Doma we wućekach 1 E-Book

Benedikt Dyrlich

• Herausgeber: Domowina
• Kategorie: Sachliteratur, Reportagen, Biografien
• Sprache: Deutsch

Seitenzahl: 402

Veröffentlichungsjahr: 2018

Beschreibung

Žiwjenski puć basnika a spisowaćela Benedikta Dyrlicha njebě a njeje płony, je skerje kamjenjaty. Hač jako student w Erfurće a w Lipsku, jako hladar chorych w Kamjenicy, jako dramaturg w Budyšinje, jako zapósłanc Sakskeho krajneho sejma, jako šefredaktor Serbskich Nowin a nic naposledk jako njesprócniwy narodny a wuměłski prócowar, husto dyrbješe njesměrnje wojować, zo móhł po swojim puću dale kročić, dokelž jemu kamjenje do puća walichu. W dwěmaj knihomaj – druha wuńdźe klětu – rysuje awtor wróćo zhladujo z putacymi wurězkami z dźenikowych zapiskow, listow a pojednanjow mězniki a etapy swojeho žiwjenja. Wosebitosć awtobiografiskeje twórby je, zo njezhoni čitar jenož wjele wo žiwjenju awtora a wobstejnosćach w kraju, ale zo poskića so jemu tež njewšědny dohlad do »małeje komorki«, w kotrejž nastawa a rosće poezija.

Leseprobe

Benedikt Dyrlich

Doma we wućekach1

Ludowe nakładnistwo Domowina

Ze zapiskow, listow a pojednanjow

1964–1989

ISBN 978-3-7420-2521-0

1. nakład 2018

© Domowina-Verlag GmbH

Ludowe nakładnistwo Domowina

Budyšin 2018

Spěchowane wot Załožby za serbski lud,

kotraž dóstawa lětnje přiražki z dawkowych

srědkow na zakładźe hospodarskich planow,

wobzamknjenych wot zapósłancow Zwjazkoweho sejma,

Krajneho sejma Braniborskeje a Sakskeho krajneho sejma.

Lektorat: Pětr Thiemann

1/1761/18

www.domowina-verlag.de

Přistup

Moja biografija je połna wotbočenjow a wućekow, nanuzowanych abo swobodnje wolenych. Štož za mnu leži, je lědy přewidźomne, a štož na mnje čaka, móžu sej myslić (a njemóžu sej to druhdy ani předstajić). Tola wobzor »smužki« njeje bo­hudźak hišće (wot-)widźeć. Wjeselu so dale nad žiwjenjom, zakótwjenym w tradicijach a wotewrjenym do wšěch kóncow swěta.

W swojich dopomnjenkach so złožuju na najwšelakoriše refleksije a dokumenty, w prěnim rjedźe pak na swójske dožiwjenja. Wosebje wšo překwapjace a rjane mje přeco zaso wabješe do pisanja, do wuprobowanja a pytanja za prawym pućom a wupućom. To mje – nic naposledk – pohonjowaše do zaměrneho literarneho tworjenja, do powołanskeho a čestnohamtskeho dźěła a sobudźěła předewšěm na dobro swojeho ludu.

Tola wróćo hladajo so mi z pomjatka zdobom wujewjeja stajnje zaso křiwicy a zaraćenja, hórke chwile a njelube podawki, kotrymž so dyrbjach w minjenych połsta lětach wospjet stajeć abo na tajke a hinaše wašnje wuwinyć, zo njebych zhubił swoje (serbske) dno, swoje doma, swoje »Ja«.

Woboje spytach a spytam po žiwjenskich wotrězkach, wot młodych lět do dźensnišich dnjow, sej wotkryć a dodnić z pomocu mnohich rozbrojenych a rozkuskowanych zapiskow, priwatnych a zjawnych listow kaž tež literarnych a publicistiskich pojedna­njow. Bohudźak sym wot něhdźe 1970 swoje pisomne »wupłody« w originalu abo w kopijach zaměrnje hromadźił a je po lětach wot­kładował we wjace hač 40 rjadowakach. Tak sym na přikład do 1990 skoro wšě swoje listy do zapada z pawsowanskej papjeru podwojił. Tež wot druhich spisane zdźělenki, posudki a wusudy wo mni abo na mnje adresowane listy sym sej chował.

Hakle w lětach swobody dóstach dohlad do tajnych aktow statneje bjezstrašnosće NDR, wobšěrniši pak hakle wot lońšeje nazymy. Husto infamne zapiski wo mni sym při swojim zhladowanju do zašłosće w pozadku zapřijał. Tu wozjewjene dokumenty sym přehladał a přepruwował na zakładźe dźensnišich dopóznaćow. Sym je, hdźež bě trjeba, rěčnje korigował a zdźěla, wosebje škita priwatneje sfery třećich dla, skrótšił. Njejsym pak je »česał« abo »přitřihał«, nawopak: Sym na to dźiwał, zo so w nich wotbłyšćuje minjeny čas z mnohimi mojimi a našimi napřećiwkami a nazho­njenjemi.

Benedikt Dyrlich

Drježdźany, w meji 2018

1

Młody awtor z njewěstym wuhladom 1964–1975

Hižo w prěnich lětnikach na serbskej šuli we Worklecach, na kotruž wot 1956 do 1964 chodźach, rady na nastawkach sydach. Najbóle pak so mi lubješe, listy a karty k jutram a k hodom, k mjeninam abo narodninam pisać. Při tutych »winowatosćach« wosebje mać na to dźiwaše, zo su posyłki z Noweje Wjeski do swěta zdwórliwje a porjadnje spisane. Předewšěm dyrbješe adresa trjechić, zo bychu je bratřa a sotry maćerje a nana a jeju najbliši znaći tež dóstali: ćeta Madlena w Maastrichće a pozdźišo w Romje, ćeta Hana we Wienje, kmótra a ćeta Marja kaž tež ćeta Hańža w Praze, wuj Pawoł w Bochumje, wuj Jurij w Budyšinje, ćeta Mathilda w Bad Godesbergu…Bohužel su so tute serbske a němske dopiski dawno něhdźe w papjerniku časa zhubili.

K prěnjemu wozjewjenju dóńdźe w horcym lěću 1964. Je to (krótke) wopisanje znateho čłowjeka, kotrehož běch wosobinsce dožiwił a kotryž we mni hłuboki zaćišć zawostaji. Jemu rěkaja »Täve« Schur. Znaty kolesowar imponowaše, jako před startom do kolesowarskeho wubědźowanja na V. pioněrskim zjězdźe w Karl-Marx-Stadće mi a dalšim młodym kadlam a sportowcam z Wor­klečanskeje šule dobru radu a pokiwy dawaše. Na wurjadne zetkanje spomnich tehdy w časopisu »Płomjo«.

Z tutym wozjewjenjom so drje moja pisanska »rozwólnosć« zbudźi, kotraž mje ćěrješe do serbskeje a wot něhdźe dwaceteho žiwjenskeho lěta tež do šěršeje němskeje zjawnosće. Spočatnje so čujach powołany k powučenjam a rozprawam wo cyrkwinskich a narodnych podawkach, tradicijach a wuwićach, tola tež wo zabawnych a bjesadnych zetkanjach młodźiny. To bě w lětach přebywa­nja a wuknjenja na katolskim Biskopskim seminarje w Schöneiche pola Berlina (1964–68) a w času mojeho pjećsemestrowskeho studija teologije a filozofije w Erfurće (1968–71). Wjacori serbscy duchowni, mjez nimi Chróšćanski wosadny farar Jan Wjeńka, běchu mojimaj staršimaj radźili, zo měł so do Schöneiche podać, zo bych so pozdźišo z duchownym stał. Zapiski z tohole časa hižo nimam, tež listy, kotrež sym ze Schöneiche a z Erfurta pisał, su hač na někotre zhubjene.

Tehdy wotući tež moja »basniska žiłka« a wěste kritiske wědomje. Wučerjo a profesorojo w Schöneiche a Erfurće wšak doporučichu čitanje a rozestajenje ze spisowaćelemi a wuměłcami, filozofami a teologami, kiž běchu w socializmje NDR tabu abo zakazani. Ani w cyrkwinskich kruhach njebě lektura jich twórbow »witana«. Mój serbski sobušuler a sobustudent, pozdźiši duchowny Jurij Wałda z Pěskec, mje we wonych lětach z literaturu zastara, kotraž njezdawaše so mi jenož być łoskoćiwa a prowokantna (kaž basnje a proza Charlesa Baudelaira a Alberta Camusa), ale tež chětro brizantna (kaž proza Aleksandra Solšenicyna).

Doporučenja a duch Druheho vatikanskeho koncila kaž tež přewrót k nowemu zhladowanju na hódnoty a tworjenje, na jednotliwca a zhromadnosć wukonjachu wliw, pozbudźowachu tež w Serbach do wobnowjenja. To mje pohnuwaše k rozprawam a rozestajenjam z etiskimi prašenjemi. Spytach reflektować podawki a wuwiće w blišej domiznje, ale tež we wulkim swěće, často wězo z přepjatym moralizowanjom. W mnohich přinoškach so přewažnje w Katolskim Posole słowa jimach, solidarizujo a angažujo so za reformy pastoralneho a katolsko-narodneho žiwjenja w Serbach. Šefredaktor kapłan Měrćin Wićaz pochwali hody lěta 1969 w Posole moju publicistisku »pilnosć« a »wjele lubjacy niwow« a mje takle pozbudźi do dalšeho pisanja.

Dwě lěće do toho, w měrcu 1967, wozjewich w Katolskim Posole tež swoju prěnju baseń »Marijiny měsac«. A cyrkwinski časopis sej zwaži 23. januara 1972 moju prěnju politisku baseń »Rakety a swět« wozjewić, kotruž bě lěće do toho redakcija Płomjenja wotpokazała.

Pozbudźeny sej we wonych lětach na mnohich narodnokubłanskich lěćnych seminarach wěsty pisanski grat a serbske wědomje přiswojich. Tajke organizowaše a wuhotowaše za serbskich studentow teologije Zjednoćenstwo katolskich serbskich duchownych. Wučerjo našeje »podzemskeje uniwersity« běchu dr. Jurij Młynk, Anton Nawka, Měrćin Salowski, Stanij Nawka, Měrćin Wićaz, Cyril Pjech, Beno Kućank a druzy. Tež přełožowanje Stareho zakonja, na kotrymž so jako student teologije wobdźělich, bě »wurjadna rěčna šula«.

Moje w času wobstajneho pytanja a wuprobowanja sylnje narodnje a nabožnje barbjene basnje a teksty budźachu wot wšeho spočatka censorow w Ludowym nakładnistwje Domowina a zwonka njeho. Na tym so tež ničo njezměni, jako 1970 Kružkej młodych awtorow při Kole serbskich spisowaćelow přistupich a lěto pozdźišo po prěnim hłownym pruwowanju studij teologije złožich. Měrćin Wićaz bě mje wšak hižo warnował, hdyž běch hišće na Biskopskim seminarje w Schöneiche był, zo dyrbjał »trochu kedźbować«, kajki wokabular w swojich přinoškach za Katolski Posoł wužiwam. Wot njeho zhonich, štó přinoški censuruje: šeflektor LND dr. Pawoł Völkel. Pozdźišo mi Wićaz samo doporuči, wěste nastawki anonymnje wozjewić, štož potom pod pseudonymom »Anton Bek« abo »A. B.« tež činjach. Dyrbjach kedźbować, zo sej ze swojimi wozjewjenjemi w Posole a ze swojimi přednoškami před młodźinu w katolskich wosadach wšě »wupuće« do přichoda njezatwarju.

W zwisku z wozjewjenjom antologije młodeje serbskeje poezije w Rozhledźe 12/1970 poča so potom Statna bjezstrašnosć (stasi) zaměrnje za mnje zajimować, a při tym hač do přewróta nazymu 1989 wosta. Něhdźe 25 njeoficialnych a oficialnych wuskušowarjow podawaše wo mni a mojej swójbje, wo mojim basnjenju kaž tež wo mojich stykach do tu- a wukraja pospochi a druhdy chětro šamałe zdźělenki a posudki. Předewšěm zwisk z basnikom Kitom Lorencom, kiž bě mi přećel a kmót při mojim powołanskim a literarnym sebjenamakanju, su statne, stronske, Domowinske, nakładniske a dźiwadłowe kruhi a wosoby wobkedźbowali, Serbja a Němcy, mjez druhim w tak mjenowanym OpV (Operativer Vorgang) »Poet«. Tak spisowaćel-kolega a nawjedowacy lektor LND Jurij Krawža hižo 25. januara 1971 stasi »přisuny«, zo móhła so moja baseń »Při rowje Ćišinskeho« z mjenowaneje antologije »politisch negativ auslegen«.1Z tym zbudźi mój najpilniši a »wěčny« denunciant a donošowar z LND a Koła serbskich spisowaćelow podhlady, kotrež w NDR ženje hižo njewotbych.

Wosebje mój (złoženy) studij teologije a mój cyrkwinski angažement bě drje tež hłowna přičina, zo mje w Serbach nihdźe přistajić nochcychu. Tak podach so zludany nalěto 1971 do Karl-Marx-Stadta, zo bych w klinice »Küchwald« jako pomocny hladar chorych dźěłał a připódla na ludowej uniwersiće »socialistisku« abituru nachwatał. Mějach wšak »jenož« abiturne wotzamknje­nje z Biskopskeho seminara w Schöneiche, kotrež bě w zapadnym dźělu Berlina a Němskeje jako matura připóznate, w NDR pak běch jeničce absolwent wosmeho lětnika polytechniskeje wyšeje šule. Tute wumjezowanje, njesměć w Budyšinje dźěłać a so dale kubłać, wubudźi we mni zasadnu skepsis napřećo knježacym w Berlinje a Budyšinje, tež a wosebje w Domowinje, do kotrejež běch přiwšěm 16. měrca 1971 swobodnje zastupił.

Kito Lorenc a dalši wuměłcy (kaž moler Horst Bachmann a basnik Adolf Endler) pak zesylnjachu we mni tež duchi znapřećiwjenja a sebjewědomja we wobłuku datych móžnosćow a kompromisow. Jako nawoda Kružka młodych awtorow zamó Lorenc nam młodym posrědkować kritiske widy na sebje a swoju serbsku a dwurěčnu wokolinu. A posrědkowaše nam mnohe pohlady z ladkow serbskeho pismowstwa na wulke abo mjeńše pola basnistwa po wšěm swěće, wosebje w blišim słowjanskim susodstwje. Najsylniše lite­rarne wotkryće bě za mnje nimo basnistwa a žiwjenja Jakuba Barta-Ćišinskeho nowotarska a jara hnujaca »Poezija małej komorki« Hórčana Jurja Chěžki.

Bjez Kita Lorenca njeby tež moja prěnja zběrka »Zelene hubki« 1975 jako najwažniši wunošk tuteje mojeje doby pytanja a wumjezowanja, dwělowanja (tež zadwělowanja) a wojowanja tajka wuńć móhła, kajkuž sym ju zwoprědka (spočatk 1973) w serbskim nakładnistwje zapodał. Bjez njeho njebych so wot lěta 1972 poněčim dóstał do wuznamneho němskeho nakładnistwa a do němskich publikacijow republiki.

Najswěrnišo po boku stała pak je mi moja tehdyša přećelka Monika, kotruž sym w nalěću 1970 w Budyšinje pod Bohatej wěžu prěni króć wohladał a bórze po tym w Erfurće bliže zeznał. Bjez swojeje přećelki a pozdźišeje mandźelskeje a jeje starosćiweje maćerje njebych drje přetrał najwšelakorišu bjezwuhladnosć a powołansku diskriminaciju, wobstajne čušlenje w naju žiwjenju, myslenju a tworjenju. Wonej a dalši znaći a přećeljo mje w tutych lětach pozbudźowachu k basnjenju a pisanju.

Koło serbskich spisowaćelow, wosebje jeho tehdyši předsyda Jurij Koch, pak mi wotewri durje do literarnych a dźiwadłowych kruhow a krajinow Pólskeje a Čěskosłowakskeje. Při tym móžach z wjacorych swojich priwatnych zapućowanjow do Pólskeje mjez 1964 a 1970 čerpać. Sam sym sej tehdy pólšćinu dosć derje přiswojił. Ze zajězdom do Waršawy a Krakowa nalěto 1974 sej z pomocu Spisowaćelskeho zwjazka NDR wotkrych nowy narodny, słowjanski a swětowy wobzor. To mje pohonjowaše sebje, swoje nabožne a narodne tradicije a serbske pismowstwo z nowej a tež nowotarskej perspektiwu reflektować, a to w basnjach, publicistiskich přinoškach a projektach, kotrež z druhimi abo sam zastorčich a zwoprawdźich.

1BStU/MfS BV Dresden AOP 2376/76 Bd. I, Bl. 224

Nowa Wjeska, 20. awgusta 1964

Jako prěni raz před »Täve« Schurom stejach, bě mi někak hinak. Hdyž pak so z nim chwilku rozmołwjachmy, da so to. Nadobo mi tak běše, jako bych před jednorym znatym čłowjekom stał. »Täve« z nami powědaše, kaž kóždy druhi znaty. Wón nam na kóžde prašenje cyle jednorje wotmołwi, a hdyž z nas něchtó někajki žort powědaše, so »Täve« z nami směješe. Na kóncu nas hišće wšitkich hromadźe fotografowachu.

dopis w časopisu »Płomjo« 18/1964

Schöneiche, 16. meje 1965

Naša cyrkej poswjeća měsac meju swjatej Mariji. Kak rjenje hižo wšitko kćěje a wonja, łuki so zelenja, w zahrodkach kćěja róžički w najrjeńšich barbach. Wša mejska rjanosć nas dopomina na našu njebjesku mać. Wona je hišće wo wjele rjeńša hač najrjeńša kwětka w Božej stwórbje. W našich Božich domach mamy w meji wšudźe mejske nyšpory k česći meje kralowny. Wone njejsu jenož za starych, ale wosebje za nas młodych, a bychmy so dyrbjeli bóle a horliwišo na nich wobdźěleć. Njeje to rjenje, na tajkim ćichim wječorje dojěć sej z kołom, nimaš-li cyrkej we wsy, do wosadneje cyrkwje? Maš-li přećela, wozmi jeho sobu! Njeje to jenož mały wo­por, ale zdobom wokřewjenje po ćežkim dnjowym dźěle. Mać Boža so na tym zwjeseli a ći bohaće mytuje.

pod napismom »Mejski nyšpor« w Katolskim Posole

Nowa Wjeska, 24. apryla 1966

Kaž kóžde lěto, tak zhromadźichu so tež lětsa srjedu w martrownym tydźenju wječor wjesnjenjo při swjatym křižu, zo bychu so podali na křižowy puć do Róžanta. Knjez Jan Pjech kantorješe litanije a kěrluše. Tež z Hatow a Hrańcy so přidružichu. Po puću a w Róžeńće spěwachmy za naležnosće cyrkwje a za naš serbski lud, ale tež za wosobinske starosće. Da-li Bóh, póńdźemy tež klětu w tak bohatej ličbje.

powěsć w Katolskim Posole

Budyšin, 31. julija 1966

Na dešćikojtej póndźeli, dnja 4. julija, přichadźachu naši mali ze wšěch stron přez naše serbske hona, pola a wjeski do Róžanta, zo bychu tam zhromadnje swjećili wopor Božeje mšě a so maćeri Božej dowěrili we wšelakich wosobinskich naležnosćach a ju prosyli wo zastupne próstwy pola Boha.

Swjaty wopor swjećeše knjez kapłan Beno Šołta, wěriwym přiwobroćeny. Knjez kapłan Cyril Pjech poda před kóždym dźělom Božeje mšě někotre myslički k rozpominanju, zo by dźěći k wjetšej nutrnosći a pobožnosći pohnuł. Holča šola swjatočnosć porjeńši.

Putnikowarjam prědowaše knjez kuratus Měrćin Salowski z Kulowa. Rěčeše dźěćom zrozumliwje a jednorje wo misionskich powołanjach.

Po Božej mši so procesiony dešća dla hnydom zaso na dompuć nastajichu.

z rozprawy pod napismom »Serbske dźěći putnikowachu do Róžanta« w Katolskim Posole

Schöneiche, 1. apryla 1967

Marijiny měsac

Kak krasnje zaso swěći

nam słónco na zemju,

wšo wonka so nět pyši,

štož je tam na polu.

To hižo čuju we wutrobje,

zo kwětki wšudźe kćěja

a z nimi so nam wjesele

zas zbliži měsac meja.

Tež ptački wjesle spěwaju

tak jasnje, wótře, rjenje.

We hajku, lěsku, na njebju

so wšitko zaso směje.

Ach, k tebi chcu hić do cyrkwje,

ow maćer, ty Marija!

To je twój měsac na wěčnje,

tón krasny měsac meja.

baseń, wozjewjena w Katolskim Posole

Nowa Wjeska, 25. awgusta 1968

W 10. čisle lońšeho lětnika Katolskeho Posoła rozprawjachmy wo prěnim studijnym tydźenju w Zdźěri we wobłuku pjećlětneho kubłanja serbskich bohosłowcow a tych, kiž so na studij přihotuja. Lětsa pokročowachmy z nim wot 22. do 27. julija w Ralbicach. Nowe lětsa bě, zo so tež žony a holcy, kotrež so na cyrkwinske powołanja přihotuja abo hižo w cyrkwinskej słužbje steja, na studijnym tydźenju wobdźělichu. Tak běchmy dwanaće wobdźělnikow. Knjez biskop je tute studijne tydźenje hamtsce schwalił, a tak maja wone nětko oficialny raz.

Program bě lětsa zaso jara bohaty a wobšěrny, a smy woprawdźe pilnje dźěłali a wuknyli. Wšědnje zahajichmy dźěło z Božej mšu. Na swjatu Hanu swjećachmy kemše w Róžeńće w formje koncelebracije. Prěnje tři dny so koncentrowachmy na wuknjenje maćerneje rěče – je dźě to za nas jenička přiležnosć scyła, dokelž druhdźe so nam njeposkići móžnosć k tomu. Zwučowachmy gramatiku a syntaksu a přełožowachmy z němčiny do serbšćiny a nawopak. To bě wužitne a płódne za nas, kiž chcemy tola jónu za naš serbski lud skutkować, a za to dyrbimy dźě porjadnje wobknježić ertnje a pisomnje swoju maćeršćinu.

Krótkoreferaty wo spočatkach serbskeho pismowstwa do časa serbskeho wozrodźenja podawachu naši bohosłowcy. Smy tak znajmjeńša zhruba wo najwažnišich a najzajimawšich dźěłach prěnich serbskich spisowaćelow něšto słyšeli a z tym dalši pohon k studowanju na tutym polu dóstali. Referaty zjednoćichmy z wopytom muzeja serbskeho pismowstwa w Budyšinje. Radźimy kóždemu, zo sej tutón muzej wobhlada a spóznaje zajimawy puć serbskeje literatury ze zašłych lětstotkow do našeho časa. Srjedu wuhotowachmy słownu Božu słužbu z forumom za serbsku katolsku młodźinu. Njedźiwajo techniskich njedostatkow – wotměchmy forum w cyrkwi – směmy powšitkownje prajić, zo je so tuta rozmołwa, kotruž knjezaj kapłanaj Cyril Pjech a Měrćin Wićaz, redaktor Katolskeho Posoła, z třomi młodostnymi na­wjedowaštaj, poměrnje derje radźiła a kaž smy słyšeli, tež pozitiwny wothłós mjez młodźinu namakała. Młodostni běchu hłownje z Ralbičanskeje wosady, ale tež zastupnicy z druhich wosadow běchu přijěli. Tule formu młodźinskeho dźěła budźemy dyrbjeć dale hajić a wutwarić.

Z forumom, kiž nazajtra wuhódnoćichmy, zahaji so zdobom druhi wotrězk tydźenja. Rěčachmy wo sociologiskich prašenjach pola nas Serbow. K tomu słyšachmy wot arcyměšnika Jurja Šołty, kiž bě naš wulkotny hosćićel, přednošk wo dušepastyrskim skutkowanju w Serbach.

Knjez kuratus Měrćin Salowski, zamołwity za studijny tydźeń, referowaše wo žadanjach sociologije w zhromadźenstwje cyrkwje. Adresowachmy w tutym zwisku wšelake namjety k polěpšenju dušepastyrskeho dźěła na Zjednoćenstwo serbskich katolskich duchownych.

z rozprawy pod napismom »Druhi studijny tydźeń« w Katolskim Posole

Erfurt, 3. nowembra1968

W dwěmaj nastawkomaj, kotrejž buštej wot redakcije Pariskeho dźenika »Le Monde« pod wuměnjenjom publikowanej, zo njereprezentujetej oficialne měnjenje francoskich duchownych, zaběra so katolski kapłan a lěkar Marc Oraison z dźensa wjele diskutowanym problemom celibata.

Pokazujo na koncil a encykliku »Sacerdotalis caelibatus« ze 24. junija 1967 twjerdźi awtor, zo dyrbjał kóždy čłowjek při prěnim pohledźe w institucionalnym celibaće měšnikow hłownu přičinu njepokoja mjez duchownymi widźeć. Při tym awtor njepřipóznawa argument, zo so analogiske ćeže a k tomu pomjeńšenje kandidatow bohosłowstwa tež a runje mjez ewangelskimi sobubratrami jewja, kiž tola celibat njeznaja. Dźiwajo na problem z historiskeje strony měni pisar, zo w prěnich křesćanskich lětstotkach prědarjo ewangelija a wudźělerjo sakramentow, samo japoštoljo, nihdy njetworjachu někajke wosebite, wot zhromadnosće wěriwych wotdźělene skupiny. Hakle w dobje po kejžorje Konstantinje a w dobje rozpada zapadneho kejžorstwa započa so wukristalizować wosebita měšniska woršta – klerikalizacija. Z tym přewza měšnistwo jako kruće formowana skupina wukubłanych a k organizowanju čłowjeskeho žiwjenja kmanych ludźi wažnu rólu w ciwilizaciji ludu. Dźensa tole hižo njeje trjeba. Situacija a z tym kubłanje měšnistwa stej so tak změniłoj, zo dyrbi so chcyjo nochcyjo aktualne hesło »deklerikalizacije« měšnistwa připóznać.

Dale mjenowany awtor twjerdźi, zo njeje ani z fyziologiskeje ani z psychologiskeje strony za čłowjeka móžne, bjez mandźel­stwa być zbožowny. Dyrbi so tohodla wosebje přećiwo začuću wosamoćenosće duchownych něšto činić. Tu leža žadosće měšnikow za zběhnjenjom celibata.

Na kóncu dóńdźe kapłan Oraison k tutomu wusudej: Celibat njedyrbjał so hnydom wotstronić, katolska cyrkej pak dyrbjała so dźensa wo hłuboku a radikalnu změnu systema prócować, kotraž by pozdźišo wěste změny w tutym dypku dowoliła. Mjeztym by změna wuměnjenjow, pod kotrymiž dyrbi katolski měšnik žiwy być, mjenowany problem wo wjele wolóžiła.

pod napismom »K diskusiji wo celibaće« w Katolskim Posole

Erfurt, 7. septembra 1969

Nowe šulske lěto je so za mnoho z našich dźěći započinało. Ličba wobdźělnikow na ryzy serbskej wučbje (A-rjadownje) bě znowa we wšelakich dwurěčnych šulach spadła. Čehodla?

Poněčim to tak wupada: Serbskej staršej měnitaj, zo je za jeju dźěćo lěpje a płódnišo, najprjedy jónu němsku rěč nawuknyć. Ze serbskej rěču, kaž hakle njedawno znowa z erta maćerje słyšach, tola dale Halštrowa njepřińdźeš. Tute hesło je wšěm znate a šěroko je so dotal wo nim pisało, rěčało.

Tola, hdyž słyšiš tute »argumenty« a słowa wot tak mnohich zdźěla dobrych Serbow a křesćanow, so zas a znowa sam sebje prašeš: Měnja ći to sprawnje abo su to jenož frazy, kotrež maja wšu prawu rozmołwu wot wšeho spočatka w korjenjach zničić? Je starosć mnohich staršich tak wulka, zo woni z přeswědčenosću za swój rozsud swojim dźěćom njedadźa nawuknyć dwě rěči, němsku a serbsku? – Jednu rěč nawuknyć je po zdaću lóšo, tola jasne je: Jednaš-li njezamołwiće, jednaš wopak a přećiwo zasadam.

Znaju dosć dobry přikład: Sobustudent z Łužicy njebě nawuknył tohodla serbšćinu, dokelž sebi serbski nan a serbska mać prajištaj, tajke něšto je njetrjebawše a haći jenož wuwiće dźěsća. Dźensa je hólčec młodostny, bě maturu złožił a studuje. Hakle před krótkim je mi w rozmołwje prajił, zo staj jeho staršej w kubłanju wulki zmylk zworałoj, dokelž njejstaj jeho nawučiłoj maćernu rěč; jednaštaj njezamołwiće, jako jenož na zwoprědkowne lěpšiny a wuspěchi hladajo na primitiwne blady dźiwaštaj.

Hač njejednaja dźensa mnozy z nas na samsne wašnje njezamołwiće napřećo swojim dźěćom? Njebudu pozdźišo poroki a prašenja dźěći, čehodla je so jim móžnosć wzała, serbšćinu nawuknyć, napřećo staršimaj woprawnjene? Je tola jasne a wědomostnje dopokazane (a to nic jenož ze serbskej rěču), zo čłowjekej nawuknjenje zdobom dweju rěčow ani fyziologisce, psychologisce a intelektualnje nješkodźi, ale runje nawopak pomha. Kóždy, kiž wjacore rěče wobknježi (a kóždy Serb by móhł znajmjeńša dwě!), zamóže lěpje a łahodnišo myslić a rozeznawać. To je dopokazane, to njeje někajka serbska teorija.

Dale: Dźensniši a přichodny čas, w kotrymž naše dźěći su a budu žiwi, sebi žada wukubłane a sebjewědome wosobiny a křesćanow. Štó je sebjewědoma a křesćanska wosobina? Heidegger a Jaspers, filozofaj, prajitaj k tomu někak tole: Čłowjek, kiž swoju bytosć jako tajku, kajkaž z natury (wot Boha) wuchadźa, wšědnje znowa spyta zwoprawdźić, je wěrnje sebjewědomy.

Potajkim, čłowjek ma eksistować, kajkiž je so narodźił – Serb jako Serb! To njeje poprawom ničo nowe. Je to jedna z prěnich zasadow čłowjeka a tež křesćanskeho swětonahlada. Čehodla potajkim něšto změnić, štož je tola zasadnje njemóžne?

Dalša myslička k maćeršćinje je tež dawno znata. Serbšćina je kluč k druhim, wosebje słowjanskim rěčam. Njeje runje dźensa w času techniki a wědomosće wuměna (komunikacija) mjez čłowjekami wšelakich narodow a ludow nuznje trěbna? Tola wona je jenož móžna, hdyž čłowjek druheho zeznaje. Někoho derje zeznać zamóžeš pak jenož, dalokož nawuknješ jeho rěč. A runje dźensa, hdyž je nam prěni raz w stawiznach dospołnje swobodne wužiwanje a nałožowanje našeje rěče móžne a zakonsce zaručene, dyrbjeli tola za tym přińć, zo je maćeršćina za kóždeho dźensnišeho čłowjeka ćim bóle nuzna a wužitna, za sebje a za wšěch.

Wěmy, přidatnje nawuknjena rěč čłowjesku wosobinu njewothódnoća, kaž to někotři hišće mysla, ale wotewrja dalše mjezy a horiconty. Hač njedamy so tola husto wot druhich (samo serbskich wučerjow) zamylić a wowliwować? Su rozsudy našich staršich před sobu a za swoje dźěći přeco zamołwite, hdyž njerěča ze swojimi potomnikami serbsce abo jim ani k tomu móžnosć njeposkića? Abo tčitej za tym jenož liwkosć a zwjeršna hańba? Jeli to, potom njech skónčnje pomyslimy, zo mamy wotućić.

pod napismom »Přispomnjenja« w Katolskim Posole

Erfurt, 5. oktobra 1969

W času do Druheje swětoweje wójny bě někak 20 Serbowkow wotešło do rjadu Wóršulkow. Bě z wašnjom, zo so podachu do Nižozemskeje. Mjez nimi běštej tež knježna Madlena Dyrlichec (sotra mojeho nana Jakuba Dyrlicha) a knježna Marja Wojnarjec z Noweje Wjeski. Wotpołožiwši swój profes, skutkowaše prěnja 20 lět w Maastrichće, druha w Boxtelu. Wot teju městnow buštej lěta 1959 do generalneho domu Wóršulkow přesadźenej, do sławneho Roma.

34 lět bě so minyło, prjedy hač móžeštej rjadniskej sotře znowa a snadź posledni raz ródnu wjes a serbski kraj na krótki čas wohladać. Na kóncu prózdnin jón na dwě njedźeli wopytaštej. Mnoho bě so w Serbach mjeztym změniło, mnoho noweho nastało a stareho zašło.

Serbowce rěčitej wuběrnu serbšćinu. Njemóžeš sebi docyła předstajić, zo je to po 34 lětach skutkowanja zwonka domizny tak derje móžno. Tola zwiski z domiznu jimaj mnoho polěkuja. Tež Katolski Posoł běžnje dóstawatej.

W Romje so tohorunja wupokaza, zo je serbska rěč jasny plus za čłowjeka a zo z njej dosć daloko přińdźeš. Klóšter Wóršulinkow w italskej stolicy ma mjenujcy tuchwilnje na 60 sotrow ze 17 krajow třoch kontinentow (z Europy, Ameriki a Afriki). Mjez nimi je někak třećina Słowjankow, pochadźacych z Pólskeje, Juhosłowjanskeje, Słowakskeje a Łužicy. Hłowna rěč w klóštrje je francošćina. Ale tež w słowjanskich rěčach so rěči a liturgija swjeći. Za to je serbšćina z najlěpšej pomocu.

Po koncilu buchu tež w rjedźe Wóršulinkow wěste reformy trěbne. Nastupajo drastu sotrow a porjad šulstwa so wěste změny přetłóčichu. Našimaj krajankomaj přejemy w Romje dale spomóžne skutkowanje za cyrkej a swět.

pod napismom »Serbowce z Roma« w Katolskim Posole

Erfurt, 4. měrca 1970

Sy mi slubiła, zo napisaš bórze list. Rady bych wot tebje přijimował basnje, přetož mam do kónca apryla za Katolski Posoł młodźinsku stronu pod napismom »Naš swět« zestajeć, nowe basnje młodych Serbow. Hač mi pomhaš? – Twoje wěcki nětko ze zajimom w Nowej dobje čitam.

z lista Róži Chěžkec w Budyšinje

Nowa Wjeska, 23. měrca 1970

Škoda je, zo njejsy móhła wčera do Noweje Wjeski přijěć, snadź to hišće w twojim »optimistiskim přichodźe« budźe.

Přiwšěm tež ja wšu nadźiju zhubił njejsym. Tola zjawy dźens­nišeho wuwića pokazuja na woprawdźite wobmyslenja, kotrež so do młodeho čłowjeka hustodosć ze wšej raznosću a radikalnosću zadobywaja. Z mojeho wida w tym cyły motiw tči, čehodla ja teo­logiju a filozofiju studuju. W našim staće trjebamy wědomych a wotewrjenych ludźi, kiž wojuja za nutřkownu (a wonkownu) swobodu. A mój puć rěka: bój – swoboda – čłowjek. Zdobom: Serb – křesćan abo Serb – druhi swětonahlad. To pak su jenož moje zasady, kotrež wuchadźeja z filozofije, wotchilaceje so wot marxizma w fundamentach.

Mam wulki zajim, so z tobu znowa rozmołwjeć a sej začuća wuměnić. Maš srjedu po jutrach chwile? Bych přijěł do Budyšina. Abo pojědźeš-li raz přez moju wjesku, tak zaklepaj pola nas do domu!

Twoja baseń »Dźens z mróčnom moje sony du« mje hižo nje­pušći. Rěč je podobna Ćišinskemu a hłuboka.

z lista Róži Chěžkec w Budyšinje

Erfurt, 9. apryla 1970

Swoboda njeje dyrbjenje, tež nic někajka nabožna kaznja. Swoboda je wotewrjena šansa. Wona so zwoprawdźa, hdyž čłowjek sam a ze sebje jedna, hladajo při tym na druheho, blišeho čłowjeka.

Wobhladaš-li sej situaciju w Serbach, potom widźiš, kak ze swobodu steji. Mnohim faluje wid k druhim čłowjekam, antena za wěstu zhromadnosć a solidaritu. Mnohim je dóńt serbskeho ludu cyle smorže.

Před někotrymi dnjemi sym napisał baseń »Budyska nóc« a ju wčera Róži do Budyšina pósłał. Sym pak připisał, zo njeje za wozjewjenje, hišće nic.

ze zapiskow

Erfurt, 18. apryla 1970

Haj, hdźe widźu swój přichod? – Dosć hižo pisach wo swobodźe. Wěm, zo tute zapřijeće kóždy trochu hinak rozumi. Tež ja je po swojim rozumju. Na druhim boku ma mój wobswět swój wobraz wo swobodźe, swoje předstawy, swoje (najhusćišo zastarske) zakonje. A to zrudne je, zo wone płaća abo dyrbja płaćić za wšěch. Štóž pak so po tutych normach nima, wupadnje z powšitkownje płaćaceho wobłuka moralki.

A to hłupe je, zo smy so wšitcy zwučili w tajkim ramiku (tradi­cijow) myslić a skutkować, jeho hranicy wobkedźbować a je njepřełamać. Najhórše je, zo so naše nutřkowne nastajenje tak sylnje wowliwuje wot tutych w stawiznach stworjenych měritkow. Tajke mi tež diktuja, kak mam abo měł być, kak wustupować jako přichodny duchowny w Serbach.

Swój přichod wězo tež widźu z prašenjom: Štó wozmje w Serbach přichodnje wosud do rukow?

Za mnje je Ćišinski přikład. Wón bu wot swojich małomyslnych krajanow zastorčeny do wulkich dwělow. Wón bě na sebi a na swojim duchownym powołanju (skoro) zadwělował. Tola jeho radikalna lubosć bě wjetša hač struchłe wuhnaća z domizny a do sebje. Z njeje su wušli basnje, kotrež pozbudźuja a pomhaja sebje widźeć a přichod serbskeho ludu. Mje samoho wosebje do dwělow storka, zo w Serbach knježi njeswoboda, wuchadźaca wot zawisće, pjenjez, přiwěrkow a falowaceje zdźěłanosće. Pod tajkimi dwělemi so bědźu z prašenjom, hač sym na prawym (powołanskim) puću. Čuju so skerje njeswobodny.

Dźensa dóstach wot Gerata Libša z redakcije Płomjenja list k sćěhowacej basni, kotruž sym tam zapodał:

Rakety a swět

Rakety su za ničo,

dołhož sej hraja dźěći

a bomby lětadłow

je wuhnaja dom.

Doma je rozbita

bróžnja, a třěcha

chěžki so pali.

Nichtó njewě,

kajki budźe wukónc,

kóždy pak wě,

zo zrudny…

a sylzy padaja

na čerwjeny pěsk.

Rakety su za ničo,

dołhož su jastwa

połne a njesprawnosć

knježi nad krajom.

Nichtó njewě,

kajki budźe wukónc,

kóždy pak wě,

zo zrudny…

a sylzy mačeja

blěde kamjenje

małeje komorki.

Rakety su za ničo,

dołhož tradaja hłód

tysacy ludźi

a wumrěja

w młodosće lětach.

Nichtó njewě,

kajki budźe wukónc,

kóždy pak wě,

zo zrudny…

a sylzy pluskaja

na pokrutu chlěba

někotrych dźeći.

Haj, něhdźe je zrudny

naš swět!

Gerat Libš drje baseń chwali, tola měni, zo »chcemy wulke mysle radšo přewostajić wulkim myslerjam«. Wón mi namjetuje, zo bych stworił hrónčka, kotrež bychu so móhli w Płomjenju předstajić. Tajke hrónčkowanje pak mi njeleži. »15. meje chcemy a móžemy so wo dalšich naležnosćach rozmołwjeć«, pisa Gerat Libš. Nó, haj! Za twoje basnje horcy a luby dźak.

z lista Róži Chěžkec w Budyšinje

Erfurt, 12. meje 1970

To bě woprawdźe krasne Erfurtske »serbske blido« w kofejowni »International«, z twojej přećelku Marku Nawkec a z tobu kaž tež z mojimaj sobustudentomaj Jurjom Wałdu a Pětrom Wjacławkom. Wosom dnjow so mjeztym bliže znajemoj.

Ty wěsće do toho njewěriš, zo budu hdy kapłan. Za tute powołanje so rozsudźić je woprawdźe ćežko. K tomu su přemyslowanja a wobmyslenja nuzne. Zo bych swobodu docpěł, trjebam pak jasne rozsudy.

Swoboda pak je słowo, kotrež ći znaja, kiž swobodu nimaja. A my ju w mnohich směrach nimamy. Čehodla? Dokelž je tež cyrkej system, w kotrymž dogmatizm přewahuje. Husto móhł na zastarskim myslenju a poměrach zadwělować, kiž mje tule a tež w serbskich wosadach wobdawaja. Falujetej čerstwy wětřik a nowy duch (koncila). Jurij Wałda, z kotrymž sym so hižo před pjeć lětami w Schöneiche spřećelił, mi zawčerawšim rjekny, zo njewěri do žanoho wulkeho wobnowjenja w cyrkwi. Přiwšěm chce so na měšnika wuswjećić dać, byrnjež njeje sej wěsty, hač swoje powołanje čas žiwjenja »wudźerži«. Za swój doskónčny rozsud ma Jurij hišće tři, štyri lěta chwile. Pětr Wjacławk a ja hišće trochu dlěje.

z lista na M. w Erfurće

Erfurt, 7. junija 1970

Mamy winowatosć a nadawk, zdźeržeć wšo dobre a prawe z našich stawiznow, wšo haćace a nikomu njetyjace (tež w našim swětonahledźe) wukorjenić a tak zhromadnje zwoprawdźić dźensa a jutře k wužitkej nětčišeho čłowjeka. Dźe nam dźě wo jeho eksis­tencu.

To je čłowjeski nadawk runje tak kaž křesćanski. Štóž za tym hišće přišoł njeje, njech skónčnje kusk hłubšo a za kulisy pohlada. A powšitkowne měnjenje je, tež hdyž za tym na přikład někotři serbscy wučerjo (a dalši Serbja) přeco hišće njepřińdu, zo słuša raznje k čłowjekej, štož wón z byća sem je…A k Serbej, zo je Serb!

Tu wuprajam w mjenje někotrych serbskich młodostnych z wokoliny Chrósćic, kiž wo to prošachu, próstwu na wšitkich serbskich nanow a serbske maćerje: Zasadźujmy so za to, zo nawuknu naše dźěći maćeršćinu a posyłajmy je do serbskich rjadownjow, nic k samozaměrej, kaž je so druhdy propagowało, a dla zwjeršnje widźanych moraliskich přičinow, ale skerje z čłowjeskich a křesćanskich motiwow.

Nowe šulske lěto kiwa. Njebojmy so před wosobinskim roz­sudom! Zakonsce je nam zaručene, zo móžemy tutón poskitk zwoprawdźić. Wotpołožmy wšu połojčnosć. Pokažmy zmužiće, zo njestejimy na dźěćacych nohach a zo njetwarimy jenož swój wosobinski přichod a swoje priwatne zbožo, ale zo pisamy z našimi skutkami zhromadne stawizny, tež za tych, kiž za nami přińdu.

z přinoška pod napismom »Naležnosć« w Katolskim Posole

Erfurt, 24. junija 1970

Druhdy cyle wěsće tež ty dwěluješ. Budź wjesoła. Bjez dwělow njewobsteji žana lubosć, dokelž lubosć njeje wěda, njeje wěstota. Wona je přeco znowa pohon, druheho dobyć, jemu so wudać. Runje to je zbožo.

Smjerć so mi njelubi. Nadźijomnje je za njej hišće něšto čłowjekej hódniše, hač nam marxizm poskićić zamóže.

z lista na M. w Budyšinje

Erfurt, 4. julija 1970

Dialog je dźensa wšudźe aktualny. Kóždy rěči wo nim, wo rozmoł­wje kóždeho z kóždym. Samo do najmjeńšich kruhow je zaćahnył nowy wětřik, z nim žadanje za demokratiju, runoprawosću a swobodu. Žada so wotewrjene rozestajenje a rozmołwa wo wšěch prašenjach. Kóždy chce sobu rěčeć, swoje nastajenje wuprajić, swój namjet naćisnyć, chce, zo njeby jenož jedyn wšitko postajił, zo njeby jenož jedyn swoje měnjenje a swoju praksu wšěm nanuzował a z tym absolutnje knježił. Njeje dźě hižo móžno, samostatnje wo wšěm a na wšěm rozsudźić w tym hołku a tołku najwšelakorišich wuprajenjow, namjetow a nastajenjow. Su mnohe puće!

Wšelake puće pomhaja nam dale, pomhaja wěrnosć lěpje wob­swětlić, ju hłubšo dodnić. Wulkotny přikład za to wostanje Druhi vatikanski koncil pod sławnym Janom XXIII. Njeje so zasudźiło, njeje so wotpokazało, ale je so rěčało – wotewrjenje a sprawnje. Je so pytało a je so namakało, zo mamy dale pytać a so rozmołwjeć, dale dialog wjesć.

Dialog chce nuzować k přemyslowanju, wubudźić z měrneho žiwjenja, z wěry, kotraž snadź wjace njeje, dyžli dźerženje tradicijow, wobrazow a priwilegijow.

Dialog chce puć namakać, wón chce rozsudy přihotować. Teologija je dźensa tak wobšěrna a njepřewidźi, zo hižo njeje móžno, něšto bjez praweho přepruwowanja, bjez diskusije a rozmołwy rozsudźić, samo měnjenja ekstremistow maja so wobkedźbować.

z rozmyslowanja pod napismom »Dialog w cyrkwi« w Katolskim Posole

Erfurt, 19. julija 1970

Za čłowjeka je wažne a trěbne, zo so swojeho cyłeho nadawka bytostnje dowě. Wón ma sej wuwědomić, zo je žadanje žiwjenja (křesćansce: Boha) wjetše hač jenož, zo skutkuje jako roboter abo mjeńši kompjuter. Zaměr ma być zdźěłana čłowjeska wosobina, kotraž za sebje a za druhich zamołwitosć njese! To tež wotpowěduje kaznjam křesćanskeje wěry, je jeje wobstatk.

Te słowa wulce klinča, tola…Pohladajmy konkretnišo: Ke kóncej zašłeho lěta wopytach poetiski a spěwarski wječork, kotryž bě so w Smjerdźacej wuhotował. Přednjesechu so basnje wšelakich serbskich basnikow, wosebje tež nowišich. Spěwarski kwartet pod nawodom knjeza Jana Bulanka wječork z pěsnjemi wobrubi. Program bě dobry a wuwědomi někotremužkuli z přitomnych wěsće (znowa abo hižo) rjanosć a wažnosć tajkich poskitkow za sebje a wšitkich. Tola čehodla bě tak mało přihladowarjow a při­posłucharjow na žurli?

Jasne je, štóž chodźi do dźiwadła, na koncerty, štóž čita literaturu a so z wuměłstwom zaběra (a jako serbski narod so w tym ze swojim woprawdźe chować njetrjebamy), njeje zhrěšił přećiwo cyrkwi a Bohu. A na indeks, kotryž tak a tak hižo njepłaći, ani jedna serbska twórba njesłuša.

Dajmy sej prajić, čłowjek njeje potom zdźěłany a skubłany, hdyž zamóže wšě kwadratowe ličby do sto z hłowy naličić; wón njemysli potom hižo stawiznisce, hdyž wě wšě datowe posmjertniny a narodniny wulkich muži wot Hamurabija do bamža Jana XXIII.

Kubłany čłowjek je tón, kiž wě to, štož je nawuknył, dožiwił – pozitiwne a negatiwne – a nastudował (tež praktisce), do cyłeho swojeho žiwjenja »zatwarić« a z tym za swój nahlad a swoju wěru najjasniše »haj« zwuraznić, wězo tež nowe mocy za dalše dźěło a wuspěchi srěbać.

Njech so swari a dwěluje, tola njedwělomne je, zo so dźensa husto mało skedźbnja na wšelake kulturne zarjadowanja, kiž so nam wšěm, wosebje młodostnym, poskićeja. Znaju někotrych hólcow, kotrychž swobodny čas w sćěhowacym wobsteji: na wšědnych dnjach do korčmy a njedźelu kemši, na kopańcu (ničo přećiwo kopańcy!) a wječor na reje. Něšto druhe bohužel do prašenja njepřińdźe. Nochcu moralizować, ale njeje tu něšto kisałe?

z přinoška pod titlom »Zdźěłanosć« w Katolskim Posole

Nowa Wjeska, 22. julija 1970

Myslu na tebje, wo mni a naju. Wšo so jewi róžojte. Jenož łoskoćiwy so zdawa mój powołanski přichod. Na rozpuću njerozsudźeny stejo jón prawje njewidźu. To mje boli, ale njewěm, njewěm a hišće raz njewěm, hdźe a kak so to skónči. Myslu a rozmysluju, dóńdu pak wospjet k wuslědkej: Benedikto,přeco hišće njewěš, hdźe a štó sy. – Najskerje sym ja přeco hišće wózhriwc, zeleny. Štó wě? – To mje mjerza a rudźi, dokelž steju mjez polomaj: W jednym směrje kiwaš ty, w napřećiwnym kiwa powołanje duchowneho, kotrež pak sym mjeztym »wotkiwnył«. Při tym wěm, zo bych móhł jako duchowny za Serbow najwjace wuskutkować.

z lista na M. wErfurće

Nowa Wjeska, 28. julija 1970

Z dźěćimi je tak rjenje, kaž sej to sam sčiniš. Abo kaž sy z nimi, tak su woni z tobu. To tuchwilu začuwam w Pančicach-Kukowje, w tak mjenowanym nabožnym tydźenju.Z tajkimi młodymi so zabawjeć a zdobom jim něšto pokazać, pomhać wotkryć a kubłać, so mi lubi. Dźensa smy w Lipju při pomniku na Ćišinskeho spominali. Powědach dźěćom, kak je basnik husto rano z Wotrowa dele do Pančic-Kukowa nóžkował, zo by w klóštrje kemše dźeržał. Ducy po puću je zaćišće a krasne wobrazy z tuteje hórkateje krajiny we wšelakich počasach zběrał a je pozdźišo do poezije přetworił.

Čitam dźěćom rady něšto serbsce, na přikład šibałe hrónčka Michała Nawki ze zběrki »Klepam, klepam pišćałku…« Z druhdy wólbernej bobriju hrónčka wonka na dworje samo »inscenuju«. Hdyž zhromadnje hrajemy, knježi serbšćina, kaž něhdy, hdyž běch sam dźěćo a wšón Nowowješćanski swět małych a wjetšich pintlaškow a knježničkow so husto, wosebje pak w prózdninach, wokoło našeho statoka zetkawaše. Kaž něhdy w Nowej Wjesce tak tež tu w Pančicach samo te dźěći sobu serbšćinu wuknu a nałožuja, kotrež doma bohužel jenož němsce rěča. (W Nowej Wjesce smy sami jenož serbsku rěč wužiwali, tak zo su ju samo dźěći »flichtlingow« dyrbjeli nawuknyć a wužiwać.)

Wčera wječor so smy (šěsć serbskich studentow) k swojej »tradicionelnej« priwatnej bjesadźe w Chrósćicach zešli: nimo hosćićela Ludwiga Nowaka z Chrósćic a mje hišće Alfons Frencl z Róžanta, Jurij Mahr z Budyšina, Jurij Wałda z Pěskec a Alfons Wićaz z Radworja. Smy sej byli přezjedni, zo budźe kóždy z nas přeco a wšudźe pomhać serbsku rěč zdźeržeć a rozšěrjeć, njech přińdźe, štož chce.

Prawe prózdniny abo dowol lětsa nimam, přetož wot přichodneho tydźenja dyrbju dale Stary zakoń přełožować, w Chrósćicach na farje, w bydlenju kapłana Bena Šołty. To je dosć napinace dźěło, kotrež sym sej sobu z druhimi »naparał«. Tola přełožk Swjateho pisma do moderneje serbšćiny trjebamy, bóle hač kóždu druhu knihu w maćernej rěči.

Hišće něšto: W Pančicach sym dźensa dwacećilětnu přećelnu, mudru a šikwanu holcu ze Šunowa zeznał, kotraž zastupi tam do klóštra. Ja ju wobdźiwam a so dźiwam, zo ma zmužitosć, tajke powołanje a zaprěće na so wzać. Hišće njeje zadrasćena, ale chodźi we wšědnych, samo dosć modiskich drastach. Smě so hišće tak abo hinak rozsudźić.

Tež ja to směm, hačkuli sym so hižo rozsudźił. Tola pjaty semester hišće w Erfurće dočinju, chcu wuspěšnje złožić prěnje hłowne pruwowanje (filozofikum), štož mi tohorunja mój najlěpši přećel Jurij Wałda doporuča. W filozofiskich a pedagogiskich předmjetach wšak njetrjebam strach měć, zo pruwowanja přepadnu. W nich so wěsty čuju.

z lista na M. w Erfurće

Nowa Wjeska, 29. oktobra 1970

Doma njeje ničo nowe. Ty dźě problematiku znaješ. Tu so tak prawje nječuju, snadź tež tohodla nic, dokelž je žiwjenje na wsach hišće jara jednore, wosebje te duchowne. Ludźo maja swoje wšědne starosće, prašenja a posudki. A husto so tu »hrěši« přećiwo kazni, kotraž rěka: »Lubuj swojeho blišeho!« To so tepta do błóta, zo móhł čłowjek rozum a hnydom cyłu hłowu zhubić. Hdyž su pola, skót, motorske, kopańca a kemšichodźenje wšo, wo čimž so móžeš při kofeju abo při piwje rozmołwjeć, potom je to kusk mało. Hdźe su te horiconty a duchi, z kotrymiž bychmy móhli žiwjenčko w prowincy kusk rozšěrić, porjeńšić a wupyšić?

Dźensa wječor sym był w Chrósćicach na młodźinskim wječorku. Přednošował je Rudolf Kilank, duchowny, kotremuž sym přichileny, dokelž je wotewrjeny. Wón ma wědu w teologiji a filozofiji, w literaturje a serbskich stawiznach. Wón ma wulku nadźiju, zo njepřestanu z teologiju.

Ja mam nadźiju, zo móžu w Budyšinje přichodny tydźeń powołansku změnu zahajić. Wulki optimist pak njejsym, byrnjež začuwał wjetše kmanosće, kotrež su za tajku marionetku abo klanku w redakciji Noweje doby trěbne. Sym wćipny, što z rozmołwy přichodnu wutoru wuskoči, na kotruž je mje zastupowacy šefredaktor dźenika Měrćin Völkel do Budyskeje kofejownje »Exquisit« přeprosył.

Wosud naju generacije je, zo wostanjemy w hranicach přiklepani a wjedźemy tajke žiwjenje kaž dotal kóždy starosprawnik (Biedermann). Hač Serb abo Němc, kóždy smě a dyrbi wjesoły a bjez dwělow žiwy być. A přidatnje: Serb ma pobožny a pěkny wostać, w staće runje tak kaž w cyrkwi.

Haj, hdy nož by naju generacija raznišo trubiła! Potom bychu tući »małobyrgarjo« wotućili ze swojeho małoměšćanskeho wulcečinjenja abo ze swojeje wjesneje wobmjezowanosće. Tola štó dźensa hišće trubi? – Po zdaću so to njewupłaći.

Tuchwilne systemy njebudu wěčnje. Njech ći marxisća jónu přemysluja, kelko ludźi njejsu móhli hišće z wuklukowanja a podwólnosće wumóžić, a to při wšěch dobytych rewolucijach, při wšěch wulkich lubjenjach a slubjenjach.

A tež w cyrkwi mamy so prašeć, kak z »kralestwom Božim« tu na zemi steji. Pola profesora Heinza Schürmanna, sobu najwuznamnišeho wułožowarja Noweho zakonja mjez žiwymi katolskimi wučencami, sym na čitanjach słyšał, zo mamy so w časnym žiwjenju hižo wo »njebjeski raj na zemi« (Himmelreich auf Erden) prócować. Mój jejdyrko, tež w cyrkwi tajki narok Swjateho pisma dale a přeco hišće tak klinči kaž poselstwo z cuzeho swěta!

Hdyž njesfalšowane ideale marxistow a křesćanow přirunuješ, storčiš na zhromadnosće, kotrež pokazuja na paradiz. Hdyž tute ideale z woprawdźitosću měriš, njewostanje wjele wjace wyše hač tróšt na pozdźiše (lěpše) časy, na »towaršnosć bjez klasow« abo »wěčne žiwjenje« po smjerći.

Tola w Starym zakonju, kotryž dale sobu do serbšćiny přełožuju, so žedźba za wumóženjom z najwšelakorišeje nuzy jewi z rjanymi nazhonjenjemi tuzemskeho byća. Čitaj jenož »Pěseń pěsnjow« Salomona, hdźež so hižo zawodnje lubosć dweju čłowjekow takle wobspěwa: »Ach, wokošej mje z košenjom swojeju słódkeju hubow, přetož twoje wokošenja su słódše hač wino!«

z lista na M. w Erfurće

Nowa Wjeska, 1. nowembra 1970

Runje sym so wróćił z kermušnych rejow w našej »barace«, hdźež knježachu wjesna bjesada a nalada, ale tež wulka tołkańca. Mi so tam tak prawje njelubješe, wšako dyrbjach bjez tebje wuńć, z tym a tamnym pobachtać, sej připić. Njejsym ani jónu rejował. Nochcych tež docyła, dokelž mnozy mje z wćipnymi wočemi wobkedźbowachu. »Tón teologa, na rejach!«

Mnozy, tež młodźi Serbja z mojeje wosady wočakuja wote mnje dale bóh wě što. Wočakuja, zo bych był bórze jich »dušepastyr«. Woni njewědźa, zo so přihotuju na »nowe žiwjenje« – z tobu.

Naši doma pak hižo čuja, zo chcu »z puća k duchownemu« wotbočić, so dalšeho studija teologije po přichodnym semestrje wzdać. Nanej so to docyła njelubi, wšako je z mojej prěnjej (njeboh) maćerju wjele lět tójšto na so brał a činił, zo by so »jedyn z třoch Dyrlichow« stał z duchownym. A tón »jedyn« dyrbjach ja być, štož we wěstym času dźěćatstwa tež chcych. Nanej so docyła njelubi, zo mam z tobu zwisk.

Nic jenož nan a tež moja druha mać hišće stoprocentnje njewěstaj, zo njebudu móc jeju wočakowanja spjelnić, dokelž – kaž ty to dawno wěš – so nječuju za powołanje měšnika powołany. Chcu prosće z tobu być žiwy – a to bjez chowanja a zaprěća.

z lista na M. w Erfurće

Nowa Wjeska, 2. nowembra 1970

Hižo cyły dźeń so w Nowej Wjesce kida. Tuž sym wjele za swoje prěnje teologiske hłowne pruwowanje wuknył, kotrež chcu hišće wobstać, prjedy hač so z Erfurta zhubju. Bóle hač teologiska lite­ratura pak mje tu w mojej stwičce druhe knihi zajimuja. Přeco zaso sym so dźensa do listow Ćišinskeho zanurił. Mje tute spisy jara jimaja a wobkrućeja, zo bě Ćišinski woprawdźe njebojazny, njesprócniwy a lubowacy čłowjek.

z lista na M. w Erfurće

Nowa Wjeska, 4. nowembra 1970

Z rozmołwy z Měrćinom Völkelom dźensa w Budyšinje ničo wulke wuskočiło njeje. Mam zaćišć, zo nima zastupowacy šefredaktor w redakciji Noweje doby wjele rjec a rozsudźić. Bě pak jara přećelny a so zajimowaše za moje basnjenje.

ze zapiskow

Nowa Wjeska, 8. nowembra 1970

Jako młodemu Serbej njebě mi ćežko, namakać zwisk do susodneje Pólskeje, spočatnje přez listowe kontakty, pozdźišo přez wosobinske přećelstwa. Hdźež pak so hłubšo zwiski mjez čłowjekomaj abo čłowjekami nawjazuja, započina so kóždy za druheho šěršo a raznišo zajimować (wotstupiwši wot wšědneje zwjeršnosće), a je bjez dźiwa, zo chce jedyn druheho ze zašłosće sem zrozumić.

Jedyn puć, někoho stawiznisce zrozumić a nazhonić, je, zo so zaběraš z jeho kulturu, wosebje literaturu. Wona dźě wosebje čłowjeka formuje. A spodźiwne při tym je: W prócowanju wo zrozumjenje jednoho čłowjeka abo luda ze zašłosće sem so sam dale a wyše pozběhuješ, štož rěka, ty sam so zrozumiš na wyšim schodźenku. To je najskerje někajki dialektiski skok.

Tutomu postupej a wuwiću dopomhaja cyle chutne wosobinske zetkanja z ludźimi přitomnosće. Jedne z tych zdawa so mi być, jako loni w septembrje z wjacorymi młodymi Polakami pod Krakowskej katedralu – we wobswětlenej krypće – před kašćomaj Adama Mickiewicza a Juliusza Słowackeho stupich. Tam so wotmołwichu někotre dotal njerozrisane prašenja a so wotstronichu někotre dwěle, tež w směrje našeho wosuda a přichoda.

z rozmyslowanja k basni »Pod Wawelskej katedralu« w Rozhledźe 12/1970

Pod Wawelskej katedralu

Pod zemju

na městnje

žiweje zašłosće

su wumjetali

mokry pěsk

a z kamjenjemi

wutwarili

šerjatu jamu.

Nad njej

so zběha

hoberski twar:

Stare su časy.

Běh skutkow

zběhnył je čas

a zličił sej

nadawk:

Před kašćomaj

dawneju mužow

skupina ludźi

je pokornje

womjelkła

(po boku

błyšći so

posměwk

młodeje holcy):

Nowy je swět.

Swět je so

změnił.

Do wozbožaceho měra

ryje so

čłowjeska wěrnosć,

a železne pismiki

na nahłej płoninje

kazajo rěča.

baseń, wozjewjena w Rozhledźe 12/1970

Budyšin, 25. januara 1971

W Budyskej »Krónje« swjećachu wčera »Ptači kwas«. Z M. so na nim wobdźělich. Wo niwowje předstajenja njechał wjele rjec. Njeźiwajcy toho, zo program někotry spodźiw a wobdźiw wubudźi, běchu tola wjacore poskitki wjetša abo mjeńša keklija, chětro banalne.

Na zarjadowanju ze zabawu přiležnosć wužich, so z někotrymi ludźimi duchowneho žiwjenja w Serbach zetkać. Wuslědk bjesadow: powšitkowna zadźiwanosć dla toho, zo sym studij teologije přetorhnył. Pětr Malink měnješe, zo měł dale Serbam a Kružkej młodych awtorow swěrny wostać. »Młodźi dyrbja pomału wotežki do horšće wzać«, wón doda.

ze zapiskow

Nowa Wjeska, 31. januara 1971

Njedźela je nimo, tola wulki podawk mje jima: Dźensa wječor startowaše Apollo 14, třeća z astronawtami wobsadźena kosmiska łódź, měrjaca so na měsačk. Je zajimawe, što čłowjek wšo njedokonja!

Wulke wuspěchi w technice samej pak njewotbłyšćuja hišće postup čłowjeka. K tomu je wjace trěbne hač techniske wudobyća a lěty do swětnišća. Na kóždy pad je čłowjeskosć trěbna, kotraž přeco hišće k nam dóšła njeje. Egoizm a ideologije wobsedźa a wobsadźeja prěnje městna mjez nami. Hdy budźe z tym kónc? – Tuchwilu ani socializm ani kapitalizm njeposkićujetej čłowjekej žadyn prawy wuhlad do přichoda. Samo z noweje hry Jurja Kocha »Mjez sydom mostami«, kotraž bě loni nazymu w Němsko-Serbskim ludowym dźiwadle widźeć, wuchadźa, zo so čłowjek (tež w socializmje) tula a předewšěm na priwatne lěpšiny a dobytki hlada. (W Kochowej hrě pak so bohudźak tež młoda wučerka Bělkec jewi, kotraž přećiwo egoizmej a narodnej liwkosći wojuje.)

W tutych dnjach sym sej předewzał so bóle do pólskeje lyriki dać. Z njej, tak so nadźijam, chcu sej přiswojić dalši grat za pisanje. Prěni poet, do kotrehož so zanurić spytam, je Konstanty Ildefons Gałczyński. Jeho žiwjenje a tworjenje zdawatej so mi sympati­skej. Gałczyński, rodźeny 1905 we Waršawje, hdźež 1953 tež zemrě, widźi wjesela a ma swój humor, byrnjež tež jeho ćěmnota wobdawa. Woboje pak słuša hromadźe. Štóž rjane a zrudne podawki dźěli, je utopist abo nihilist.

Mnozy maja přewulku nadźiju na sebje samoho, mnozy ju zaso prěja. Woboje polěkuje hordosći a pomha zatajeć »tajke a wonaj­ke blaki«, kotrež su a wostanu, dołhož budźemy. Wo přichod so starać rěka: cyłu woprawdźitosć zeznać a přiwzać!

ze zapiskow

Nowa Wjeska, 7. februara 1971

Ja chcu a chcu a wěm, zo njemóžu. Pobrachuje mi wěra, hłubokosć. Wšo je keklija. By-li něchtó wědźał, kajki zmysł ma žiwjenje, bych jemu wšo dał, štož mam. Wěm, zo to nichtó njewě.

Najlěpje Sartre wo tym wě: Wukónčnje je wšo njezmysł. Na kóncu je smjerć. Nichtó nochce tole tak prawje za wěrne měć, dołhož je žiwy. Nichtó wo tym rady njerěči (bohudźak hišće někotři teologojo, kiž pak swoje wotmołwy z bajkami wumoluja).

Ow, kajcy »realisća« my smy, wosebje ći komunisća mjez nami! – Ja jich rozumju, zo lubja hižo na zemi njebjesa. Njeje pak to hišće wjetša łža, hač hdyž bohosłowcy rjeknu: »Bóh je!«?

Wodaj mi moje swary a dwěle, z kotrymiž će poprawom wob­ćežować nochcych. Tola někak čuju, zo so w tym »čerwjenym dymje« w Budyšinje derje čuć njebudu, jeli mje tam něhdźe přistaja.

Cyły dźeń sym dźensa serbski přełožk »Dźěćatstwa« wot Maksima Gorkeho za nakładnistwo rěčnje redigował. Sym dźěło dokónčił, jutře je do Budyšina wotpósćelu. Snadź potom wo přistajenju ze mnu chutnje porěča. Snadź so mi žiwjenje bórze zaso w rjeńšich barbach zjewi.

z lista na M. w Erfurće

Nowa Wjeska, 8. februara 1971

Nimam nětkle za ničo lóšt. Jenož tebi chcu někotre słowa hišće napisać. Nadźijomnje wone njebudu přehłupe, je dźě ćežko, přeco wšo tak, kaž sam začuwaš, druhemu rjec, wosebje potom, hdyž će mnohe dwěle wobknježa.

Njewěm dale, što ze mnu je. Čuju so rozpačeny a ze sobu njespokojom. Moje nětčiše žiwjenje je kaž »skakanje tam a sem«, njewěsta hra, haj zašmjatana keklija. Čuju so cuzy ze swojimi (hinašimi) zajimami a přećemi, ze swojej utopiskej naladu, kotraž pak drje njeje wjace hač iluzija. Kóždy duchowny narok njeje snadź wjace hač wućek z konkretnych nadawkow (wšědneho dnja). Basnje su sony, literatura, hudźba, molerstwo a filozofija zabawa za romantiske chwile. Teologije a ideologije chcedźa nam nabarbić druhe swěty, kotrež pak docyła njeeksistuja, dokelž su jenož dźěćkace a přepjate wumyslenki. Ja sej něhdźe tych česću, kiž su bjez wšěch tych bójskich abo bjezbóžnych iluzijow zbožowni a prosće žiwi, kiž bjez wulkich dwělow, wočakowanjow a wěstosćow na dźěło chodźa a wječor swój swjatok w kruhu swojich najblišich wužiwaja.

Poprawom je woprawdźe wšojedne, hač do komunizma abo do raja po smjerći wěriš abo ničo njewěriš. Hłowna wěc je, zo sy žiwy, skromny a přistojny. Hłubši a wjetši zmysł žiwjenja njeeksistuje.

Mój zmysł sy ty, z tobu so mi wotwěraja zaso a nowe hłubiny, kotrež njetłóča a njećěrja něhdźe horje, ale skerje naju jenož trochu nad dolinu dźerža a njesu. Tajke dno budźi nadźiju, zo nje­trjebamoj so bojeć bjezdna.

Připołožena baseń je dopomnjenka na naju prěnje prawe zetka­nje před wosom měsacami. Je za tebje, njeje za wozjewjenje. Směš sej ju přečitać a při tym so trochu smějkotać – a potom papjeru z basnju spal.

Za M.

W kusatym wětrje

pod nawalom ćmy

zetkach ja tebje

na naměsće:

Sony mojich přećow

sej žadachu hubki

a ruce hrabaštej

twoje włosy.

Na lětnim polu

zrawja žitowe kłosy

a w nocy ja wuznach

so k tebi: Ja budu

twój! –

Naju žiwjenje kroči

dale a dycha do nazymy…

z lista na M. wErfurće

Budyšin, 5. měrca 1971

W běhu dweju tydźenjow sym telko nazhonił, kaž to ani w minje­nych šěsć a poł lětach w Schöneiche a w Erfurće dožiwił njejsym. Skónčnje sym směł pohladać za kulisy, kotrež zakrywaja naše »serbske jewišćo«. Abo hinak prajene: Mije so dospołnje ideal rozbił, zo zamóžeja ći, kiž w Serbach sedźa prědku a horjeka, přichod twarić. Naša elita njemóže a njecha młodym pomhać, kiž maja talenty a dary. Prěni a jenički princip při spěchowanju je: Młody Serb so dyrbi cyle »našemu« systemej podwolić, zo by so móc knježaceje ideologije zdźeržała. Jeli je podwólny, ma šansu w Serbach. Ty njewěš, kak ja hidźu tónle zezadkarski socialistiski system, wšu »našu« ideologiju, wšo, haj wšo! Sym přeswědčeny, zo – hdyž jónu tak daloko budźe kaž před třomi lětami w Čěskej – budu sobu pomhać zahubu »wotpłaćić«. Dźensa započnu z tym, zo so njebudu nutřkownje nihdy knježićelam a jich pomocnikam kłonić, tež potom nic, hdyž budu dyrbjeć z nuzy wšelake kompromisy tworić.

Što je so stało?

Ja směm w serbskim nakładnistwje jeničce dale na honorar dźěłać. Dóstanu wěste nadawki kaž rěčne přehladanje »Dźěćatstwa« Gorkeho, za čož chcedźa mi 135 hriwnow płaćić. Zawěsćić ma mje Koło serbskich spisowaćelow.

Chcych tónle ponižacy poskitk najprjedy wotpokazać, přetož trjebam nuznje někajki kruty dźěłowy poměr.Po diskusijach a radach ludźi, kiž za mnu steja (Jurij Koch, Kito Lorenc, Ruth Thiemannowa, Křesćan Krawc, Pětr Malink, Beno Budar, Helmut Kaltšmit), sym pak mjenowany nadawk a dalše nadawki w nakładnistwje přiwzał. Hdyž tute swobodne dźěło poběži, změjemoj znajmjeńša někotre »fenki«.

Přidatnje so prócowach wo dźěło w Budyskej chorowni, štyri do pjeć hodźinow abo dlěje wob dźeń. Tam sym dźensa pobył, najpozdźišo wutoru z toho něšto wuskoči. Snadź hižo přichodnu sobotu tam dźěłam.

Haj, čemu nochcedźa mje w nakładnistwje kruće přistajić? Pětr Malink z lektorata mi wobkrući, zo sym dźěło na probu dotal dosć derje wukonjał a zo je lektorat moje přistajenje Měrćinej Benadźe doporučił. Čehodla pak mje njepřistaji? Štó je na tym wina? – Lektorat, myslu sej, nima žanu winu. Štó potom? Domowina? – Sym pola Ruthy Thiemannoweje na Domowinje wosobinsce pobył, a wona bě jara přesłapjena, zo njejsu mje w nakładnistwje přistajili.

Ja sej myslu, zo za wšej kekliju šefredaktor Noweje doby Maks Pilop tči, kiž je »stoprocentowski towarš«. To je mi tež Křesćan Krawc z redakcije Płomjenja wobkrućił. A Kata Malinkowa, kotraž pod Pilopom dźěła. Pilop měni, zo njeměł so Benada z mojim přistajenjom na žadyn »hładki lód« podać.

Na Pilopa sym samo wosobinsce z redakcije Płomjenja zawołał a so woprašał, hač nima za mnje přechodnje dźěło; wot Křesćana Krawca mjenujcy zhonich, zo su w redakciji Noweje doby tři městna swobodne.

Maks Pilop mi rjekny: »Haj, móžemoj wo tym rěčeć, hdyž kruće prajiće a podpisaće, zo budźeće žurnalistiku studować.« Tole pak mi kóždy wotradźuje, kiž za mnu steji, dokelž bych sej z tym do pasli zalězł, z kotrychž so njebych móhł hižo ženje wudrapać.

Jurij Winar je nětko wčera zaso cyle nowu nowinku twojej maćeri donjesł, njepraji pak, wot koho informaciju ma. Nochcedźa mje přistajić, tak Winar, dla basnje »Při rowje Ćišinskeho«, w kotrejž rěka: »Wone rězaja | na wšěch kóncach | čerwjene rany | a honja a wołaja nas!« – Baseń bu w lońšim decemberskim wudaću Rozhlada wozjewjena, w antologiji młodeje serbskeje poezije.

Druzy su mi tohorunja wobkrućili, zo je baseń wětřik načiniła. Njech je kaž je, »łžě« Benady su mje powučili a wostrózbnili.

Sym dźensa sekretarce Budyskeje župy Měrce Kozelowej připrajił, zo do Domowiny zastupju, snadź so tež stanu z čłonom Swobodneje němskeje młodźiny (SNM) atd. Budu pak dale pisać, drje kusk łahodnišo, tola bjez frazow a dale po swojim.

Sym sej přeco myslił, zo budźe mi mój »talent«, kotryž mi napřećo mnozy wuzběhuja, trochu pomhać, zo w Budyšinje dno nańdu. Tola to su drje jenož hołe komplimenty, kotrež druhdy słyšu. Sprawnje ze mnu jenož mała horstka měni. Najskerje bych dyrbjał kaž mój přećel Gerhard Kukla, tohorunja bywši student teologije, na polo »Datenbearbeitung« wotbočić a tam z faktami ličić a knefle tłóčić.

Abo dyrbju so nuzować a hić na Serbski wučerski wustaw? – Ja njewěm, to bych był zatamany do »čerwjeneho klóštra«…Njewěrju ani, zo bychu mje tam witali!

Sobotu sym spisał a zestajał z pomocu Kita Lorenca powabjenski material za studij tołmačerstwa w Lipsku, za pólšćinu a čěšćinu. Wjele čapora a papjery, tola žane direktne doporučenje. Snadź pak trochu pomha, zo steja wšelake posudki wo mni pod mjenom »Koło serbskich spisowaćelow«, z někotrymi politiskimi łžemi a frazami. W našim staće dyrbiš wjele łžeć, jeli chceš něšto docpěć.

Nječinju sej hižo žane iluzije, moja maturu njeje statna. Jenož připadne zbožo móže mi nětko hišće pomhać.

z lista na M. w Erfurće

Budyšin, 18. měrca 1971

Runje sym so wróćił z (honoraroweho) dźěła w nakładnistwje. Běch tak pilny, zo mje bojaznje hłowa boli. Sym pak docyła chětro hotowy. Samo twoja mać měni, zo zdrěty wupadam. To ma wjele z mojej powołanskej bjezwuhladnosću a z tym zwisowacymi hłupymi čwělemi činić, kotrež mje wot ranja do wječora wobćežuja.