Mlóče E-Book

• Herausgeber: Domowina-Verlag GmbH
• Kategorie: Gesellschafts- und Liebesromane
• Sprache: Deutsch

Seitenzahl: 279

Veröffentlichungsjahr: 2017

Beschreibung

Antologije maja w serbskim literarnym pismowstwje dołhu tradiciju. Wjelekróćna wudawaćelka woblubowanych zběrkow Ingrid Juršikowa je znowa serbske awtorki a serbskich awtorow, młódše a młódšich, nazhonite a nazhonitych, pohonjowała so za nowu antologiju pjera jimać, a njemało z nich je so do pisanja dało.

Leseprobe

Wudała Ingrid Juršikowa

Titulna ilustracija: Iris Brankačkowa

Bibliografische Information der Deutschen Nationalbibliothek

Die Deutsche Nationalbibliothek verzeichnet diese Publikation in der Deutschen Nationalbibliografie; detaillierte bibliografische Daten sind im Internet über http://dnb.d-nb.de abrufbar.

Print-ISBN 978-3-7420-2439-8

E-Book-ISBN 978-3-7420-2472-5

1. Auflage 2017

© Domowina-Verlag GmbH

Ludowe nakładnistwo Domowina

Bautzen 2017

Gefördert von der Stiftung für das sorbische Volk, die jährlich Zuwendungen des Bundes, des Freistaates Sachsen und des Landes Brandenburg erhält.

Bestellnummer: 1/1717/17

www.domowina-verlag.de

Wobsah

Andreja Chěžcyna

Pawoł a jeho sćiny

Beno Budar

Blok 34

Róža Domašcyna

Mlóče

Jurij Koch

Šerjenje

Měrana Cušcyna

Bolerazka

Kito Lorenc

Zastup

Monika Dyrlichowa

Consilium abeundi

Křesćan Krawc

Pójšćo, pójšćo!

Benedikt Dyrlich

Nad bjezdnom

Dorothea Šołćina

Nóc ze sotru Moniku

Rejzka Delenkowa

Zaplacane

Sylwija Šěnowa

Marioneta

Sylwija Šěnowa

Słužba

Lydija Maćijowa

Doma

Měrćin Wjenk

Pólny pućik

Viktor Zakar

Poslednja jědź

Viktor Zakar

Pohlady

Měrka Mětowa

Probowy čas

Dušan Hajduk-Veljković

Zasowidźenje

Alfons Wićaz

Rozmyslowanje starika

Lubina Hajduk-Veljkovićowa

We wočomaj tigra

Róža Domašcyna

Hłowu pod pažu

Křesćan Krawc

Mój problem

Jěwa-Marja Čornakec

Zelowy dynamit

Andreja Chěžcyna

Pawoł a jeho sćiny

Pawoł bě 86 lět. Wón bě mały, tołsty a poprawom ze swojim žiwjenjom cyle spokojom. Njeměješe žane wulki brachi. Zo boleše jemu prawe koleno, na to bě so zwučił, wšako bě tomu hižo dołha noha, zo bě jeho tehdy w lěsu hoberska hałza nimale zarazyła. Jenož z Božej pomocu bě smjerći wutwochnył. Hewak bě wšo w porjadku, samo wutroba w prawym takće pukotaše, a we hłowje bě tež hišće přeco wšo na swojim prawym městnje. Pawoł njebě potajkim ani zabyćiwy ani kipry. Ale runje to bě jeho problem. Kóždy we wsy rady k njemu chodźeše, mužojo na piwo, žony na bjesadu. Tež swójbni jeho njepřestawajcy wopytowachu. Nawalichu so najhusćišo nje­dźelu kaž wulka woda. Žadyn dźiw, bě wšak ze swojej žonu, kotraž bě bohužel hižo wotešła, cyłu šwitu dźěći do swěta sadźił. Dźow­ki a přichodne dźowki nanosychu potom retomas tykancow. Synojo a přichodni synojo zesydachu so za blido a wisachu jemu na hubomaj, byrnjež docyła wjele njeprajił. Wnučki wusydowachu so wšudźe, hdźež bě městna, a prawnučki třělachu rjejo po małym domčku, zo widźeše jenož hišće jich sćiny. Ze składnostnych wopytow bě kruty tydźenski rytmus nastał, po tym zo bě jeho Hana zemrěła. Kóždy měnješe, zo dyrbi so wo njeho starać, byrnjež wšitcy wědźeli, zo njeje za njeho »derje měnjene« napřećiwk špatneho. ›Ale tute dopóznaće drje pola mje doma žanu wahu nima‹, sej husto so mjer­zajo mysleše.

Po tajkich wopytach trjebaše Pawoł nimale tydźeń, zo by zaso swój nutřkowny měr namakał. Nažel potom zaso njedźela kiwaše a cyły hermank so znowa wotměwaše. Cyle wothladajo wot toho, zo so tež wotydźenja přeco něchtó namaka, kiž wo durje zaklepa. Pawoł by móhł zamknyć a na klinkanje njewotewrić. Ale to by drje hišće hórje było. ›Něchtó by lěkarja, policiju abo wohnjowu woboru wołał – zawěsće samo wšěch naraz.‹ Toho bě sej wón wěsty, wšako bě jich wšěch lubowany Pawoł. Do lěsa so jemu njechaše, a ludźi won ćisnyć, to njebě ženje nawuknył. To so jednorje njesłušeše, by njepřistojne było. Tuž znjese wotydźenja husto hdy zažwanu Hanu, skupeho Jana, strachoćiwu Marju, nimale swjateho Jurja a ćichu mału Marju. Njedźelu pak Hilžu, Bernadet, Reginu a swoju najmłódšu, swoju Měrku, k tomu Alojsa, Michała, Pětra a Měrćina. Mjena wnučkow a prawnučkow sej spomjatkować njeje hižo wot spočatka ani spytał. By je tak a tak wopak wurjekował, a na »Ej!« kóždy a kóžda z nich słuchaše.

Zaso raz so njedźela hewrjekajo miny. Wšitcy so poněčim domoj gratowachu, jenož Měrka hišće w durjach stejo wosta. »Je wšo w porjadku, nano?«, so wopraša. »Wězo, wězo«, wón wotmołwi. Po wšěm zdaću wona jemu njewěrješe, dokelž přeco hišće tam na njeho wudźěrajo kaž z wudwjernami zrosćena steješe. Pawoł Měrku wo lico pomajkny a měrnje praji: »Haj, je wšo w porjadku.« Měješe ju rady, swoju Měrku, byrnjež so wona stajnje najbóle starosćiła. Runje wona, kotraž měješe zbrašeneho syna a kotraž bě jenička wot wšitkich dźowkow a přichodnych dźowkow, kiž bě swobodna wuměłča a so tohodla wot jednoho projekta k druhemu šwikaše a najmjenje zasłužeše. Ze swojim Měrćinom tež njebě najlěpšeho muža wutrjechiła. Ale to wšo njeby jej Pawoł ženje prajił, zawěsće njeby wona to tež ženje přidała. Znajmjeńša so tež wona krótko do wosmich rozžohnowa. Pawoł bě lěta dołho wšitkim napowědał, zo chce powěsće hladać. Te pak by potom jeho žona stajnje sama hladała. Jenož wona wědźeše, zo so k njej hakle štwórć hodźiny pozdźišo přisydny. Hana njebě ženje ničo rjekła, wona je jeho rozumiła, ně, staj so rozumiłoj – bjez wulkich słowow. Kak jemu ćišina z Hanu pobrachowaše.

Město toho připosłucha k drje sto a dwacetemu razej tej tamnej Hanje, kotraž wědźeše, zo ma Jurij zaso raz problemy ze swojim synom, zo strachoćiwa Marja zaso pije, zo je sej mała Marja ruku při warjenju spaliła a zo je Jan znowa swój testament přepisać dał. A kóždy z nich měješe přidatnje pak z wutrobu abo z chribjetom. Pawoł njeměješe ničo hač na swoje koleno – ale te słušeše wšako jenož bolo k njemu. Najskerje by so samo huzał, njeby-li bolało. Što wo to. Hana njezasta bledźić. ›Bych sej móhł wusnyć‹, pomysli Pawoł‚ ›ale zawěsće by wona dale powědała.‹ Wón poskići jej čaj. Wona wězo přiwza. W tym wokomiku znowa zaklinka. Marja. Wona wza sej hnydom sama piwo z wjelbika. Pawołej bě, jako by w cuzym domje sedźał. ›Tak njemóže to dale hić‹, sej rjekny. ›To je tola błudne, zo čuju so w swojim domčku cuzy. A nětko tež hišće wopłokujetej. Ja bych móhł wurosć. Kaž zo njebych to sam móhł!‹

Jako běchu Hana a Marja a Jan, kotryž bě so tróšku pozdźišo hišće přidružił a hnydom póštu sobu přinjesł – ›najskerje je ju samo přehladał‹ –, skónčnje domoj šli, so Pawoł do swojeho ćmowozeleneho křesła sydny a wodychny. »Potajkim«, sej praji, »trjebam jedyn plan. Čehodla njerěkam Egon? Potom bych měł hnydom prawu mysličku. Tuž starco, mysli, mysli!« Ale Pawołej žana prawa myslička njepřileća. Jeli by tak činił, jako by chory był, bychu jeho hišće bóle wobtujkali. »Ně, to njeńdźe.« Jeli by započał nowy kurjenc twarić, bychu wšitcy pomhali. »To so mi tež njecha.« Jeli by sej wumyslenu lubku zhladał, njeby scyła wjace žadyn měr měł. »Ně, ně – tež to njeje žana dobra ideja.« Pawoł so z křesła zběhny – koleno jemu kaž přeco zabola – a so rozsudźi, zo wozmje sej po dołhim, dołhim času skónčnje zaso raz swoju trubku z kamora. Tobakowa tyzka bě hišće začinjena – k někajkim narodninam bě ju zawěsće wot jednoho ze swojich přichodnych synow dóstał. »Nó da, druhdy su ći tola něšto hódni«, Pawoł zabórboli. Njebě tak, zo njemóžeše swojich přichodnych synow čuć – ně, tak to scyła njebě. Měješe jich rady, ale bě jich jednorje přewjele. Pawoł steješe w durjach rězańcy. Na dworje bě ćma, tróšku so miholeše, bě ćicho. Pawoł comaše swoju trubku a přemyslowaše: ›Hdy sym takle posledni króć stał? Telko chwile, kaž nětko mam, sym poprawom zrědka měł … haj, na dźěło – z dźěła domoj, tu čakaše drjewo, potom hišće druhe terminy … Ah!‹ Pawołej nadobo zaswita, kak móhł wšitke muchi naraz splacać. Wótře praji: »Trjebam projekty, kaž Měrka!«

Hač do nocy wotwažowaše Pawoł, kotre projekty by sej dyrbjał předewzać: ›Bych móhł do cyrkwinskeho chóra zastupić abo wotydźenja kolektu zběrać, nowiny roznošować, pola starych knjezow kopańcu hrać, nó haj, pola jara starych knjezow, abo bych móhł rězbarić, molować.‹ Žana ideja pak so Pawołej tak prawje njelubješe, wšako měješe kóžda takle swój špak. »Rjenje spěwać hišće ženje njejsym móhł«, sej Pawoł rjekny, »a jónu wob tydźeń kemši tež dosaha. To z tymi nowinami njeby špatne było, ale zawěsće potom ludźo hnydom při póstowym kašćiku na mnje čakaja, zo bychu ze mnu pobjesadowali. Cyle wothladajo wot toho, zo tajku strapacu moje koleno zawěsće dołho njewudźerži. Tohodla móžu někajke sportowanje cyle zabyć. A jeli započnu na stary dźeń wuměłc być – nó, štó wě, hač mi to Měrka za zło njebjerje. Nimo toho by to jenož činjenje było, hotowe dźiwadło.« W tym wokomiku zaswita Pawołej znowa. Bě cyle zadźiwany, kelko idejow měješe, hdyž jenož takle přemyslowaše. Hakle zašły tydźeń bě so jeho mjenujcy Zala woprašała, hač njeby chcył we wjesnym dźiwadle sobu hrać – jenož mału rólu, z mało tekstom. Bě prajiła: »Trjebamy tajkeho praweho lubeho dźěda. A Pawole, ty sy tola tajki prawy luby dźěd. Wšitcy maja tebje rady.« Jenož derje, zo bě Zala prajiła, zo smě sej wšitko hišće raz přemyslić. Jeli by so dyrbjał hnydom rozsudźić, by špatneho swědomja dla připrajił. Nětko móžeše z přeswědčenja haj prajić. Jako Zali nazajtra praji, zo chce sobu hrać, wona nimale přez telefon skoči: »Pawole! Pawole! To je rjenje. Dźensa je proba, drje hižo třeća, ale ty wšak nimaš wjele teksta, jenož jeničku sadu.« Pawoł połoži słuchatko a wjeseleše so na wječor kaž tajki mały hólčec. Zo njeby nichtó wohnjowu woboru, policiju a lěkarja zazwonił, připiny nawječor cedlku na prědnje durje: Sym na probje.

Dźiwadźelnicy zetkawachu so kóždu wutoru we wjesnej korčmje. Bě to jenički dźeń, hdyž bě wona połna. Za Pawoła bě to poměrnje dołhi puć, byrnjež jenož dźesać chěžow zdalena była. Ale em jeho koleno. Chětro wučerpany docpě tři štwórć na sydom korčmu, štwórć hodźiny do proby. Nichtó tu hišće njebě, wothladajo wězo wot Fryca, kotremuž korčma słušeše. Tón pak bě – bohudźak! – tak njezdwórliwy, zo wostaji Pawoła ze swojim małym piwom samoho. Ćišina. Jenož ćežki časnik chodźeše. Pawoł zdychny z posměwkom na hubomaj. ›Sym wšo prawje činił!‹ Krótko před tym, zo časnik sedmu hodźinu wotbi, běchu wšitcy dźiwadźelnicy do korčmy dóšli. Nětko bě chětro wótře, wulke tam a sem. Pawoła njeměješe nichtó wulce zańč. Wjetšina drje sej mysleše, zo bě jenož hósć w korčmje. ›Prawje tak‹, Pawoł pomysli. Jako pak Zala přichwata, so wšo změni. »Lubi ludźo«, wona ze swojim wysokim hłosom započa, »mamy noweho keklerja.« – »Aha!« – »Oho!« Wšitcy hladachu na Pawoła. To bě jemu njepřijomne. Abo mysleše sej jenož, zo měło jemu to njepřijomne być, wšako jenož njekmanicy rady w srjedźišću steja. Wuskostliwje so posměwkny a rjekny: »Tak je.« Dźiwadźelnicy placachu, jedyn samo zawoła: »Jedne piwo na Pawoła!« Pawoł dósta nowe piwo. Poprawom chcyše jenož jedne pić, wšako njebě to hižo zwučeny. Ale dar njepřiwzać – to so njesłuša. Wšitcy sej připichu: »K strowosći!« – »Ja će widźu!« – »Ja će słyšu!« A zezady něchtó zawoła: »Ja će čuju! Oh!« Wšitcy so smějachu, hač na Pawoła. Jemu běchu tajke směški pod pasom njepřijomne. Hižo druhi raz so tu derje nječuješe, hač bě to dobre znamjo? Zala kazaše wšitkim na swoje městna. »A Pawole, ty sydnješ so tule za blido a čitaš nowiny. Twoja jenička sada budźe cyle na kóncu: To sym ja był.« Tak so to Pawołej lubješe. Sydny so za blido, wza sej nowiny a je ze zwučenosće přelistowa. Fota bě sej spěšnje wobhladał a napisma přečitał. Měješe hišće wjele chwile, proba traješe drje wokoło połdra hodźiny. Tuž čitaše a čitaše, přečita wšitke artikle. Wědźeše nětko, što so w Horjanach a Delanach stawaše, zo běchu w Přiwćicach nowu pěstowarnju dotwarili, zo ma so w Nuprakecach wohnjowa wobora rozpušćić a zo bě tajki młody kadla mjeztym połdra lěta w někajkim buddhistiskim klóštrje w Francoskej. Na kóncu proby bě nowinu wučitał. To so jemu doma ženje stało njeby, něchtó by zawěsće klinkał a jeho mylił. Pawoł sej do brody posměwkny, jako sej předstaji, kak snadź Jurij a wobě Mari, snadź samo Jan a Hana tež před jeho durjemi steja a na cedlku sutaja, na kotrejž steji, zo je na probje. ›Nadźijomnje na mnje nječakaja‹, pomysli. A jako jemu Zala po probje poskići, zo jeho z awtom domoj dowjeze, wotkiwny a praji: »Ach, tež stare kosće dyrbiš hibać.« Wón zaswěći swoju kapsnu lampu, na kotruž bě so hišće w poslednim wokomiku, jako z doma dźěše, domaslił. »Sym drje stary a bych snadź móhł na prawdu Božu woteńć, ale prošu nic dla někajkeho njezboža.« Hižo dawno bě sej Pawoł pola Bóh tón Knjeza wuprosył měrnu smjerć: ›Najlěpje, zo so wječor do łoža lehnu, sej wusnu a hižo njewotuću. Potom sym skónčnje pola swojeje Hany.‹

Latarnje, kiž stejachu z wulkim wotstawkom, mějachu Pawoła ducy domoj tróšku k norje. Wědźeše, zo mjetaja wšelaki sćin, ale jako dyrbješe swójski přestupić, stajnje tróšku wahaše. »Ach, čehodla da čuju so dźensa tak husto njepřijomnje? To je tola hižo tróšku dźiwne.« Koleno jeho kaž přeco boleše, tola wón stupaše měrnje dale. Jenož direktnje pod latarnju bě jeho krok wo małki kusk słabši. Znowa chětro wučerpany so Pawoł domoj nawróći. Dwór bě prózdny. »Jenož derje.« Jako pak so swojim durjam bližeše a swěca so awtomatisce zaswěći, wuhlada pódla swojeje cedlki dalšu. Pismo hnydom spózna a sej do brody zabórbota: »Ta pak je woprawdźe wćipna.« Hana bě mjenujcy na cedlku napisała: Na kotrej probje? »Je samo dwójce tu pobyła, wšako je dyrbjała domoj po cedlku hić.« Pawoł wottorhny jeje cedlku, swoju pak wisajo wostaji a durje wotamkny. Powěsny swój kabat na hóčku, wuzu sej črije w chódbje a dźěše so hnydom lehnyć, wšako bě woprawdźe jara wučerpany.

Kaž kóžde ranje wotući Pawoł krótko po sedmich. Budźak hižo lěta dołho njetrjebaše. Jeho nutřkowny časnik fungowaše w kóždym počasu. Njebě pak ani swój naparjeny kofej dopił, to hižo klinkaše. Hana. »Njejsym sej móhła předstajić, zo maće tež dźensa rano probu«, plapotajo do jstwy prasny, »sym dyrbjała zaklinkać, by tola móhło być, zo je so ći něšto stało, luby Pawole!« – »Haj wšak, haj. Sym wčera wječor zabył ju wotewzać.« Pawoł sej wuwědomi, zo ma sej hinaši tekst wumyslić, zo by swój měr měł. »A kotru rólu ty hraješ?«, chcyše Hana wědźeć. Njedočaka pak ani wotmołwy, prašeše so dale a přehladowaše připódla listy, kiž na blidźe ležachu: »Je da ćežko? Pawole, tele listy by ty snadź dyrbjał raz Janej pokazać. Tón so z tym wuznawa. Su će derje přiwzali? Maš wjele teksta?« – ›To je moja šansa‹, sej Pawoł praji a wotmołwi: »Haj.« Hana wuwali woči na njeho a Pawoł doda mjelčišo: »Chětro.« Měješe špatne swědomje, bě runje łžał. »Móžu ći pomhać?« Prašenje Hany klinčeše skerje kaž poskitk a Pawoł mysleše na sćiny, přeskoči je a praji drje kusk přeraznje: »Ně, Hana. Ja radšo sam wuknu.« Nětko wuwaleše Hana hišće bóle woči, stany a praji: »Derje. Tuž njecham će wotdźeržeć.« A wona dźěše. Wona woprawdźe dźěše. Bě drje tróšku rozmjerzana, na kóždy pad zamylena, ale bě preč. Pawoł wodychny a praji: »To sym ja był.«

Tydźeń so miny a njedźela tež – najhórša zašłych lět. »Nano, ty hraješ? Kotru rólu da? A hdy budźe premjera? Hdźe móžemy zastupne lisćiki kupić?« Dźěći a přichodne dźěći a wnučki so jeho tak wuwoprašowachu, zo čuješe so hišće póndźelu kaž tajka křida. »Što sym sej jenož načinił?« Hana njebě wot poslednjeho wopyta hižo tu była, a ći tamni ze wsy tež njeběchu přišli. ›Najskerje je dawno wuskušiła, zo ani telko teksta nimam, a je to hnydom tym tamnym wubledźiła. Abo cedlka na durjach dobre dźěło wukonja.‹ Tam steješe nětko: Wuknu. Pawoł nječuješe so derje w swojej koži. Někak bě wšo wopak. Nadobo wón łži – to so tola njesłuša! – a zawěsće bě njedźelu wjacekróć čornje pohladał. »Ach, takle ta kara tež běžeć njemóže, kwiči na wšěch kóncach. Kak da sej jenož z tuteje keklije wuwinu?« Pawoł poča pišćeć, sylzy so jemu po škropawymaj licomaj kulachu. Posledni króć je dla swojeje Hany takle pišćał. Hikajo pytaše sej nósnik, něhdźe dyrbješe tola někajki być. Pawoł žadyn njenamaka a wza sej hajzlowu papjeru, byrnjež swoje płatowe nósniki woprawdźe lubował. A poprawom měješe jich stajnje dosć. Někak so z toho časa, jako jeho Hana tu hižo njebě, wšo zhubjowaše, žiwjenje čerchaše do wopačneho směra. »To je wšo wo čerta!«, zarjeji. Mjelčo pišćeše dale. Jenož derje, zo bě sam, samlutki. Wječor pozdźe dźěše po swoju cedlku na wonkownych durjach. »Ach haj, jutře je zaso proba.«

Pawoł hišće přeco we łožu ležeše, jako zasłyša, kak so kluč w zadnich durjach wjerćeše. Pohlada na budźak a so stróži: »Što? Dźesać do wosmich? Nětko njemóžu so ani wjace na swoje ćěło spušćeć. Tak to je: Najprjedy wopušći će přistojnosć, potom ćěło a naposledk rozum.« Poprawom njebě Pawoł ženje rano hněwny – dźensa bě tomu hinak. A dokelž jeho tež hišće něchtó takle stańši z łoža myleše, so jeho nalada tež njepolěpši, hdyž spyta so spěšnje zdrasćić. Jako pak w nachěži swoju Měrku wuhlada, bě wšo lěpje. »Moja małka«, wón praji. Wona zmoršći tróšku čoło. »Nano. Kak da ty wupadaš?« – »Kak dyrbjał wupadać?« Pawoł pohlada po sebi dele. »Nó haj, to sym tež hižo raz lěpje móhł.« Wón so posměwkny, so dowoblěka a dźěše do kuchnje. »Chceš kofej?« Wona kročeše za nim a nygaše. Pawoł drje to njewidźeše, ale wón wědźeše, zo wona nyga. Wón sydny so za blido, wona napari kofej. Tak bě to přeco. Tajke maličkosće, kaž štó kofej napari, njetrjebaštaj sej dorěčeć – kaž tehdom z Hanu. »Měrka, ty sy tajke zbožo«, wón mjelčo praji. Wona zběhny hłowu a so posměwkny, přinjese nopachaj a so k njemu přisydny. »Što je, nano?« – »Ničo.« – »Nano, prošu powědaj!« – »Čehodla ty tajke něšto přeco čuješ, Měrka?« – »Tohodla.« Pawoł schili hłowu, stykny ruce, kaž to přeco činješe, hdyž dyrbješe jara w swojich hembjerkach kramosćić. »Ja sym łžał. A ja sym sakrował.« – »Nano, njejsy na spowědźi!«, Měrka so dźiwajo praji a z hłowu wiješe. Hakle nětko Pawoł pytny, kak je dyrbjało wšo skutkować, a so směješe, eh, chcyše so smjeć, chcyše sej wšo wotsmjeć, wotsmějkotać. ›Preč! Preč!‹ – »Nano! Nětko dosaha!«, Měrka wótrje praji. Pawoł so stróži. Takle njebě swoju dźowku hišće ženje dožiwił. »Što da chceš ty słyšeć?«, wón nětko tohorunja so mjerzajo rjekny. »Zo je mi wšo přewjele?« – »To mi njetrjebaš powědać. To ja widźu.« Pawoł so dźiwaše. »Nano, pola tebje wupada kaž pola Hemplec pod blidom. Sy wšitke swoje drasty z kamora zmjetał. Leža po cyłej lěharni. Kamor je nimale prózdny.« – »Tam tola nichtó njehlada.« – »Ale ludźo widźa skóncowane wrota, kiž móža jenož dorosćeni wočinić.« – »Dźěći nimaja tu bjez staršich wokoło běhać«, znapřećiwi Pawoł tróšku hejaty a bě samo kusk hordy na swoju wotmołwu. »Twój póstowy kašćik je skóncowany.« – »Dokelž su někajcy błudni młodostni, kiž njewědźa sej ničo česćić, jón dyrbjeli na kóždy pad loni silwester rozbuchnyć.« – »To bě hižo před dwěmaj lětomaj, nano.« Pomału so Pawoł pyrješe, tola Měrka pokaza na horu wočinjenych a začinjenych listow. »Twoje zličbowanki so kopja. Njewotmołwiš ani financnemu zarjadej, ani chorobnej a ani rentowej kasy.« – »Štó da dyrbi tule němčinu rozumić?« – »Nano, pola tebje njezwěriš sej nimale wjace do kupjele, twoja kłopka je wočinjena a truhać by so tež zaso raz porjadnje móhł. Ty trjebaš pomoc.« Pawołej prasny kornar. »Ja njetrjebam scyła žanu pomoc. Wy mi wšitcy jenož na měch dźeće! Stajnje něchtó ke mni łazy. Wotydźenja Hana, Jurij, Marja, ta tamna Marja a Jan. Kóždu njedźelu so tu cyła swójba nawali – z dwaceći tysac prawnučkami. A jedyn je wótřiši hač druhi! To je kaž we wójnje!« – »Stop! Sprěnja njejězdźimy tu kóždu njedźelu. Zdruha nic wšitcy, ale stajnje jenož jedna swójba – pak Hilžina, Bernadećina, Reginina abo my. Woprawdźe wšitcy smy tu jenož trójce wob lěto: jutry, hody a na twojich narodninach.« Pawoł so dźiwaše: »Woprawdźe? Hm. Ja to hinak začuwam. Přiwšěm. Nichtó njepytnje, zo ja to wšo njecham. Stajnje so tu něchtó starosći a sej mysli, zo sej pomhać njemóžu. Ja tola njejsym hłupy!« A mjelčo doda: »Jako běchu woprawdźe ćežke časy, njeje nichtó za mnu hladał. A nětko, nětko je to jedne činjenje. Twoja mać by mje rozumiła. Mój z Hanu smój so přeco rozumiłoj – bjez słowow.« – »Ach, staj wój to? Što je mama najradšo w telewiziji hladała?« – »Nó, Tatort.« – »Ně, nano, powěsće. Kotry dźěl całty je najradšo jědła?« – »Nó, horni.« – »Ně, delni. Je wona radšo w cholowach abo w sukni chodźiła?« – »Nó, w sukni, kaž so to słuša.« Měrka mjelčeše. »Ně? W cholowach? Čehodla?«, so Pawoł wuskostliwje wopraša. »Nano, tebi, jenož tebi k woli.« – »Ale, ale …« Pawołej zapraji hłós. Hakle po chwili praji: »Ale čehodla njeje to ženje prajiła?« – »Nano, dokelž so to njesłuša. Pola waju so wjele słušało njeje, z luteje přistojnosće. Wěš ty, nano, što so nje-słuša …?« Pawoł mjelčeše, ale Měrka nic – a to bě jemu kaž wótry mječ do chribjeta: »Swjaty činić. Druhim njeprajić, što woprawdźe chceš. Přeco nygać a póžěrać. So smějkotać a haj prajić a ně měnić. To so njesłuša.« Pawoł póžěraše a so přewiny: »Haj, Měrka. Ty maš prawje, ty maš přeco prawje. To pak běchu hinaše časy. A ja sym so na to zwučił. Wěš ty, kak rady bych jasnje rjekł, zo mje to myli, zo mi tu kóždy łazy, zo wšitcy na mnje wudźěraja, hdyž něšto praju. Tuž radšo ničo wjace njepraju. Chcu tola jenož swój měr a …« – »Haj, a?« – »Ničo.« – »Ju, nano. Ja wupraju, štož sej ty njezwěriš: Chceš, zo će rady maja, ale přeblisko ći přiwšěm njesmě nichtó přińć. Što sej mysliš, čehodla sej njeje hač dotal nichtó zwěrił rjec, zo pola tebje wupada kaž pola rancow? Maja česćownosć před tobu a twojej starobu a maja strach, haj strach. Ty na trónje sedźiš a ći tamni, wotdeleka horje hladajo, maja će rady měć.« A wona doda: »Trjechi?« Pawoł na nju wudźěraše a započa jakotać: »Ale, ale Měrka. Ně, ně! Znajmjeńša nic tak, tak nic. Kóždy chce tola woblubowany być.« – »Haj, nano. Ale nic tak.« Mjelčeštaj. Wšitko bě prajene, rozbite. Štó dyrbjał nětko cyły ćikot zaso zlěpić? Před kuchinskim woknom so hałzy wulkeje wišniny w sylnym wětřiku zhibowachu. Přez młode lisćo swěćeše słónco. Słabe sćiny rejowachu na blidźe. Pawoł spyta je z blida strěć, byrnjež bě jemu wědome, zo je te trěće podarmo. Ale što wo to? »A što nětko?«, so wopraša. Měrka wodychny a wotmołwi z nowej mocu: »Trjebaš plan.« – »To ja wěm, ale mój posledni je runje zwrěšćił. Maš ty jedyn?« – »Haj. A Hilža, Bernadet a Regina mje podpěruja.« Pawoł wuwali woči. Přez swoje holcy dyrbješe so přeco zaso dźiwać, wosebje přez Měrku. Připosłucha jej. Štož bě sej wumysliła, bě tak błudne, zo njewědźeše, što rjec. Wo młodym mužu w buddhistiskim klóštrje bě drje w nowinach čitał a nětko so tež zaso dopomni, zo bě jemu mjezwočo někak znate, ale zo bě to wón, tón wulki jeho lubeje Měrki, na to njebě přišoł. Dyrbješe, smědźeše, chcyše hić do klóštra – na njewěsty čas. Měr namakać, sćiny wottřasć a přeskočić. Njeby ani trjebał so z nikim rozžohnować a w dźiwadłowej skupinje prajić, zo wjace njepřińdźe. Wšitko by Měrka zrjadowała. Wona bě so hižo skradźu wo tym přeswědčiła, zo njeje jeho wupokaz wotběžał. Najskerje prěni raz w swojim žiwjenju Pawoł njewotwažowaše, što so słuša, što so wočakuje. Wón so rozsudźi: »Haj.« Móžeštaj wotjěć. Dyrbješe jenož hišće swoje zmachi spakować, nic přewjele, jenož drasty za tydźeń. W klóštrje móža płokać.

Jako poča Pawoł za kófrom pytać, wotjědźe Měrka do wsy. Pozasta pola Jana a woteda pola njeho wšitke nanowe zličbowanki a listy kaž tež kontowe daty. Jan nygny a zo njeby sej dyrbjał mały obolus wuwikować, přitykny jemu Měrka hnydom papjerku.

Pawoł połoži do kófra swoje njedźelske cholowy a dopomni so, kak bě je z Hanu kupił. »Ach, sym so dyrbjał znajmjeńša pjeć wšelakich cholowow woblec, doniž njemějach te na rići, kotrež so ći lubjachu.«

Měrka dojědźe sej k Jurjej a dorěči so z nim, zo wuporjedźi wón nanowe wrota, a da jemu pjenjezy za nowy póstowy kašćik. »Ně, ně – to činju za zapłać Bóh«, praji Jurij a njechaše so z njej rozžohnować, bjez toho zo by jej křižik na čoło sčinił. Wona zdychny: »Nětko k tym žonam.«

Pawoł kładźeše dale pilnje swoje drasty do kófra, njebě přejara wumysleny, ale Měrki dla rozsudźi so stajnje za tu tróšku lěpšu košlu a lěpše nohajcy, hač by poprawom sobu wzał. Zubnu šćětku hišće a … Pawoł pohlada do špihela. ›Bych so woprawdźe raz truhać móhł. Čehodla njeje mi to zašo napadnyło?‹ Wza sej britwičku du ruki. W špihelu wuhlada starca, pod wóčkomaj sćiny. »Nó haj, poprawom nimam wóčce, ale woči, wšako stej wulkej«, so posměwkujo praji, »mam wulkej woči, rjanej woči.«

Měrka bě wolóžena, jako wobě Mari pola Hany doma nańdźe. Tuž dyrbješe rozsud nana jenož hišće posledni raz – w tym padźe woprawdźe posledni raz – rozkłasć. Žony njeběchu tak skromne. Chcychu wjace wědźeć hač mužej. A Měrka powědaše, powědaše wo swojim nowym projekće w buddhistiskim klóštrje a zo změje njedźiwajcy toho dosć chwile za nana a zo je jeje wulki syn tam. Tón mjeńši, tón zbrašeny, budźe tak dołho doma pola nana. A Měrka powědaše wjace, hač bě jej lubo, a móžeše nana naraz zrozumić. Njejapcy so rozžohnowa. Žony jej kiwachu a wołachu: »My so staramy.«

Pawoł połoži sej swjećatko swojeje Hany cyle horjeka do kófra. Wza je zaso won, zo by je do trjenja zawobalił. Njesmědźeše so na žadyn pad skóncować. »Móžemoj?«, wopraša so Měrka. Pawoł začini kófer. »Móžemoj.« Jako so do awta sydny, praji: »Hišće radšo hač z tobu, bych chcył ze swojej Hanu do klóštra jěć. Ja bych jej stajnje tu delnju połojcu całty dał.« A potom praji: »Wir können.« Měrka so stróži: »Ale nano, što da z tobu je? Ty jako horliwy Serb počinaš němcować?« Pawoł so z cyłeje wutroby směješe a wotmołwi: »Tutón dom njewopušći nihdy nanihdy Serb, jenož Němc.« Měrka bě wolóžena, wšako bě nan hižo nětko swoju šibału žiłku zaso namakał.

Na jězbje hač do francoskeho klóštra rejowaše Pawołej wjele sćinow po mjezwoču, někotre sej wotšmórny, druhe njedachu so lochce wottřasć, dalše jemu ćeknychu. Poslednje popadny po tydźenjach za wysokimi murjemi klóštra a so z nimi bodźeše, doniž njebě so telko swěcy nasrěbał, zo so samo wot so zhubichu. Hakle nětko so jemu styskaše – za swojim domčkom, za cyłej swójbu z tymi rjejacymi prawnučkami, za zažwanej Hanu, skupym Janom, strachoćiwej Marju, nimale swjatym Jurjom a za ćichej małej Marju. »Chcu domoj«, nazajtra Měrce praji a lisćo so hižo žołćeše. Wona njeda jeho čakać, wječor bě doma. A wšo bě kaž přeco, nimale. Wrota běchu zwuporjedźane a nowy póstowy kašćik přičinjeny, na kuchinskim blidźe ležeše mapa. W njej zrjadowane listy, dokumenty, kontowe wućahi. W kamorje w lěharni namaka Pawoł naprawo horjeka, tam, hdźež přeco ležachu, swoje lubowane płatowe nósniki – wužehlene a cyle dokładnje jedyn na druhi składźeny. »Tak ma to być.« Wón wza sej jedyn a tykny sej jón do zaka.

Pawoł bě mjeztym 87 lět, mały, tołsty a woprawdźe ze swojim žiwjenjom spokojom.

Beno Budar

Blok 34

Wulke twarnišća žadaja sej wulke wopory, husto tež čłowječe, po cyłym swěće. Tež w Čornej Pumpje a we Wojerecach, hdźež su tež Serbja něhdy dźěłali a stawizny wudobywanja brunicy a natwara hoberskeho noweho města z bydlenskich blokow sobu pisali.

Z toho časa je Jurij po wšěch Serbach znaty, dokelž měješe hižo tehdy złotej ruce. Do toho wšak by jeho lědma štó znał. Wón chodźeše kaž druzy kóždu njedźelu z přećelemi po kemšach do korčmy na rańše piwko – młody, jakny, spěrawy, jedyn dźewjećdźesat wulki kadla, runje wuwučeny muler. Zróstni pacholjo sej za piwowym blidom wšo móžne powědachu: wo rjanych serbskich holcach, kotrež tu abo tam, po kemšach abo na kermušnych rejach zetkawachu, wo najnowšich motorskich, MZ abo čěskej Jawje 350, wo młodym mužu ze susodneje wsy, kiž bě z tajkim nowym motorskim smjertnje znjezbožił, wo dyrdomdejach šofera na dalokojězbje z wulkim Lkw-jom, ale tež, štó budźe bórze nan, štó natwari sej bórze nowy domčk a štó by chcył tam pomhać. Njebě ničo wosebiteho w tej kónčinje, zo měješe hižo młody muler z ani třiceći lětami nowy domčk natwarjeny za swoju młodu swójbu. Tomu dźiwachu so jenož cuzy. Tehdy wšak běchu tule mulerjo kralojo, runje tak kaž elektrikarjo, klampnarjo, kachlicarjo, třěchikryjerjo a wšitcy ći druzy rjemjeslnicy.

Jednoho dnja po kemšach powědaše hižo nazhonity muler při njedźelskim piwku zahoriće wo hoberskej mzdźě, kiž by móhł sej na poměrnje bliskim wulkotwarnišću zasłužić. »Dwójce telko kaž tu! To je sama złota jama, wam praju. Trjebaš so jenož w barace 5, stwa 112, přizjewić, mulerski grat sobu měć, přenocowanje maš darmo. A kak tam piwo běži po swjatoku!«

Młodźi mužojo sonjachu hnydom zaso wo nowych motorskich, wo MZ abo Jawje 350, samo wo awtach – při tajkej mzdźě. Někotři ze serbskich wosadow wšak hižo tam dźěłachu.

Cyrkwinski zwón biješe připołdnišu hodźinu. Jurij chwataše z Janom kaž kóždu njedźelu domoj k wobjedu. Spočatnje ničo njeprajištaj, jazyk so po někotrych piwach wjace tak njewjerći. Abo přemyslowaštaj?

»Wěš ty, Jano«, Jurij skónčnje rjekny, »njechamoj sej jutře tam do teje baraki dojěć z mojej karu?«

»Što? Tam dźěłać?«, so Jan zadźiwa.

»Wězo, mój so tam jako młodaj mulerjej přizjewimoj, snano mamoj zbožo. Wěš tola, što móžemoj a kelko domow smój hižo natwariłoj. Tohodla praju: Pak nětkle pak ženje! Ja sam tla chcu tež jónu domčk twarić a potom te fenki trjebam, a trjebam do swojeho hnězda tež dobru žonu, a ta budźe tež fenki trjebać.« Jurij so zasmja a klepny Janej na chribjet. »Ty etwa nic?«

»Wězo, a tež za dźěći trjebam pjenjezy a za nowe motorske. Derje, w Božim mjenje!« Jan klepny Jurjej na chribjet. »Póńdźemoj tam!«

»Póńdźemoj? Pojědźemoj! Za čo da mam swoju karu«, Jurij žortnje znapřećiwi.

Na druhi dźeń, 5. julija 1957, podaštaj so Jurij a Jan rano z Jurjowej Jawu na puć. Jurij bě runje sydomnaće a poł lěta, Jan wo něšto starši. Běštaj potajkim w najlěpšich mulerskich lětach, jako na wulkotwarnišću před tamnu baraku 5 dojědźeštaj, wobaj z nachribjetnikom a w nim mulerski grat. Z nachribjetnikow hladaštej někak bojazliwej karteči, tajkej dołhej a tołstej – dźensa wšak su te skerje ćeńke a z lochkeho aluminija. Jedyn z wušiknych wjesnjanow bě wojnar a je za mulerjow tajke karteče z ruku dźěłał. Tež rajbwančka z dobreho slowčinoweho abo wišnjoweho drjewa, z kotrymiž so wulkotnje dźěłaše. Njejsu so tak skoku wottrjebali. Ale ćežke su byli, to su ramjenja wječor chětro boleli!

Na to so Jurij hišće po lětdźesatkach derje dopomina:

Smój z Janom potom nutř do teje baraki a klepałoj wo durje z čisłom 112 a do jstwy zastupiłoj, hdźež sedźeše za blidom starši muž z brylu a tołstej cigaru. Tón mišter, sej hnydom myslach. Smój so přizjewiłoj, ja sym wótře a jasnje rjekł: »Wenk.«

Da je tón mišter swoje nawoči dele wzał a cigaru z huby a je na mnje pohladał a rjejił: »Ist Ihr Vater General?«

»Nein«, sym wotmołwił, »mein Großvater«. Wón je był špis we wójnje.

Tón mišter z cigaru je był wokoło srjedź połsta a ja ani wosomnaće. Jónu je pola mje nimo přišoł, a ja sym při murjowanju spěwał a sym spěwał a spěwał, to je wón zastał a rjejił: »Wenk, hörn Sie auf zu singen!«

»Wo man singt, da …«, chcych jemu znapřećiwić, ale wón mje přetorhny:

»Böse Menschen ham auch Lieder!«

Sym so wótře zasmjał, a wón tež. Smój so derje znjesłoj, a to zawěsće tež tohodla, dokelž smój z Janom priwatnje wuknyłoj. To je wón pytnył na naju dźěle, a smój derje dźěłałoj. Smój so z Janom mjez sobu pohonjałoj, sej mjez sobu pomhałoj a sej přeco zaso nowe wěcy wumysliłoj, zo by dźěło lěpje wot ruki šło. Smój wšak tež doma kóždy kónc tydźenja prajene dóstałoj: »Zo nož budźetaj z Janom zasobu a porjadnje dźěłać!«

»A žane hłuposće!«, mać dodawaše. Čuješe drje, zo njebě Čorna Pumpa žane mědlizanje a zo bě to tež strašna jama žlokanja a kurwarjenja. Tak znajmjeńša so we wokolinje powědaše. Mój z Janom pak smój so po słowach staršeju měłoj a w tym tež cyle krutaj wostałoj.

Na tajkim twarnišću, wosebje na tajkim wulkim, wšak je hrubosć w rěčenju wjetša hač w skutkach. Kóžde słowo sedźi. Žane žwanje. A žane nadměru žlokanje a wokołoběhanje. W młodźinskim časopisu, kiž smy tehdy kónc połstatych lět přeco kupowali, su jónu pisali: »Die Glücksritter von Schlema sind nach Pumpe gezogen.« To běchu ći hórnicy. Ći njeběchu čłowjekojo, ći běchu skoćata, to njemóžeš sej předstajić. Su byli tójšto starši hač my. Su z wójny abo z wójnskeje jatby domoj přišli połni hidy a hrubosće. Při piwje su nam husto powědali, kak je to było w Sibirskej wosrjedź kruteje zymy, a jenož mało k jědźi. W lěću su z ćahom domoj přijěli, a po tym dźěše hnydom do podkopkow pola Schlemy, wudobywać uran za dobre fenki.

»Naš piklhamor, tón smy w Sibirskej přeco při sebi měli, za wšě pady. Ludźo su hrubi, wosebje, hdyž su pjeni«, so jedyn z nich wupěraše. »To bě naša bróń, nam na rić přičinjena w tajkej koža-nej sekli. Druhdy su ćahi, z kotrymiž smy na dźěło jězdźili, naraz zastali. A hdyž su potom železnicarjo chcyli k nam horje lězć, zo bychu nas z třěchi wagona honili, su woni z piklhamorom jedyn na rěpu dóstali. My smy byli ći kralojo«, so wón hordźeše.

Dźensa to nichtó wjac njewěri, měnja, zo su to sibirske bajki. Ludźo njewědźa, zo je wójna tych młodych muži skazyła a brutalnych sčiniła. Někoho zabić, to za nich ničo dale njebě. Žane swědomje, ani kuska začuća. Ničo. A ći su nětko k nam přišli. Mój božo! Doma wo tym docyła ničo powědałoj njejsmój, nic Jan a nic ja.

Na twarnišću je so bórze powědało, zo je měł někajki mišter abo twarski nawoda problem. Su kidali wulki fundament za turbinu, a jedyn z tych dźěłaćerjow je do betona zlećał. Hubu dźeržeć, to bě najlěpje. W lěće 1959 je tam było wjace hač sto mortwych při dźěłowych njezbožach: husto pod alkoholom, ale tež z piklhamorom zabitych.

Smy tam tež měli jednoho, kiž je rěkał Hans. Je był z Lipska a je tam někajke priwatne předewzaće měł. Toho su wuswojili, a tohodla je dyrbjał na twarnišću pola nas dźěłać w rjedźerskej skupinje. Ći prěni w brigadźe su te domske stajili, potom su přišli wobmjetarjo a po nimi my: »Nachputz«. Smy špundowanje leli a wokna a durje zatwarili. A rjedźerska skupina měješe po nami wšo čiste činić. Ale ći su sedźeli na łubi horjeka a su žlokali. Hans je so po schodach dele motał. Na podesće, hdźež bě hewak tajki radiator za tepjenje přišrubowany, žadyn wjace njebě, ta dźěra pak šće tam bě, a naš Hans, pjany kaž rodehaka, je chcył so toho radiatora přimnyć kaž přeco a je do teje dźěry zajěł a dele padnył, hłowu doprědka, na hromadu kamjenjow, a nimo bě.

Stajnje a wšudźe je so piwo piło pola nas. Bě to ludowy napitk kaž w Bayerskej. A potom su je zakazali. Žane piwo wjace w našej kantinje. Wulka nuza na twarnišću. Z motorskimi su skradźu po piwo jězdźili, hač do Trattendorfa.