. Biomassa is echter alleen duurzaam wanneer het gemaakt is van snoeiafval.2 In Nederland komt genoeg snoeiafval vrij voor slechts één biomassacentrale, we hebben er in Nederland ruim 300.

We doen relatief weinig tegen klimaatverandering, ook al is de hoeveelheid CO2-uitstoot per hoofd van de bevolking in Nederland ruim hoger dan het EU-gemiddelde. Uitstoot door luchtvaart, scheepvaart en de indirecte klimaatschade door de veeteelt in Nederland (zoals ontbossing en internationaal transport), zijn hierbij niet meegeteld.

Die hoge CO2-uitstoot betekent ook een hoge vervuiling. Als bijproduct bij de CO2-productie komen namelijk enorme hoeveelheden stikstof, fijnstof, ultrafijnstof en zeer zorgwekkende stoffen (met recent een eigen afkorting, ZZS) vrij. Deze stoffen belasten de natuur, maken ons ziek en leiden tot vroege sterfte. Daarvan getuigen de stijgende aantallen kinderen met astma, mensen met longkanker, boeren met Parkinson, mensen met autisme, vroeggeboorten rond vliegvelden en mensen die antidepressiva slikken.

De vervuiling van het leefmilieu zorgt ook dat het nergens in Europa zo slecht gaat met de biodiversiteit als in Nederland. Er is hier nog maar 15 procent over van de inheemse planten- en diersoorten die we in 1900 hadden. Ter vergelijking: het Europese gemiddelde ligt op 40 procent.

Maar we willen het blijkbaar niet weten. Klimaatverandering en het verlies aan biodiversiteit zijn existentiële, dat betekent levensbedreigende, gevaren. Desondanks investeert de Nederlandse financiële sector nog volop in allerlei projecten die de klimaatverandering en vervuiling versnellen en daarmee de ecologische systemen vernietigen. Sterker nog, de Nederlandse overheid doet hier ijverig aan mee door jaarlijks 40 miljard euro subsidie3 te geven aan industrieën voor het gebruik van fossiele brandstoffen. Met als drogreden dat als andere landen grote potten geld klaarzetten, het aan het bedrijfsleven bijna niet uit te leggen is als Nederland dat niet doet. Dit is economisch dom beleid: duurzame investeringen renderen al jaren veel beter. Daarnaast is het ook verwerpelijk beleid: de VN spreekt van een crimineel gebrek aan leiderschap4 en een moreel gebrek aan verantwoordelijkheid jegens mensen in andere landen, de natuur en naar toekomstige generaties.

Helaas neemt de Nederlandse overheid het dus niet zo nauw met haar grondwettelijke zorgplicht voor de inwoners. Ze kijkt bij het klimaatprobleem vooral naar de concurrentiepositie van het Nederlandse bedrijfsleven. Klimaatverandering wordt zo op zijn beloop gelaten. De uitspraak van de hoogste rechters dat Nederland meer moet doen tegen klimaatverandering voor de veiligheid van de bevolking,5 heeft daar niets aan veranderd. De Nederlandse overheid negeert het zogenaamde voorzorgsprincipe, een uitgangspunt van de Europese milieuwetgeving dat bepaalt dat schadelijke milieueffecten moeten worden bestreden, zelfs bij wetenschappelijke onzekerheid.

Onze overheid straalt rond klimaat en gezondheid geen urgentie uit. Er ontbreekt een brede maatschappelijke dialoog over de gevaarlijke situatie waar we in zijn beland. Er wordt geen dringende boodschap uitgezonden. De wetenschap maakt ons duidelijk dat zonder drastische economische en culturele systeemverandering we al binnen enkele generaties belanden in een dystopische vier-graden-wereld en op weg zijn naar een dodelijke zes-graden-wereld.6

Klimaatverandering verloopt niet geleidelijk, zoals veel mensen denken. Ze weten meestal niet dat het een abrupt proces met onomkeerbare kantelpunten is. En dat de kans dat we die kantelpunten nog kunnen vermijden nu al bijna verkeken is. Het is ook bijna niet te overzien wat dat betekent, hoe de wereld er dan uitziet. Zeker is dat hoe sneller we de juiste koers inzetten, des te groter de kans dat we massale uitsterving kunnen stoppen. Dat concluderen de wetenschap, de Verenigde Naties en de grote meerderheid van de wereldbevolking. En toch doen we eigenlijk niets.

Eerst dacht ik dat onze passiviteit voorkomt uit domheid of kwaadaardigheid. Maar het is natuurlijk ingewikkelder. Hoewel je van de leiders van het land mag verwachten dat ze niet dom en niet kwaadaardig zijn, moeten we niet vergeten dat het vooral mensen zijn. Het zijn mensen die op hun posities zijn gekomen door gebruik te maken van specifieke vaardigheden waarmee ze complexe problemen eerder omzeilen dan aanpakken. Sterker nog, als politici en bestuurders wel complexe problemen aanpakken, maken ze die vaak alleen maar groter. Zie de schandalen rondom de toeslagenaffaire, de woningmarktcrisis, de stikstofcrisis en het Groningse gasdrama. Bij klimaatverandering en het verlies van biodiversiteit is dat levensgevaarlijk.

Hierbij worden vaak langetermijnbelangen en wetenschappelijke inzichten genegeerd. Hoe komt dat? En hoe komt het dat juist Nederland zo achterloopt? Waarom staan er hier niet meer mensen op? Als we dat begrijpen, kunnen we misschien wel nog op tijd in actie komen. En hoe beter jij, beste lezer, dat begrijpt, hoe beter jij kan helpen.

Hoe kunnen we mensen activeren op een manier hen niet onnodig belast of ongerust maakt? We willen liever geen (psychisch) leed veroorzaken, zeker niet bij onze naasten. We willen onze kinderen niet opzadelen met problemen die hen angstig maken. Eigenlijk hebben we de neiging om iedereen te beschermen tegen een nare boodschap. Maar we voelen ook de druk om hen weerbaar maken tegen de ellende die ons te wachten staat. Nog liever willen ze aanmoedigen om te helpen de wereld te redden en er een betere plek van te maken.

Dit boekje biedt daarbij hulp. Het biedt gereedschap om te gebruiken in het gevecht tegen klimaatverandering, milieuvervuiling en het verlies aan biodiversiteit. Want dit is een strijd, ik zou bijna zeggen een doodsstrijd. Een strijd waarbij we ons moeten wapenen met, naar mijn mening, in elk geval inzicht. Ik ben ervan overtuigd dat jij, en elk ander mens, het verschil kan maken. We zijn deel van een web aan relaties, verbonden met de mensen die ons nabij zijn, met de natuur die we nodig hebben om te leven en met mensen en natuur elders waarvan we weten dat ze op ons rekenen. Dat geeft ons superkracht. Als wij onze idealen besmettelijk weten te maken, zal alles gaan veranderen.

En we hebben weinig tijd, dus doe mee en ontketen de verandering! Help om de transition twenties waar te maken!!!

1 WAAROM BEN JIJ NODIG?

Dit boek is geschreven voor iedereen die wil dat er meer gedaan wordt tegen de grote existentiële crisis van nu: de neergang van het hele ecologische systeem waardoor het leven op aarde onmogelijk dreigt te worden voor onze kinderen en kleinkinderen. De grote crises van de westerse samenleving (naast klimaat en milieu denk ik dan aan ongelijkheid, populisme, zingeving, polarisatie, eenzaamheid, depressie, obesitas en andere gezondheidsproblemen) zijn aan de wortel met elkaar verbonden. De instorting van de biodiversiteit en de opwarming van het klimaat zijn daarvan de meest voelbare symptomen. Er zijn voldoende websites, boeken en rapporten geschreven die deze crisis veel beter kunnen beschrijven dan ik.

Ik ga ervan uit dat als je dit boek aan het lezen bent, je beseft dat we flink in de puree zitten. Daarom heb ik in de bijlage alleen een korte uitleg opgenomen over de klimaat- en milieucrisis. Ben je nog niet overtuigd van het omvangrijke lijden en de gevaren zonder weerga die op ons afkomen, lees dan eerst de bijlage. Daarna ben je hopelijk wakker geschud. Als je dat dan toch niet bent, dan moet je dit boek zeker lezen om te snappen hoe dat komt.

Er is een grote ommekeer nodig

Een paar belangrijke inzichten zijn de volgende:

We consumeren meer dan de aarde kan produceren.

Oneindige economische groei is niet mogelijk.

Het is verstandiger om nu in te grijpen om grotere schade later te voorkomen.

We spelen nu Russische roulette met het leven van kwetsbare mensen, met het leven van onze kinderen, met het leven van alles op aarde.

We weten dit al tientallen jaren, maar het lukt niet hier een toereikend beleid voor te maken.

Wat door moet dringen, is dat de klimaatontwrichting maar één van de symptomen is van dat we meer van de aarde nemen dan dat de aarde kan geven. Andere symptomen van deze overschrijding zijn biodiversiteitsverlies, tropische ontbossing, overbevissing, land- en bodemdegradatie, vervuiling en pandemieën. We moeten het ‘meer-nemen-dan-kan’ stoppen om deze symptomen te verlichten. We kunnen ze niet oplossen zonder die overschrijding te keren. We moeten de aarde weer meer laten produceren dan dat we nemen. Daarvoor is een grote ommekeer nodig met drie in elkaar grijpende dimensies:

We moeten een nieuwe kijk ontwikkelen, de oorzaken aanpakken en de schade beperken. Dat is heel veel en daar ben jij bij nodig. Misschien denk je dat het al te laat is, maar toch hoop ik dat je gaat proberen om het tij te doen keren. Want je toont moed als je iets wilt betekenen in een situatie waar hoop op een goede toekomst verloren lijkt te raken, als je dan toch nog volhoudt, toch nog de juiste dingen blijft doen, je hart openstelt.7 Bedenk dat jij en ik niet alleen staan. Overal staan er mensen op tegen leiders en politici om te strijden voor de toekomst. Wij, individuen, moeten zorgen voor verandering. Ook als je geen hoop meer hebt, kan je toch nog het goede doen.

In dit boek leg ik je uit waarom onze leiders eigenlijk niets betekenisvols doen tegen de milieu- en klimaatcrisis. Je zou verwachten dat ze de alarmbellen luiden, en handelen naar de noodsituatie waar we in zitten. Het blijft echter stil. Wat ze doen is een beetje doormodderen, verkeerde doelen nastreven en zelfs die niet halen. Dat komt omdat er nog steeds te veel politici zijn die klimaatverandering niet ernstig of zelfs een hype vinden of niet het verband leggen met de ecologische crisis. Veel politici weigeren te kijken naar de onderliggende oorzaken. Ze wijzen liever op onzekerheden rond klimaatverandering, lucht- en bodemverontreiniging en de teloorgang van de biodiversiteit maar zetten die onzekerheid opzij als het gaat over gefantaseerde technologische oplossingen.

Maar waar we vanuit moeten gaan, is dat onzekerheid niet onze ‘vriend’ is. Elk volgend IPCC-rapport laat zien dat de klimaatverandering toch sneller gaat dan gedacht. Elk volgend IPBES-rapport laat zien dat de biodiversiteit toch sneller terugloopt dan verwacht, elke keer weer.8 Steeds komen we in de meer pessimistische scenario’s terecht. En de risico’s zijn zo groot, dat we er niet mee kunnen gaan gokken. Van onze politieke leiders mag je eisen dat ze uitgaan van het voorzorgsbeginsel. In het Engels zeggen ze: Better safe than sorry! En stel dat de wetenschap er helemaal naast zit, in het ergste geval laten we een schonere en groenere wereld na voor onze kinderen. Hoe erg is dat?

Uit onderzoek9 blijkt dat politici nauwelijks durven te beginnen over de keuzes die genomen moeten worden om de klimaatverandering binnen de perken te houden. Het is noodzakelijk om aan de consumptiekant maatregelen te nemen. Dat is veel effectiever en eerlijker dan maatregelen aan de productiekant. Verderop leg ik uit waarom dat zo is. In het kort komt het erop neer dat als je producenten dwingt om te vergroenen dat je daarmee de productie en consumptie eigenlijk doet toenemen. Bovendien treft het vooral arme mensen want door verduurzaming worden producten immers iets duurder. Voor rijke mensen is dit een kleiner probleem. Politici willen niet ingrijpen aan de consumptiekant omdat ze bang zijn om dan electorale steun te verspelen. Ze steken liever hun kop in het zand, spelen de bal snel door naar onderzoekstafels of volgende kabinetten en vermijden vooral elk serieus gesprek over de noodzakelijke keuzes. Het ontbreken van een brede maatschappelijke dialoog is daar een wrang gevolg van. Want de noodzakelijke keuzes zullen zo ingrijpend zijn dat er breed draagvlak nodig is. De urgentie neemt toe. Met de tijd zullen steeds grotere systeemwijzigingen nodig zijn. Deze vereisen een brede collectieve actie en dus een collectieve oplossing die alleen door de overheid tot stand kan worden gebracht. Zonder overheidsingrijpen lukt het niet.

Door deze laksheid van onze volksvertegenwoordigers (en ook veel media), is de kans helaas heel groot dat we in afzienbare tijd gaan zien dat onze maatschappij instort.10 Dat betekent een grote economische teruggang, grote schade aan de voedselproductie en onze levensstandaard, onrust en onveiligheid, waarbij de meest kwetsbaren in de samenleving het hardst geraakt worden. Een onderzoek in het Journal of Industrial Ecology (2021),11 stelt dat dit vanaf 2030 begint en tien jaar later scherp zal toenemen.

Een oorzakenanalyse van de klimaat- en milieucrisis is redelijk simpel. Oorzaken zijn te veel broeikasgassen, te veel vervuiling en te veel teruggang van de natuur. Dat komt omdat er te veel regels en gewoontes zijn die juist de uitstoot van broeikasgassen, andere vervuiling en natuurafbraak stimuleren. Onze wettelijke regelgeving is gebaseerd op de ‘vrije markt’, het dogma van ‘groei van het Bruto Binnenlands Product (BBP)’ en gaat uit van de natuur als een oneindige bron. Daar gaat veel mis. Volgens de huidige beleidsopvattingen groeit onze economie, ons BBP, ook als er mensen ziek worden (want omzet voor de zorgsector). Wat we nodig hebben is regelgeving die zorgt voor minder energieverbruik, een gezondere leefomgeving en minder natuurschade. Regelgeving die niet uitgaat van traditionele, industriële economische groei, maar groei van het welzijn van mens, dier en natuur, nu en in de toekomst. Daarvoor is regelgeving nodig om minder en duurzamere consumptie af te dwingen. En ook meer regelgeving rond onze productieketens, vanaf de bronnen waar grondstoffen worden gedolven en de productieprocessen, tot het gebruik en het afvoeren van producten. Er zal veel gereguleerd en verminderd moeten worden rond het delven van grondstoffen en bij het produceren van fossiele brandstoffen, pesticiden, chemicaliën, plastics, vlees en machines. Het gaat vreemd genoeg in het politieke debat weinig over productiebeperkingen hierop, zeker nadat er fors bezuinigd werd op allerlei toezichthouders. Dus wordt het overgelaten aan de markt van vraag en aanbod. Maar dat is geen eerlijke markt omdat afnemers (consumenten, inkopers) beïnvloed worden door hele krachtige marketingtechnieken en leveranciers niet schade die hun producten opleveren in hun prijs hoeven te verwerken (dat wordt overgelaten aan de belastingbetaler of aan de natuur). De overheid helpt consumenten niet om weerbaarder te worden tegen marketingcampagnes wat ze makkelijk zou kunnen doen met bijvoorbeeld bewustwordingscampagnes en milieuheffingen.

Dat consumptie- en productiebeperking van niet-duurzame producten onvermijdelijk is, weten jij en ik en de meeste mensen die het nieuws volgen. Toch is er nauwelijks actie. Verontrustend is dat conservatieve politici en gezagsdragers wel veel energie stoppen in het neutraliseren van mensen die willen dat het anders gaat. Ze gebruiken daarbij verschillende tactieken om te doen alsof er iets gebeurt, maar in werkelijkheid vooral te volharden in het ouderwetse politieke spel dat ze zo graag spelen: ontkennen, sussen, zeggen zorgvuldig te veranderen, maar in werkelijkheid vooral gewoon doorgaan.

De meest voorkomende tactiek van politici, en in hun kielzog de populaire media, is om mensen die iets wezenlijks aankaarten eerst belachelijk te maken. Denk aan Groningse aardbevingsslachtoffers, Zwarte Piet-demonstranten of klimaatactivisten. Niet het onderwerp, maar de mensen die aandacht en actie voor iets vragen zijn op die manier het probleem. Dat werkt al behoorlijk ontmoedigend, maar als dit niet afdoende is, wordt er een ‘luisterend oor’ geboden. Je mag langskomen bij de minister of op het torentje, of je mag spreken op een congres of ze bieden je een informatiestand aan. Een volgende stap is een toezegging voor een onderzoek. Politici en overheden gebruiken dan in hun communicatie de woorden van de activisten. Ze laten een bevriende organisatie onderzoeken waar de activisten het over hebben en welk vervolgonderzoek gewenst is. Dit kan maanden of jaren duren en als de roep om verandering nog niet voldoende gesmoord is, richten ze een organisatie op om te verbinden en breed te communiceren over het onderwerp. Je geeft die organisatie niet alleen een breed budget, maar ook een mandaat om ongevraagd advies te geven waar je goed naar zal luisteren. Ideaal is om de drammers zover te krijgen dat ze binnen die organisatie gaan werken, nog beter er leiding aan gaan geven, of je benoemt een acceptabele zetbaas waarvan je weet dat die alleen met het proces bezig zal zijn zolang je die maar goed betaalt. Tjakka, probleem opgelost!

Zo houden we een wereld in stand die de meesten van ons helemaal niet willen. We zitten nu opgescheept met een wereld waarin waarden als hebzucht, eigenbelang en macht de boventoon voeren en andere waarden verdringen. Jammer, want veel mensen streven ernaar om te werken vanuit waarden als rechtvaardigheid, zingeving en liefde. Helaas zitten we opgescheept met die andere wereld en kunnen we dat niet met terugwerkende kracht ongedaan maken. We moeten dealen met het destructieve systeem dat zich heeft gevormd, ook al is dat niet wat we willen. We hebben te maken met een systeem waarin macht op een wrede manier wordt uitgeoefend. Daarom is het een gevaarlijke illusie om te denken dat we de klimaat- en milieucrisis binnen het huidige systeem echt kunnen aanpakken. Vanuit de huidige denkkaders kunnen we hoogstens wat bijstellen, en dat zal nu niet genoeg zijn. Idealiter beginnen we opnieuw en vanuit een radicale keuze voor rechtvaardigheid, zingeving en liefde. Daarmee stimuleren we levens en gemeenschappen die gericht zijn op elkaar en op de toekomst. We zullen een nieuwe rol voor onszelf moeten opeisen. Dit klinkt misschien als een onhaalbaar scenario, maar er zijn echt nog mogelijkheden.

Ik ben niet bang voor nieuwe, maar voor oude ideeën

Het lijkt me een veilige aanname om ervan uit te gaan dat de meeste mensen best wel willen veranderen omwille van de toekomst van hun kinderen. Daar ligt het niet aan. Want, zeg nou zelf, wie wil de huidige cultuur van starre mensen die vasthouden aan hun ideeën, bewijzen negeren, oplossingen wegwuiven en zorgen dat we alleen maar sneller op de afgrond afgaan? Het kan gelukkig anders. Want we zijn opmerkelijke wezens, gezegend met een verbazingwekkend vermogen tot vriendelijkheid, creativiteit en bezieling. Het is niet moeilijk om te kiezen voor meer eenvoud, meer rust en meer gezondheid. Dat zal niet alleen het risico op een ineenstorting verkleinen. Het kan ook leiden tot een nieuwe, stabiele en welvarende beschaving, die veilig binnen de grenzen van onze planeet kan bestaan. Er is wel één dingetje: we hebben nog maar een paar jaar de tijd om van koers te veranderen.

Dat wordt dus een heel lastige strijd. Dit boekje geeft je wapens in handen om te strijden voor actie. Die wapens zijn inzicht en mededogen vanuit het besef dat het voor iedereen moeilijk is om echt in actie te komen voor duurzaamheid, of we nu op school, thuis, op het werk of in de politiek zitten. Dit boekje gaat je helpen om het strijdperk voor meer actie en meer medestanders tegemoet te treden met inzicht en compassie.

Systeemverandering komt pas tot stand als er voldoende publieke steun voor is. Om te zorgen voor meer steun, is het nodig onze boodschap goed voor het voetlicht te brengen. Dat kan grootschalig via mediacampagnes en via een duidelijke en gehoorde visie van de overheid. Maar verderop in dit boek zal duidelijk worden waarom we dat niet kunnen verwachten. We moeten daar ook niet op wachten, maar zelf in actie komen om te zorgen voor de veranderingen naar een toekomst die wel leefbaar is. Na het lezen van dit boek, ben je beter in staat om je eigen omgeving te mobiliseren, om te zorgen dat de mensen om je heen ook hun stem laten horen.

Mij heeft het goed geholpen om beter te begrijpen waarom er eigenlijk nog niets wezenlijks aan de klimaat- en milieucrisis is gedaan en waarom veel mensen er zo apathisch op reageren. Dat is namelijk iets menselijks en als je begrijpt hoe dat komt, wordt het ook makkelijker om er mee om te gaan. Niet door boos te worden, maar door argumenten en gesprekstechnieken te gebruiken die helpen om mensen te overtuigen vanuit inzicht in zowel het existentiële gevaar als in de menselijke conditie.

2 WAAROM IS HET NOG NIET OPGELOST?

Er is zeker groeiende aandacht zowel voor klimaatverandering en het verlies aan biodiversiteit als voor de vervuiling van het milieu. Langzamerhand erkennen de meeste mensen de brede wetenschappelijke consensus over de oorzaken en gevolgen van klimaatverandering en biodiversiteitsverlies. Bedrijven richten zich steeds meer op duurzaamheid en financiële instellingen nemen klimaatverandering vaker mee in hun risicobeoordeling. Klimaatdoelen vanuit de overheid worden scherper.

Toch staat de meerderheid van de politici en bestuurders niet aan de kant van de feiten en de toekomst, maar gaan ze verder op de manier die ons in deze zorgwekkende toestand gebracht heeft. Er ontbreekt urgentiebesef om snel de drastische veranderingen door te voeren waar de Verenigde Naties en hun panels van internationale klimaatwetenschappers en biologen toe oproepen. Dat zien we in Nederland bij de vele organisaties en mensen die de ernst van de ecologische crisis ontkennen en oproepen om ‘lekker door te gaan met hoe we altijd al leefden’. Deze methode van relativeren, bagatelliseren en verdraaien is contraproductief voor de grote omslag die nodig is om met de klimaatverandering en de milieuproblematiek om te gaan.

In Nederland maakt ruim driekwart van de mensen zich zorgen over klimaatverandering,12 maar ze maken zich ook zorgen over energieprijzen, geopolitieke dreigingen, migratie, vereenzaming, armoede, woningnood en de toenemende polarisatie. Dat is een van de verklaringen dat duurzaamheid maar een kleine rol speelt in het stemgedrag. Van de landelijke politieke partijen kiezen alleen BIJ1 en PvdD radicaal voor een levensvatbare aarde en die hebben samen maar 7 van de 150 zetels (4,6 procent procent). Als we ruimhartig GL, PvdA, D66, SP en Volt meetellen kom je op 59 zetels, dat is 39 procent.13 Wereldwijd vinden veel mensen vinden dat overheden te weinig doen tegen klimaatverandering14 en vooral jongeren15 maken zich steeds grotere zorgen.16 Maar dit leidt nog niet tot daarbij passende politieke verschuivingen.