Doma we wućekach 2 E-Book

Benedikt Dyrlich

• Herausgeber: Domowina
• Kategorie: Sachliteratur, Reportagen, Biografien
• Sprache: Deutsch

Seitenzahl: 452

Veröffentlichungsjahr: 2019

Beschreibung

W druhim zwjazku swojeje awtobiografiskeje twórby rysuje Benedikt Dyrlich w třoch kapitlach mězniki a etapy žiwjenja po přewróće. Prěni kapitl wopřijima lěta, w kotrychž bě zapósłanc Sakskeho krajneho sejma jako čłon SPD-frakcije. Druhi wopisuje dobu, w kotrejž skutkowaše jako šefredaktor Serbskich Nowin. Posledni je wěnowany časej po ćežkim njezbožu w lěću 2009, kotrež jeho njejapcy z powołanskeho žiwjenja torhny. Přewrót je tež Dyrlichowe žiwjenje bytostnje přeměnił, trał pak je jeho bojowniski duch. Hač jako politikar, nowinar abo předsyda Zwjazka serbskich wuměłcow, njesprócniwje, druhdy tež z njebojaznej hejatosću, je so za přichod serbstwa a serbskeho wuměłstwa zasadźował, je za swobodu medijow a za demokratiju w Serbach wojował a při tym njerědko njehnadu žnjał. Kniha dokumentuje jeho žiwjenje pod nowymi politiskimi poměrami a jeho wosobinski wid na podawki časa. Zdobom je putacy zarys najmłódšich serbskich stawiznow.

Leseprobe

Benedikt Dyrlich

Doma we wućekach2

Ze zapiskow, listow a pojednanjow

1990–2018

Ludowe nakładnistwo Domowina

ISBN 978-3-7420-2574-6

1. nakład 2019

© Domowina-Verlag GmbH

Ludowe nakładnistwo Domowina

Budyšin 2019

Spěchowane wot Załožby za serbski lud, kotraž dóstawa lětnje přiražki z dawkowych srědkow na zakładźe hospodarskich planow Němskeho zwjazkoweho sejma, Krajneho sejma Braniborskeje a Sakskeho krajneho sejma.

Lektorat: Pětr Thiemann

Fota: 1, 2 Maćij Bulank, 3–6 Monika Dyrlichowa

1/1789/19

www.domowina-verlag.de

Nowy zazběh

Přechod do lěta 1990 bě za wšěch, kiž su w NDR wotrostli, zwjazany z přewrótom, kotryž so poprawom wopisać njehodźi. Republika, w kotrejž smy žiwi byli a skutkowali, lubowali a tež hidźili, rozpadny.

Ja słušach k tym, kotřiž nochcychu NDR wotstronić. Chcych ju bytostnje a doraznje demokratizować a polěpšić pomhać. Tola za dwaj němskej stataj w konfederaciji njebě wola. »Wjetšina wuchodnych Němcow chce spěšne zjednoćenje ze Zapadnej Němskej. Na tym njetrjebaš hižo dwělować«, zapisach 20. decembra 1989 do swojeho dźenika. A tak tež za mnje rěkaše: so na nowy započatk zwažić, w zjednoćenej Němskej, w kotrejž so dotal nje­znate móžnosće wosobinskeje swobody skićachu.

Kaž pak (na rańšim cyplku zwjazkoweje republiki) bórze nazhonichmy, knježachu we wudobytych swobodnych rumach krute, haj tež rabiatne poměry (kapitalizma). Pod nimi tež my Serbja poněčim dopóznachmy, zo dyrbimy z druhimi domoródnymi ludowymi skupinami Němskeje wo swoje zakładne prawa wojować, samo přećiwo nahladam, w kotrychž wobzorach jako lud prosće njeeksistowachmy. W Serbach zwukowachmy tuž w paroli »My smy lud« třeće (jednozłóžkowe) słowo z wosebitym dorazom.

Tež po měrliwej rewoluciji činjach sej mnohe zapiski, tola hižo lědy zaměrnje, ale dale wobstajnje. Listy skoro žane wjac njepisach. (Papjera k pawsowanju so »na smjećišću stawiznow« zhubi.) Telefonaty a mejlki narunachu pisanje posyłkow, kompjutery pisanje na cedlki a do zešiwkow kaž tež zběranje w rjadowakach z papjerca.

Přidruži pak so hinaša zběrka pomjatka, w kotrejž so skoro dwaceći lět mojeho žiwjenja wotbłyšćowaše, byrnjež často skomolene. Z pohladom do »mojich« aktow stasi so mi rozjasni, kak krjechka a strašna je płonina, na kotrejž so čłowjek w diktaturje pohibuje, kak »jednorje« da so dosahnyć a zapřahnyć wot mócna­rjow, kotrymž je kóžda čłowjeskosć a swoboda, kulturna a rěčna mnohotnosć smorže.

Přewrót a nowy započatk so tež na basnjenje wuskutkowa. Kužołej mojeje poezije hrožeše, zo wusaknje. Kaž mnozy basnicy a spisowaćeljo běch sej w NDR přiwučił (a so na to zwučił) mjez rynčkami pisać, tam swoje politiske »poselstwa« wusadźować a z tym so kontrolam censorow wuwinyć. Nětko njebě hižo přičiny za dwojodnowu rěč, zo by swoje a druhich starosće a fakty, sony a žedźby do zjawneho wědomja a zhladowanja pozběhnył.

Do prěnjeje zběrki swojich dopomnjenkow sym stupił z małym přinoškom, kotryž běch jako štyrnaćelětny w horcym lěću 1964 w dźěćacym časopisu »Płomjo« wozjewił, krótko před wotchadom na Biskopski předseminar w Schöneiche pola Berlina, hdźež so přihotowach na studij teologije a filozofije. W druhej zběrce so w horcym lěću 2018 na kóncu rozžohnuju z wuhladom do přichoda. Mjeztym sym so pohibował a čuł čas žiwjenja doma we wućekach.

Benedikt Dyrlich

Drježdźany, w septembrje 2019

1

K njewuchodźenym brjoham 1990–1995

Z nowym lětom 1990 mje dźeń a bóle ćehnješe do politiki, do bliskosće socialdemokratow. Socialdemokratiska strona NDR bu 7. oktobra 1989 w Schwante pola Berlina załožena a so lěto pozdźišo, 26. septembra, ze zapadnej SPD zjednoći. Hačkuli chětro dwělowach, hač měł so jako dotal konsekwentny njestronjan na někajku stronu wjazać, přistupich w meji 1990 k socialdemokratam.

Rozsudny nahon za tónle směrodajny krok bě, zo je so młoda strona wujewiła z ludoweho hibanja; wona słušeše k młodym, wot diktatury njepoćeženym politiskim zwjazkam we 18. měrca 1990 wolenej Ludowej komorje. Do strony běchu mje wjacori Budyscy towaršojo kaž Günther Hörenz, Edith von Wolffersdorff, Jutta Mieth a Diethold Tietz wabili. Tohorunja stronjenjo z Heidelberga mje pohnuchu, kaž studijny direktor na wuměnku Helmut Schwalm, pochadźacy z Budyšina, a w Połčnicy rodźeny grafikar Klaus Staeck. Socialdemokraća z Heidelberga a Wormsa nam pomhachu z pjenjezami a techniku. Tak móžachmy sej prěni stronski běrow w Budyšinje na Hošic hasy wuhotować.

Wo sćěhach swojeho skoka z »jewišća« dźiwadła do »zymneje wody« politiki njejsym wulce přemyslował, při tym bě mje hakle spočatk apryla nowa intendantka Němsko-Serbskeho ludoweho dźiwadła Cosima Stracke-Nawka jako nawodu serbskeho wobłuka powołała. We wichorojtych tydźenjach a měsacach nalěća 1990 njebě prosće chwile, so z wuskutkami swójskeho wobdźělenja při wobnowjenju wšeje a tohorunja serbskeje towaršnosće na priwatne a powołanske žiwjenje doslědnišo zaběrać. Wšědne starosće a winowatosće w swójbje a na dźěle dyrbjachu so wužadanjam přewróta podwolić (a z tym z nuzy zanjechać).

Kaž mnohich Łužičanow, kiž so w ludowym hibanju angažowa­chu, tež mje nadźija na rozswětleny a měrliwy, socialny a liberalny přichod prosće zaja. Tež mje pohonjowaše njewopřijomna euforija sobu do skutka, do sobudźěła při přetworjenju wšeho byća. W 40. žiwjenskim lěće so ćělnje a duchownje wužadliwym wobstejnosćam zasadnje zrosćeny čujach, wšako bě mi wěsta nawalnosć přeco hižo sympatiska. A rizikow so tohorunja njebo­jach, wšako z nazhonjenja w NDR wědźach, zo sej zjawne a tworićelske skutkowanje nimo »porcije kuraže« zdobom mnohe kompromisy a samo wěsty oportunizm žada. Skónčnje mje ideale swobodneje towaršnosće, za kotruž běch so w socialistiskej towaršnosći žedźił, k »njewuchodźenym brjoham« skutkowanja zaćěrichu.

Na doporučenje Budyskich socialdemokratow dach so w juniju 1990 jako kandidat za Sakski krajny sejm nastajić. Při tym z toho wuchadźach, zo měł jeničce formelnje (zadnje) městno we wólbnym boju zabrać. Tež Serb, tak sej myslach, dyrbješe socialdemokratam pomhać přemóžace nadknjejstwo CDU podryć, kotrež běchu sej křesćanscy demokraća nalěto z wólbami do Ludoweje komory a do komunalnych zastupnistwow we Łužicy wudobyli. Z překwapjacym nominowanjom na wuhladne městno na krajnej lisćinje, wo kotrež ani wojował njeběch, dyrbjach so faktisce přez nóc za cyle nowy směr žiwjenja rozsudźić. K tomu so po tyšnym telefonaće ze swojej mandźelskej skónčnje »předrěch«, krótko do toho, zo stronska zhromadźizna kandidatnu lisćinu wobzamkny.

Na to sćěhowaše bój wo hłosy, při čimž sym tež wuraznje swoju maćernu rěč wužiwał a z njej mnohich swojich krajanow docpěć spytał. Hłowne hesło pak rěkaše »Natyrlich Dyrlich«. Běch je hromadźe ze swojimaj Budyskimaj přećelomaj wulahnył, z designerom twornje syčomłóćawow w Dźěžnikecach Gunterom Schoberom a swobodnym žurnalistom Falkom Ballonom. 14. oktobra 1990 mje do Sakskeho krajneho sejma wuzwolichu. 27. oktobra so sejm w Drježdźanskej cyrkwi Třoch kralow skonstituowa a ja stach so ze zapósłancom w prěnim swobodnje wolenym ludowym zastupnistwje Sakskeje po měrliwej rewoluciji.

Štyrilětne skutkowanje w krajnym sejmje bě wot wšeho spo­čatka zwjazane z njeličomnymi nadawkami w njezwučenych rozměrach. Žadyn dźiw tuž, zo so dožiwjenja a nazhonjenja z časa do přewrótoweje nazymy, zbožowne a wostrózbnjace, poněčim z wobzora pozhubjowachu.

Tola bórze mje znowa zašłosć dosćahny. Dohlady do aktow stasi nuzowachu mje do rozestajenja z tutej bolostnej a pohłušacej kwaklu. Dyrbjach na wědomje wzać, zo moju mandźelsku a mje dwaj lětdźesatkaj »za chribjetom« wuskušowachu a wo­čor­njo­wachu, naju poměr runje tak kaž naju styki z přećelemi a znatymi w tukraju a wukraju. Tale woprawdźitosć bu w mnohich tajnych rozprawach a zapiskach zwěčnjena, wutykana z podtykowanjemi a naprawami.

Posledni dokument je stasi wo mni 24. oktobra 1989 zdźěłała, potajkim wosrjedź prěnich akcijow za wobnowjenje wšeho zjawneho a politiskeho žiwjenja w Serbach. Akta so poćahuje na informacije rozhłosownika Helmuta Rychtarja, z kotrymž so w poslednich třoch lětach NDR husćišo w Budyskej »Lipje« (dźensa »Café Jannasch«) na přećelsku bjesadu zetkawach. A serbski donošowar wo nich ponižnje swojim němskim nadawkidawarjam rozprawješe:

»In einem Gespräch mit Benedikt Dyrlich vorige Woche stellte ich u. a. fest, dass er jetzt wieder versucht, sich mit seinen literarischen Werken in den Vordergrund zu stellen. […] Ich persönlich lege nicht viel Wert auf seine Veröffentlichungen, die oft vom Normalverbraucher nicht verstanden werden. Irgendwie werde ich das Gefühl nicht los, dass Dyrlich Oberwasser bekommen möchte.«[1BStU, MfS, BV Dresden, AIM 994/91, Bd. 2, Bl. 157]

Budyšin, 4. januara 1990

Čas chwata, nowe lěto je štyri dny stare. Z nowej energiju nabite ćěri wone dale a bóle z drěmanja, tež mje. Wot wutory sym zaso w Němsko-Serbskim ludowym dźiwadle, hdźež mamy za tydźeń prěnju lětušu premjeru. W přestawkach probow a inscenacijow, w kantinje, na kupje kurjakow a druhdźe w rumnosćach dźiwadła wjedźemy horce diskusije wo wobsahowym a organizatoriskim wobnowjenju a pjenježnej nuzy Budyskeho dźiwadła. Tola tež wo jeho statusu debatujemy. Pozadk diskusijow je list, kotryž sym z pomocu nawjedowaceje dramaturgowki Cosimy Stracke-Nawka sformulował a w mjenje Domowinskeje skupiny dźiwadła minis­trej za kulturu NDR Dietmarej Kellerej wotpósłał. W nim sej žadamy, zo so NSLDź přetwori na statne dźiwadło.

Z Cosimu, Michaelu Mošowej, Benom Šramom, Křesćanom Bartom, Měrćinom Słodenkom a Johnom Petrikom smy krótko do hód dźěłowu skupinu k wobnowjenju serbskeho dźiwadła wutworili. W njej a z njej chcemy wotmołwu na prašenje pytać, kak móhli wjetši zajim za serbske předstajenja budźić a so wo dalši dorost dźiwadźelni­­kow postarać. Problem je, zo so w nawodnistwje dźiwadła serbske naležnosće lědy chutnje na wědomje bjeru, diskutuja a roz­risać spytaja. Tohodla sym sej w dźiwadle z mnohimi Serbami přezjedny, zo by so serbskemu jewišću we wobłu­ku NSLDź wjetša samostatnosć a nawjedowanska zamołwitosć spožčić dyrbjała. Tež wo zesamostatnjenju serbskeho wobłuka dźiwadła diskutujemy, štož mnohi Němc a Serb njerozumi.

K wodychnjenju a wućeknjenju z nadawkow w dźiwadle njemějach ani mjez hodami a silwestrom wulce chwile, dokelž sym započał po wječorach němskorěčnu inscenaciju Jana Pawoła Nageloweju hrow »Duet za fletu a staru knjeni« a »Passacaglia za wulki orchester a bagrownika« přihotować, kotrejež režiju mam na starosći. Premjera ma być 21. apryla (potajkim na mojich 40. narodninach) w Złokomorowskim dźiwadle. To sym z tamnišim intendantom Heinzom Klevenowom a Benom Mětom dorěčał. Bena Měta sym přerěčał, zo so w lěću do Budyšina přesydli a so w našim dźiwadle da přistajić.

Hižo do swjatych dnjow sym z Hanku Mikanowej wulahnył ideju a zdźěłał koncept za sceniske předstajenje bajkow za serb­ske pěstowarske dźěći. Nowostka změje pod titlom »Ćeta Hana baje bajku« swoju prapremjeru spočatk junija. Moja (druha) mać z Noweje Wjeski přewostaji »ćeće Hanje« wotpowědnu narodnu drastu. Z projektom chcemy łužiskim Hankam a Jankam w přichodnych lětach wjacore serbske bajki spřistupnić.

Tohorunja sym dale do iniciatiwow w Serbskej narodnej zhromadźiznje, Domowinje a Kole serbskich spisowaćelow za­přehnjeny. Wuchowanje Klětnoho je mi wosebita naležnosć, tohodla so sobotu tam na dalšej demonstraciji wobdźělu. Pomham protesty sobu wuhotować. Wosebje mjez Serbami pytam za prominentnymi rěčnikami. Jurij Koch tam zajutřišim porěči, Jurij Brězan za dwě njedźeli. Tež Róža Domašcyna a Tomasz Nawka chcetaj protest podpěrować. Kito Lorenc pak njecha, dokelž měni, zo njeje žadyn dobry rěčnik z jewišćow, štož pak jemu njewotkupju.

Při wšěch tutych a dalšich wužadanjach móžach so na proze do dalšeho lětdźesatka tola trochu wočerstwić a k sebi přińć. Sym samo trochu basnił. Nimo němskeje basnje »Verhängnis laut Orwell«, kotruž sym dopisał, sym so ze serbskim naćiskom hižo němsce wozjewjeneho teksta z lěta 1987 »Abstrich mit Zuversicht oder Fluch der dicken Luft« bědźił. Runje w zwisku z dale wohroženym Klětnom so mi do ironije zaćěrjena baseń dale aktualna zdawa być. Tola serbska wersija dyrbi »lóšo« skutkować, hač tuchwilu skutkuje. Napismo pak sedźi: »Zbytk nadźije abo wobskóržba morjenych wjeskow«.

Silwester so z M. a synomaj w trabiju, kotryž smy sej před połdra lětom skónčnje kupić móhli a kotryž mjeztym hižo wjele hódny njeje, k Dorotheji L. do Berlina podachmy. Sobudźěłaćerka Spisowaćelskeho zwjazka NDR z mužom a hólcomaj w předšul­skej starobje w šarmantnym, tola chětro dodźeržanym domje na Oderberger Straße bydli, cyle blisko murje.

W Berlinje njewitachmy nowe lěto tónkróć kaž hewak, přejo sej na domjacym balkonje mjez sobu lubosć, přećelstwo a strowotu, ně, swjećachmy cezuru protyki na mjezach mjez dwěmaj swětomaj, tohorunja wonka pod hołym njebjom, tola w jaskrawym swětle dale wobstražowaneje hranicy: tam zapad, tu wuchod.

Stražnicy na tym a tamnym boku »antifašistiskeho wobłoženja« mějachu w silwesterskej, chětro zymnej nocy z nami smilnosć. Dowolichu nam a wšemu juskacemu, wyskacemu a praskacemu ludej wokoło nas, wot jedneje na druhu stronu wuwołaneje mu­rje chodźić. Samo ze sektom sej policisća z nami a z druhimi připichu. Nichtó tak prawje na uniformu wojakow njedźiwaše, wšako chcychu stražnicy wot kóždeho, kiž so napjaty abo wotputany abo samo pjankojty tam a sem hibaše, jenož formelnje wupokaz widźeć, z posměwkom abo z přećelnym słowom. Zastojnicy drje z nami hromadźe začuwachu, zo su dny Berlinskeje murje ličene. To ćim bóle sam začuwach, jako so do ropota poslednjeje a prěnjeje nocy lěta njewšědnje klinčacy dypot měšeše. Dźiwny sound wubudźichu »murjowe dypornaki«. Wone so silwester na zapadny bok z grafitijemi pomolowaneje murje z hamorom a błóckom podachu a sej betonowe čwački z njeje wotklepachu. Tež naš štyrnaćelětny Marko słušeše silwester k tutym dypornakam.

ze zapiskow

Budyšin, 9. januara 1990

Wědźeli smy to hižo dlěje, zo so Erika Rjedźic bědźi z ćežkej chorosću. Nětko je dóšła zrudna powěsć: Naša dźiwadźelnica je 3. januara w 62. žiwjenskim lěće w Budyskej chorowni zemrěła.

Z Eriku Rjedźic běchu mnozy z nas lětdźesatki zwjazani, wosobinsce, wosebje pak přez wuměłstwo, kotrež měješe Ćišinski něhdy jako »stołp narodneje eksistency«. Wěm so dopomnić, kak je mi před něhdźe pjatnaće lětami jónu w přestawce probow powědała wo wobćežnych započatkach Serbskeho ludoweho dźiwadła, kotrež bě 1948 sobu załožiła: Tež wona, mjeztym wob­lubowana a młoda serbska hrajerka, je dyrbjała sobu kulisy z rěblkatym wozyčkom wozyć. A wjele druhich dźěłow je pódla probow a předstajenjow měła wukonjeć. »Haj, tehdy trjebachmy wulki idealizm«, je mi napřećo wuzběhnyła.

Erika Rjedźic je přeco wostała dźiwadźelnica z narokom, z cyle wosebitym, miłym a zdobom jěrym wurazom. Mnozy ju znaja na jewišću jako pikantnu młodu žonu, jako damu z formatom. Ja sam sym so tak prawje do dźiwadźelnicy »zahladał«, jako wona 1977 serpkřiwu starušku w inscenaciji »Mój wuměrjeny kraj« hraješe. W tutej róli Jurja Kochoweje hry je nam a pozdźišo tež němskemu publikumej bjez kóždeho słowa wotkryła sćerpliwje znjesene brěmjo našich stawiznow.

z přinoška pod napismom »Za dźiwadźelnicu Eriku Rjedźic« w Nowej dobje

Budyšin, 12. januara 1990

Solidarita serbskich spisowaćelow z Klětnjanskim kulowatym blidom rosće. W předsydstwje Koła serbskich spisowaćelow smy wčera rozjimali a wobzamknyli list na ministerskeho prezidenta Hansa Modrowa, kotryž sym naćisnył. W nim rěka:

»Wir verlangen ein tiefgreifendes Umdenken und Handeln in der Energiepolitik. Wir verlangen eine Nationalitätenpolitik, die sich vom ›Internationalen Pakt über bürgerliche und politische Rechte vom 19. Dezember 1966‹ leiten lässt. Nach Artikel 1,1 dieser Vereinbarung hat das sorbische Volk das Recht, über seine wirtschaftliche, soziale und kulturelle Entwicklung selbst zu bestimmen. Wir erwarten, dass dieses Recht von der jetzigen und jeder künftigen Regierung unseres Landes respektiert und mit entsprechenden Maßnahmen gestärkt wird.«

Po wčerawšim posedźenju mam zaćišć, zo so dźeń a wjace serbskich spisowaćelow ke kritiskemu myslenju chila. Dźeń a bóle pak tež začuwam, zo so budźemy bórze hišće sylnišo hač dotal do wobnowjenja towaršnosće zanurić a zapřijeć dać dyrbjeć. Mi so zdawa, zo so čas demonstracijow a deklaracijow z pućow, naměstow a žurlow z wutworjenjom centralnych a wobwodnych kulowatych blidow poněčim pominje, najpozdźišo z wólbami do noweje Ludoweje komory a nowych komunalnych zastupnistwow. Tohodla Günthera Hörenza rozumju, hdyž mi wospjet do wucha duje, zo bych skónčnje »politisce njewobćeženej stronje Willyja Brandta« přistupił.

Hörenz, kotrehož su minjenu wutoru na załoženskej zhro­madźiznje Socialdemokratiskeje strony w NDR (SDP[wot 13. januara 1990 ze skrótšenku SPD])w Budyskim wokrjesu jako prěnjeho rěčnika wuzwolili, měni, zo bych potom starosće a wočakowanja Serbow skutkownišo do šěršich kruhow politiki posrědkować móhł hač we (wobmjezowanych) serbskich gremijach a iniciatiwach. Hörenzowu »filozofiju« njemóžeš hladajo na słabu ličbu Serbow ani prěć. Tola do strony zastupić – to mi njeleži. Nochcu so na žadyn politiski stary abo nowy směr wjazać, chcu wostać swobodny w myslenju a wustupowanju. Chcu wostać swój.

Tuž dale pomham wobnowjenje w Serbach přesadźić. Tež z teje přičiny sym so póndźelu na krizowym posedźenju zwjaz­koweho předsydstwa jako zastupjer Domowinskeje skupiny NSLDź a Serbskeje narodneje zhromadźizny wolić dał do wjednistwa dźěłoweho wuběrka, kiž ma přihotować wurjadny kongres narodneje organizacije. Na nim maja so nowe programy a personelne změny schwalić. Sym pak skerje skeptiski, zo so wobnowjenje poradźi. Čuju, zo nochcedźa wšelacy funkcionarojo a pjatylizarjo stareho režima swoju »serbsku« móc wotedać.

Kuriozne wšak je: We wjednistwje dźěłoweho wuběrka a docyła w Domowinje, w Kole serbskich spisowaćelow a NSLDź sedźu naraz z někotrymi »bratrami« hromadźe, kiž su na přikład lěta 1978 sobu tomu zadźěwali, zo so mi spožči zjawnje Literarne myto Domowiny, dokelž běch styki ze žurnalistku RIASa nawjazał. Nichtó z tutych bywšich funkcionarow wo tutym podawku kaž wo dalšich »hrěchach« ze starych časow ani słowčka (wobžarowanja) njepiknje.

ze zapiskow

Budyšin, 14. januara 1990

Předsudki, zdźěla samo hida na Serbow tči hłubšo w towaršnosći, hač chcemy to wěrić. W zašłosći pak wo tym zjawnje rěčeć a so rozestajeć njesmědźachmy. To bě mjenje abo bóle tabu, w šuli, na dźěle, tež w Domowinje a druhdźe. Wšitcy, tež ći starši, mějachu so jako »antifašisća« a »přećeljo mjez ludami« widźeć a wopokazać. Tola hižo jako snadź šěsćlětny hólc dožiwich njepřećelskosć napřećo swojej maćeri jónu direktnje, jako wona w katolskej narodnej drasće ze mnu přez Kamjenc »lećeše«, wot busa k zubnemu lěkarjej.

Namaj napřećo přichwata wjetši a starši laban z nakupowanskim měškom. Pozasta a njejapcy na mać wšelake njećesane wudma wutřěli (kaž »wendische Minka«). Ja so tehdy njemało wustróžich, mać pak mje krućišo za ruku hrabny a spěchaše bjez słowa ze mnu dale.

Pozdźišo wjele tajkich a podobnych słownych nadběhow dožiwich, tež a runje w Budyšinje, hdyž na přikład z M. abo z druhi­mi w korčmje serbsce bjesadowach. Husćišo słyšach: »Hier wird deutsch gesprochen!«

Z tutych nazhonjenjow pochadźeja moje zasadne dwěle, zo smy rasistiske předsudki we Łužicy přewinyli a wutupili. Słyšiš je dale a samo wótřišo hač něhdy w NDR na pućach, sportnišćach a korčmach, wosebje napřećo Vietnamjanam, Afričanam, Židam, Arabam, tola tež napřećo Polakam, Čecham, Rusam a nam Serbam. Literarnje sym so z problematiku spytał wospjet rozestajeć, hižo do přewróta, kaž 1983 w krótkim prozowym teksće »Domizna kaž ćežki són«:

To rjeješe z někotrych wótřerěčakow, kotrež dokoławokoło

rozbrojene w zhusćenym powětře wisachu, muski hłós: Die

Slawen sollen für uns arbeiten. Soweit wir sie nicht brauchen,

mögen sie sterben.

Najnowši wuplusk wšědneho rasizma »zjewi« so w tutych dnjach w našim dźiwadle. Intendant Liljeberg je wčera z wuwěškom wšěch sobudźěłaćerjow informował wo lisće, kotryž je dóšoł do našeho »templa muzow« a kotryž mje chětro rozbudźa, haj zatraša. Anonymny wotpósłar reaguje na smjerć wuznamneje serbskeje dźiwadźelnicy ze skomolenym »pohrjebnym zwonje­njom«:

»Wir alle Deutschen sind hocherfreut das diese wendische Hexe, die sogenannte Ericka Reda verreckt ist. Hoffentlich folgen bald mehr. Es leben die Deutschen, die Gerechten.«

ze zapiskow

Budyšin, 22. januara 1990

Wčera třeće zeńdźenje Serbskeje narodneje zhromadźizny w Budyskej kolpingowni. Njejsmy sej cyle přezjedni, kak (za kuloj­tym blidom) z Domowinu wobchadźeć a jeje wobnowjenje orga­nizować. Ja sym so sobu za najšěršu »narodnu zhromadnosć« wuprajił, tež z dotalnymi nawodnymi funkcionarami Domowiny. Wažne pak budźe, zo so tući na wobnowjenskim kongresu třěšneje organizacije 17. měrca znowa njetłóča do zwjazkoweho předsydstwa. Do njeho słušeja přichodnje njewobćeženi Serbja, tež nječłonojo Domowiny. Jenož z nimi budźe so »serbska třěcha« wobnowić móc.

ze zapiskow

Budyšin, 11. februara 1990

Klětnjenjo su swoju wjes před wotbagrowanjom wuchowali. To je podawk w stawiznach Łužicy a serbskeho ludu. Mnozy serbscy spisowaćeljo a wuměłcy su Klětnjanam při tym pomhali, su tam w minjenych tydźenjach njedźelu popołdnju sobu přez wjes pochodowali, su rěčeli, hudźili a spěwali, před korčmu a w cyrkwi, hdźež so wotmě wčera dźakny nyšpor. Sam sym był pódla, hnuty a rozbudźeny, jako 1. februara w Berlinje předsyda ministerskeje rady NDR Hans Modrow delegaciji Serbow, do kotrejež nimo mje Jurij Grós, Bjarnat Cyž, Jan Kósk a Sieghard Kozel słušachu, wozjewi: »Klětno wostanje!«.

Klětnjanske nazhonjenja mje wuča, zo móže serbska a serbsko-němska wzajomnosć wjace wuskutkować hač stonanje a skiwle­nje, zo wšo k Rakecam jědźe. Sami dyrbimy so hibać, jeli chcemy w tutym wichorojtym času něšto wuskutkować, wuchować a wuwiwać. Jara so wjeselu, zo je so skoro kóždy sobustaw Domowinskeje skupiny NSLDź znajmjeńša jónu na protestach w Klětnom sobu wobdźělił. Tohorunja sym na demonstracijach mnohich Serbow z (wohroženych) Slepjanskich a delnjołužiskich wsow wuhladał, bohužel pak lědy nawodow a reprezentantow Domowiny a serbskich institucijow.

Sam sym so wot kónca nowembra na šěsć měrliwych pochodach wobdźělił. We wothłosowanju z Klětnjanskim komponistom a wučerjom Hincom Rojom zwabich radijowe a telewizijne sćelaki do »k smjerći zasudźeneje« wsy a dobych tež Němcow kaž Tilmana Zülcha wot Towaršnosće za wohrožene ludy w Göttingenje jako rěčnikow. Ze šefredaktorom Noweje doby Sieghardom Kozelom organizowach wosebitu přiłohu serbskeho dźenika, kotraž je wčera dwurěčnje wušła a w Klětnom po nyšporje we wjesnej korčmje na bjesadźe z kofejpićom njesměrne připóznaće žnjała.

Wjeselo bě a je w Klětnom wulke, tola zdobom drje mnozy wědźa, zo rozsud knježerstwa NDR zdawna hišće njerěka, zo so njebudźe w přichodźe hižo žadyn »łužiski blečk« wuhlu wo­prować. Nawopak, bój wo naše wsy, hona a pola, lěsy, haty a jězory traje. Tohodla njesměmy popušćić we wojowanju wo swoju domiznu, swoje přirodne a historisce zrosćene bohatstwa. A tohodla so mjeztym hotuju do delnjołužiskeho Rogowa. Chcu so tam 24. februara na demonstraciji přećiwo zničenju dalšeje, před sto lětami hišće ryzy serbskeje wsy słowa jimać.

ze zapiskow

Budyšin, 14. februara 1990

Dale wjele euforije a nadźije, skepsisy a pohłušenosće. Wšo naraz. Wšo pod běžnej wotměnu a wšědnymi změnami. Jónu tak, potom zas hinak a znak. Swět, tón daloki a bliski, so spěšnje a doprědka wjerći, byrnjež často tak prawje njewěš, hač njeteptamy jenož na blaku (a w pimpusu). W kóždym padźe dyrbiš swoje začuća skludźić a strózbje na a wokoło so hladać, zo so, w hołku a tołku zaměrnje běžo abo so njewěsty motajo, njezakopnješ, na někajke kolije njepadnješ, hdźež móhł će moderny spěšnik hrabnyć (abo někajka zastarska lokomotiwa). Dyrbiš hladać, zo swój wosud sam do horšće wozmješ, sej při tym kondiciju a wjesołu wutrobu wobchowaš. A zo druhdy wodychnješ, wućeknješ z kruhow sprawnych duši a horliwych bojownikow, tola tež judašow, swjatulow, škowrjakow a wšěch tych slinakow, kiž swoje chorhojčki tak wěšeja, kaž runje wětřik duje. (Dźiwam so přeco bóle, kelko »swěrnych« přiwisnikow SED a jeje blokowych stronow tež w Serbach naraz wo socializmje hižo ničo wědźeć nochce.)

Tajki wućek ze wšeho přewrótoweho drobota je mi zaručeny, hdyž so wječor domoj wróću, do wysokeho domu w Strowotnej studni, z probow a rozestajenjow (w dźiwadle), z demonstracijow (w Klětnom a sobotu za tydźeń tež w Rogowje), z kokanjow a diskusijow w Kole serbskich spisowaćelow, w Serbskej narodnej zhromadźiznje a mjeztym tež w SPD, ke kotrejž pak dale přistupić nochcu, hačkuli mje do njeje wabja (a mje tež »wjetša« politika přeco bóle wabi). We wysokodomje na mjezach Budyšina, w jědnatym poschodźe, móžu so bohudźak wuwinyć wšěm tajkim a wonajkim winowatosćam a wužadanjam, so trochu wotzběhnyć wot njeličomnych twarnišćow, kotrež su »přez nóc« tež w serbskim kraju rozrostli – a to samo na městnach, wo kotrychž sej my­slachmy, zo tam wšo serbstwo na krutej pódźe steji, pod škitom tradicijow, narodneho wědomja a přeswědčenja. Doma móžu so trochu z basnjemi, hudźbu a bjesadu »pod štyrjomi wočemi« »hić dać«. Sam basnić pak tuchwilu skerje njemóžu. Za poeziju faluja mi (zaso jónu) muzy.

W minjenych štyrjoch tydźenjach zběžkow, ropotow a babotow na pućach a za kulowatymi a róžkatymi blidami je so, tak so mi zdawa, wjace stało, hač so hewak cyłe lěto stanje. W Domowinje a druhich serbskich zarjadnišćach so personelne a wobsahowe změny připowěduja, na čimž ma předewšěm Serbska narodna zhromadźizna swoju zasłužbu. Bjez tuteje iniciatiwy njeby so Serbstwo z womory wubudźiło, njeby so wosebje w Serbskim domje a našich institucijach ničo hibać započało. Stari funkcionarojo w Domowinje nochcedźa přeco hišće za wěrne měć, zo tež w Serbach wšo tak wostać njemóže a njebudźe, kaž to do lońšeho nowembra bě. W Serbskej narodnej zhromadźiznje zaso někotři mysla a »prěduja«, zo wunjese nam »jednota Němskeje« wumóženje ze wšěch starosćow wo přichod. Hižo nětko pak hraja (falowace) pjenjezy wjetšu rólu hač prašenja za našim narodnym wozrodźenjom.

Při wšěch politiskich změnach, při wšěch napřećiwnych mě­njenjach, při wšěch pjenježnych wuskosćach smy sej přezjedni: Na dobro Serbow hodźi so jenož něšto změnić a přewróćić, jeli sami zamołwitosć přewozmjemy, so w narodnym a demokrati­skim duchu a wědomju zesylnimy, so jako lud wobhladujemy. (Njejsmy narodna mjeńšina, kotraž ma něhdźe zwonka hranicow NDR swój maćerny kraj. Smylud.)

ze zapiskow

Budyšin, 16. februara 1990

W mjenje Domowinskeje skupiny NSLDź sym list na fararja Jana Malinka sformulował. W nim prošu zastupjerja Serbow při Centralnym kulowatym blidźe w Berlinje, zo by na posedźenju blida 19. februara wutworjenje »centralneho fondsa« k zaručenju spěchowanja wšěch serbskich kulturnych institucijow a medijow tematizował. Našim zarjadnišćam hrozy smjerć, jeli so nětčiša situacija njepolěpši.

Hižo 12. februara sym w lisće Güntherej Hörenzej a Budy­skej SPD na pjenježnu mizeru w našich kulturnych institucijach skedźbnił. Połoženje so přiwótřa, štož sym potwjerdźił z najnowšim přikładom: Tak chce Centralna rada Swobodneje němskeje młodźiny swoju wudawaćelsku zamołwitosć a lětnu podpěru we wysokosći 550 000 hriwnow za serbski dźěćacy časopis »Płomjo« spočatk apryla zastajić. Rady bych widźał, byli so SPD za Serbow docyła widźomnje a słyšomnje zasadźowała, wosebje za nowu wuhlowu politiku a teritorialne zapřijeće cyłeje Łužicy do přichodneje Sakskeje. Hörenz, kiž so přichodny tydźeń na 1. stronskim zjězdźe znowazałoženeje NDRskeje SPD w Lipsku wobdźěli, je mi přilubił, zo tute a dalše serbske naležnosće Walterej Rombergej, pósłancej socialdemokratow w knježerstwje Hansa Modrowa, sposrědkuje, tohorunja swojim towaršam w Drježdźanskim a Choćebuskim wobwodźe.

ze zapiskow

Budyšin, 20. februara 1990

Žiłki poezije so kaž wusaknjene zdawaja być. Z nich ničo njećeče. Što budźe z dalšim basnjenjom?

Moje nakładnistwo Aufbau w Berlinje čaka na nowe basnje w němskej rěči, chce dalšu zběrku ze starymi a nowymi basnjemi a małej prozu wudać. Zawčerawšim dóstach list wot šeflektorki dr. Sigrid Töpelmann, w kotrymž so mje praša: »Haben Sie neue Texte?«

Přiznaju, zo njejsym dlěje ničo wulke basnił. Njeměrny čas žada sej tribut, tež wot mje. Njemóžu a njebudu pak skiwlić kaž kocor, kotremuž su na wopuš stupili. Swój wosud mam sam w horšći.

ze zapiskow

Budyšin, 23. februara 1990

Wot wšěch bokow mje dźeń a bóle swědomje hrjeba, haj kusa. Dokelž so lědy staram wo swójbne winowatosće. Tohorunja znajomstwa a přećelstwa zanjecham. A tež (skoro) ničo njebasnju. Wčera popołdnju pak so dyrbjach njejapcy za pisanske blido sydnyć a bjez kóždeho zaměra pisać započeć. Prjedy hač dźensa do dźiwadła (na proby) woteńdźech, zawostajich M., kotraž bě hižo rano zahe z Kajetanom z domu ćekła, na blidźe pjeć łopjenow z naćiskami sydom »basničkow« (w prozy). W nich sym »wěrno­sće« zapopadnyć spytał, kotrež so kóždej euforiji w nowej swobo­dźe spjećuja. Z našim narodnym połoženjom a sebjewědomjom wšak chětro zlě wupada. Na prěnim łopjenu steji:

Wotličenje bjez smilnosće

Chójna wo zemju prasnje, rěčka dosrěbk

wotkapnje, a rakam so čornu chwilu za wodu styska.

Puć z pimpusa na mosćik wjedźe, hdźež ći huba

do koleska zjědźe. Sćehnješ wótru smužku

přez wobraz, a bjezmjezne błóta so puste lehnu.

ze zapiskow

Budyšin, 25. februara 1990

W delnjołužiskim Rogowje so wčera popołdnju jako prěni Serb přećiwo wotbagrowanju dalšeje serbsko-němskeje wsy słowa jimach. Před něhdźe 400 demonstrantami, mjez nimi tójšto Klětnjanow, na kóncu swojeje narěče wuwołach: »Möge in der Lausitz das ewige Licht der Humanität und Kultur brennen. Gerade deshalb darf auch Horno/Rogow nicht in Trümmer fallen und verfeuert werden.«

Bohužel w Rogowje hižo nichtó běžnje serbsce njerěči, tola mnozy wobydlerjo čuja so zwjazani ze swojej słowjanskej za­šłosću. Znajmjeńša to tak na wčerawšej demonstraciji začuwach.

ze zapiskow

Budyšin, 27. februara 1990

W dźiwadle so intrigi pletu. Nichtó tak prawje njewě, čehodla chce dotalny intendant Jörg Liljeberg nas wopušćić. Ja tež nic. W kantinje a druhdźe zwonja, zo ma to něšto z politiskej zašłosću intendanta činić. Wón wšak bě při wšej liberalnosći a nowym myslenju (štož so mi lubješe) zdobom kruty stronjan (štož so mi njelubješe). Jeho wotewrjenosć (za socializm w zmysle Gorbačowa) a zdobom njechabłaca stronitosć běštej přeco čuć, hdyž sym z nim dźěłał (kaž na němskej inscenaciji Kochoweje hry »Krajměrjerjo«). Abo hdyž dźěše wo zasadne naležnosće serbskeho hrajneho plana. Liljeberg steješe přeco w zwisku ze stronskimi a drje tež tajnymi wyšnosćemi wokrjesa a wobwoda, zdobom pak wón dopušći nowe widy, diskusije a puće na serbskich ladkach dźiwadła.

Dźiwne wšak je, zo je so intendant nětko mjenje abo bóle sam a bjez kóždeho dorěčenja ze zastupjerjemi Serbow w dźiwadle (na přikład z našej Domowinskej skupinu abo z Benom Šramom) wo swoje naslědnistwo postarał. Tute zajutřišim přewozmje Cosima Stracke-Nawka, kotraž bě wot lěta 1987 nawodnica dramaturgije NSLDź. Na stólčk šefdramaturga so posydnje Thomas Liljeberg, syn nětčišeho intendanta, kiž je drje na Humboldtowej w Berli­nje dźiwadłowe wuměłstwo studował. Zaso žadyn Serb abo derje dwurěčnje kubłany fachowc na tutym wažnym městnje! Tale rochada chětro smjerdźi a z tym zachribjetne bledźenje po cyłym dźiwadle a zwonka njeho wubudźa a přisporja.

Sam pak so na »najnowšej inscenaciji« ze spekulacijemi a podtykowanjemi wulce njewobdźělu. Z Cosimu sym dotal derje wušoł, smój so w serbskich naležnosćach přeco dorozumić spytałoj a móhłoj. Cosima ma serbsku wutrobu a je mi w narodnym duchu přichilena (kaž ja jej). Wona pak tež wě, zo běch něhdy sam jako šefdramaturg předwidźany – a intendantstwo by mje nětko, hdyž njetrjebaš za tute zastojnstwo hižo stronski wupokaz, tohorunja wabiło.

Něhdy kaž dźensa pak drje w dźiwadle žanu prawu šansu za powołanski pokrok nimam. To ma wšelake přičiny, jedna wšak budźe, zo sym »přejara serbski«, zo za skutkownišu prezencu serbskeje rěče w dźiwadle a zwonka njeho wustupuju, snadź pak druhdy chětro njemdrje, taktisce njemudrje. Mój zaćišć je, zo wjacori přistajeni a zamołwići we wokrjesu (tež Serbja) tajke wobnowjenje serbskeho dźiwadła docyła nochcedźa, kajkež někotři z nas chcedźa (nimo Cosimy, Bena Šrama a mje tež Jurij Kostorž, Ludmila Nawka, Hanka Mikanowa, Křesćan Bart, Měrćin Słodenk a dramaturg John Petrik).

ze zapiskow

Budyšin, 5. měrca 1990

Wurjadny kongres Spisowaćelskeho zwjazka NDR je kónc tydźe­nja w Berlinje zaničenje serbskich sydlišćow a žadanje za »narodnostnym zakonjom« tematizował. Na namjet Koła serbskich spisowaćelow bu peticija, kotruž sym naćisnył, na Ludowu komoru NDR schwalena. W njej rěka:

»Der außerordentliche Kongress des Schriftstellerverbandes unterstützt die Forderungen des sorbischen Arbeitskreises, die ethnische Identität des sorbischen Volkes zu erhalten. Mit der Zerstörung der sorbischen Dörfer erlischt nicht nur die Geschichte und Kultur dieses Volkes, auch der Zusammenhalt und der Fortbestand dieser ethnischen Minderheit wird gefährdet. Wir unterstützen weiterhin die Erarbeitung und Verabschiedung eines Nationalitätengesetzes, welches das Recht auf Fortbestand der sorbischen Kultur garantiert.«

Na turbulentnym kongresu su mje nimale do noweho před­sydstwa wuzwolili. Dóstach 136 hłosow (wot 400 móžnych). Moje začuće po kongresu: Móc Spisowaćelskeho zwjazka NDR woteběra, jeho substanca je krjechka. Tuchwilu so wjele »mudrych liškow« na městna tłóči, kotrež běchu dotal wot wuwołanych ideologow wobsadźene. Dorothea L., kotraž tam dźěła, mi rjekny, zo drje zwjazk bórze »w pimpusu tčacy wostanje«.

ze zapiskow

Budyšin, 27. měrca 1990

Šok a psyče dny nětko tež w SPD. Čłonam a sympatizantam strony w Budyšinje je so zecło, jako słyšachu a čitachu, zo bě před­sydaNDRskich socialdemokratow Ibrahim Böhme wjace hač lětdźesatkaj stasi donošował, mjez druhim wo basniku Reineru Kunze. Njeje hižo ničo nowe, zo so liški bywšeje diktatury do wšěch (nowych) kurjencow (demokratije) zadobyć spytaja! Snadź je runje nětko na času, do SPD zastupić?

ze zapiskow

Budyšin, 29. apryla 1990

Dołho sym so dlił, nětko so skónčnje wumaslił a próstwu wo zastup do SPD zapodał. Sym ju dźensa njedźelu popołdnju do listoweho kašćika GüntheraHörenza w susodnym wysokodomje tu w Strowotnej studni ćisnył. Na kóncu njejsym chcył a móhł wabjenje Budyskich socialdemokratow wotwobarać. Tola tež Heidelbergski wučer Helmut Schwalm, pochadźacy z Budyšina, mi wěčnje we wušomaj ležeše a do wutroby rěčeše. Profesor Klaus Staeck, politiski grafikar z města nadNeckarom a pochadźacy z Połčnicy, tohorunja měnješe, zo budu móc ze swojim čłonst­wom pola socialdemokratow wjele za serbske wuměłstwo wu­skutkować. Z nim sym so krótko po jutrach na bjesadu w Budyskim »Wjelbiku« zetkał. Staeck, z kotrymž so derje rozumju, wobžarowaše, zo w Heidelbergu skoro ničo wo nas Serbach, našej literaturje a našim wuměłstwje njewědźa – a jeli, potom snadź něšto wo křižerjach abo molowanju jejkow.

Sprawnje prajene, njemóžu ani dokładnje přičiny za swój přistup k SPD mjenować. Sym jón wukónčnje wědomje a hižo na samsnym dnju tworił, na kotrymž sym přewzał nawodnistwo wšeho serbskeho wobłuka w našim dźiwadle (z nowym zrěčenjom wot 1. apryla). Při tym wědźach a wěm, zo mi čłonstwo pola socialdemokratow žane powołanske lěpšiny njewunjese, wosebje nic w Sakskej a Budyšinje, hdźež mjeztym CDU skoro tak sylnje knježi kaž hišće před někotrymi měsacami SED.

Mój rozsud za SPD wuchadźa z dopóznaća, zo dyrbimy jako Serbja do parlamentow (a to nic jenož z mandatom CDU, DBD a PDS), jeli chcemy sej wjace prawow a skutkowneje podpěry w přichodnej zjednoćenej Němskej wudobyć. Runje SPD, kotraž nima ani jednu Serbowku abo jednoho Serba w nowej a prěni króć demokratisce wolenej Ludowej komorje NDR, měła serbske naležnosće jako swoje wobhladować. To pak budźe jeničce móžno, hdyž stronje tež Serbja přisłušeja a so na jeje wólbnych lisćinach zjewja.

Snadź mje tež jimaše a jima, so w SPD angažować, zo njeje tale cyłoněmska ludowa strona ze žanymi bywšimi čłonami NSDAP (w zapadźe) abo mjenje abo bóle podwólnymi »wotročkami a dźowkami« SED (na wuchodźe) poćežena. (Štož wězo njewu­zamknje, zo so do njeje tež najwšelakoriši »kmótřa« bywšeje diktatury zadobyć spytachu a spytaja – kaž Ibrahim Böhme.) Wšitcy serbscy zapósłancy, kiž 18. měrca do noweje Ludoweje komory wuzwolichmy, su w NDR bjezposrědnje abo posrědnje pomhali politiku SED sylnić a přesadźić: Pak su byli sami čłonojo SED (kaž Jurij Grós) abo su přisłušeli tak mjenowanym blokowym stronam pod nawodom SED (Marja Michałkowa, Ludwik Nowak a Stanisław Tilich w CDU, Jurij Čornak w DBD).

Hišće něšto mje do SPD wabi: Duch strony je europski, mjenje němski. A wón so měri na solidaritu ze socialnje a kulturnje słabymi. Tajki duch, kotryž so zdobom wótrje z njeduchom antisemitizma kusa, budźe w přichodnej Němskej trěbny, zwjazany z cyle praktiskim wuznaćom k mnohim rěčam a kulturam rěč­nych mjeńšinow a k našim słowjanskim susodam. W SPD chcu pomhać serbske wosebitosće škitać a spěchować, našu swojoraznu krajinu a jeje dwójne historiske a kulturne dno.

Dwěle, zo so ze swojim rozsudom kruće na stronu a z tym tež na wěstu disciplinu přiklepać dam, pak přiwšěm mam. M., kotraž wo mojej dźensa zapodatej próstwje hišće ničo njewě, mi dale wotradźuje so na někajku stronu wjazać. Wona widźi strach, zo potom swoju »poetisku žiłku« zhubju, njewotwisnosć w myslenju a pisanju. Wona so boji, zo čas z politiku rozbroju – a wězo chwile za zamołwite partnerstwo a swójbu. M. je skeptiska, zo móhł w SPD wjele za Serbow wuskutkować. Wjele Serbow sej mysli, zo je SPD tak »čerwjena« kaž SED a zo přećiwo cyrkwi škara.

Přiznaju, zo njejsym »stronity čłowjek«. Sym skerje přeco swójske energije a perspektiwy wuwiwał a hladał a je po swojich mocach do (wobmjezowaneje serbskeje) zhromadnosće po­srědkować spytał, wosebje na literarnym a kulturnym polu. To njebě a njeje tež dźensa lochko, dokelž wjetšina našeho ludźi­ka tak jara njerodźi sebjewědomy »cyłk indiwidualistow«, ske­rje małe »serbske kralestwa«, w kotrychž mjezach jenička wěra a tradicija płaćitej. To je wosud, zo smy samo w tuchwilnych wicho­rojtych časach na lutych (lokalnych) ladkach žiwi; a zo ani mjez nami samymi, ale tež k swojim słowjanskim a němskim susodam njetwarimy wjace mostow. Nawopak, sami so njeakceptujemy tak prawje w swojej (indiwidualnej a husto hejatej) wšelakorosći, štož wobkedźbuju znowa w Domowinskich, ale tež w cyrkwin­skich kruhach.

Tajki sebjewědomy a napřećo hinak myslacym a wěriwym abo njewěriwym wotewrjeny narodny duch, kiž wšěch zjednoća, nam dale faluje. Hačkuli smy w minjenych měsacach a tydźenjach pozbudźowace ideje, peticije, wočakowanja a programy zrodźili, spisali, diskutowali a tež schwalili, nimamy dotal žadyn zaměr, kiž by wšěch Serbow móhł do zhromadnosće wjazać, nimamy žane nadrjadowane zastupnistwo, pod kotrymž by kóždy, kiž to chce, rady serbsce a dwurěčnje žiwy być móhł – a to cyle po swojim, ze swojim přeswědčenjom, swojim wuzna­ćom, politiskim nastajenjom, tež ze swojej biografiju (a mojedla heju).

Sebjekritisce přiznaju, zo nam samo w Serbskej narodnej zhromadźiznje sylny postronk faluje, za kotrymž móhła kóžda Serbowka, móhł kóždy Serb sobu ćahnyć (abo so ćahnyć dać). Boju so, zo so nam duchowne a politiske wobnowjenje w přichodnych měsacach a lětach njeporadźi. Na wurjadnym kongresu Domowiny 17. měrca we Wětrowje, hdźežtež mje do noweho zwjazkoweho předsydstwa wuzwolichu (z 236 hłosami wot 454 płaćiwymi), njepokaza so tak prawje žadyn wulki duch k pře­winjenju jara wšelakorych zajimow mjez Serbami. Nowy předsyda Domowiny Bjarnat Cyž to njeje a njemóže być, wšako je zastupjer »stareje gardy«. Fararja Jana Malinka bohužel wjetšina delegatow wotpokaza, štož mam za fatalny rozsud.

ze zapiskow

Budyšin, 30. apryla 1990

M. so chětro mjerza, zo sym próstwu wo přistup do SPD zapodał – a to bjez dorěčenja z njej. »Ženje do žaneje strony!«, rěkaše stajnje jeje namołwa (hižo w NDR). Jako jej wčera wječor swój do­skónčny rozsud, kotryž sym přeco zaso wotstorkował, zdźě­lich, wona jenož měnješe: »Dwěluju, zo budźeš z tym zbožowny.«

Něhdźe ma prawje, sej myslach. Tola wobžarować swój roz­sud nochcu, dokelž čuju, zo móžu z nim něšto wuskutkować, za Serbow a za Łužicu. Wězo by za moju wosobinsku »karjeru«, wšojedne hač w dźiwadle abo snadź samo w politice, lěpje było, hdyž bych so CDU přitulił. Strona Helmuta Kohla, kotraž lubi dale »kćějace krajiny«, mjeztym »atmosferisce« skoro wšu moju blišu domiznu wobknježi, předewšěm tež serbske katolske kónčiny a Horni kraj (Oberland).

Ewangelski diakon Christian Schramm, z kotrehož podpěru sym do přewróta wjacore serbsko-němske młodźinske projekty z literaturu a hudźbu w dźiwadle na nohi stajił, je so mjeztym křesćanskim demokratam přizamknył. Wón kandiduje přichodnu njedźelu za zastojnstwo Budyskeho wyšeho měšćanosty. Swojemu dobremu znatemu ze starych časow njedawno rjeknych: »Do CDU njebych móhł ženje hić.« Potom jemu wujasnich, čehodla nic: Tuta strona njeje M. a mi ani kuska rjap krućiła, jako smój 1987 młodźinsku swjećbu syna wotpokazałoj a we wobwodnym wjednistwje CDU w Drježdźanach wo moralisku pomoc prosyłoj.

Christian Schramm ma wulku nadźiju, zo so CDU z nowymi ludźimi wobnowi, na čimž pak skerje dwěluju, dokelž wšědnje widźu, kak zwjeršnje mnozy křesćanscy demokraća ze swojej zašłosću w NDR wobchadźeja. Mnozy tak činja, jako byštej na bywšej diktaturje jeničce SED a stasi wina byłoj.

ze zapiskow

Budyšin, 20. meje 1990

Po kemšach w Serbskej cyrkwi mje Jurij Rjenč narěča. Skoro 80lětny bywši Budyski adwokat mi »brizantne« rozprawy a protokole poskići, kotrež potom popołdnju do Strowotneje studnje přiwjeze – a to na kolesu.

Po kofeju, kotryž z nim a M. wupich, so do materiala zanurich. Zhonich mjez druhim, zo je Rjenč w nadawku Serbskeje narodneje rady 2. apryla 1946 z juhosłowjanskim maršalom Josipom Brozom Titom w Běłohrodźe w naležnosći teritorialneje (statneje) awtonomije Łužicy jednał, wo kotruž so rada prócowaše, prošo jeho wo solidaritu z nami (sewjernymi) Serbami. Hačkuli awdienca drje tak wjele wunjesła njeje, měješe tola swoje wuskutki. Tak so po rozmołwje z Titom wjace hač štyrceći serbskich wojakow wehrmachty dočasnje z jatby pušći, mjez nimi tež mój nan.

Hižo za tónle skutk sej Jurij Rjenč a dalši Serbja z narodnym wobzorom a sobučućom respekt a připóznaće zasłuža. A to ćim bóle, dokelž jich sowjetscy a NDRscy stalinisća dla tutych a podobnych stykow potom w połstatych lětach hroznje přesćěho­wachu. Rjenča samo k smjerći zasudźichu.

Wo tutych podawkach dyrbimy dźensa wotewrjenje rěčeć a pisać. Při tym měli sej wuwědomić, zo bě po hórkich nazhonjenjach z hitlerskim njeduchom a rasizmom dowěra mnohichSerbow k němskemu ludej skažena. Tak bě a je zrozumliwe, zo so powójn­ska »serbska elita« zdźěla wot swojich najblišich (němskich) susodow wotsalić spyta.

ze zapiskow

Budyšin, 19. junija 1990

Peter Adler, předsyda socialdemokratow Drježdźanskeho wobwoda, a wjacori towaršojo w Budyšinje a w našim partnerskim městačku Heidelbergu mi přirěčuja, zo měł kandidować za krajny sejm. Sam pak dwěluju, hač by prawje było, swoje nowe dźěło ja­ko nawoda serbskeho ansambla w NSLDź runje nětko wopu­šćić, hdyž su z nowej (amtěrowacej) intendantku Cosimu Stracke-Nawka čerstwy wětřik, wjetša wotewrjenosć a přećelnosć do dźiwadła zaćahnyli.

A što budźe ze swójbu? Dyrbju ju dale a bóle zanjechać? – A što z basnjenjom? – Nakładnistwu Aufbau sym zdźělił, zo na nowych basnjach dźěłam, tola lětsa žadyn ćišćakmany manuskript nje­wotedam. To prosće njedočinju.

ze zapiskow

Budyšin, 2. julija 1990

Tuchwilu čuju so chětro wužadany, tež wučerpany. M. měni, zo měli něhdźe wodychnyć (z hólcomaj), prjedy hač so dam cyle zapřahnyć do »wulkeje politiki«. Nimo němskeho mje nětko tež serbske nakładnistwo honi »do skutka«.

Mój božo, njemóžu so roztorhać! Wospjet so prašam, hač sym na prawym puću (swojeho žiwjenja). Abo sym znowa na někajki wokołopuć wotbočił? – Wšojedne, wróćo hižo njemóžu a tež do­cyła nochcu.

ze zapiskow

Budyšin, 15. julija 1990

Jako hólc sym z nanom a staršim bratrom Alojsom často přebywał na polu. A nan dyrbješe přeco něšto powědać, štož bě sam dožiwił (abo sej wumyslił). Rady poskach na nanowe dožiwjenja we wójnje w Francoskej, Grjekskej a Juhosłowjanskej. Husćišo praješe: »Sym zbožo měł, zo sym so strowy a čiły z wójny wróćił!« Jónu tež praji, zo bě so z jatby w Zagrebje prjedy pušćił hač druzy. Jednoho dnja stupi juhosłowjanski oficěr do jstwy a so prašeše, hač je mjez jatymi łužiski Serb. Nan so přizjewi, dokelž sej mysleše, zo ma něšto tołmačić pomhać. Jara so dźiwaše, jako skónčnje zhoni, zo smě so bjezposrědnje na dompuć podać.

Hdyž běch trochu wjetši, nan praji, zo bě jeho pušćenje z jatby Jurij Rjenč-Chróšćanski pola Tita wosobinsce wuwikował.

z přinoška pod napismom »Dodawk«, wozjewjeneho 18.7.1990 w Nowej dobje składnostnje wosomdźesaćin Jurja Rjenča

Budyšin, 16. julija 1990

Najprjedy chcych z M. a Kajetanom do Čěskeje wućeknyć. Tola na našim balkonje wysoko nad Budyšinom so tež derje wočerstwja, wšako nas tu hižo žane honjaki njemyla, kotrež su minjene lěta runje w lěću nad nami njenaprošnje harowali a ridrowali (štož je samo z někotrych mojich basnjow wusłyšeć). Na nim so wosebje wječor derje sedźi a bjesaduje a tež basni, mjeztym zo směrki padaja nad nowym a starym městom.

Telefona so skoro docyła njedótkam, pjaty dźeń hižo nic. Do města dale njechodźu. Chodźu jeničce druhdy nakupować abo něšto wobstarać. Abo so z M. a Kajetanom k spjatemu jězorej podam, na brjóh za nahich, hdźež mjeztym skoro dwaj lětdźesatkaj chodźimy (»FKK za B.«). Marko tam z nami hižo sobu njechodźi, dokelž sam a ze swojimi přećelemi swoje puće pyta.

Haj, měrne dny doma mi tak prawje tyja. We wotputanej woko­linje mje zaso »muzy koša« (kajki klišej, tute wuprajenje!). Wjacore basnje so w naćiskach rodźa, tež prozowy kusk, w kotrymž so »Poezija komorki« (tak titul teksta) do »noweje kłódy« přewróći a z tym do ćežkeho sona. Prócuju pak so wo jadriwu a skerje njepoćeženu wobrazliwu rěč (poezije). Jedna baseń je tak daloko hotowa:

Nawrót iluzije

Ze słóncom sy šła do hribow.

Hdźež bě zbytk hole, leža twjerde

pućiki. Po nich sy so wróćiła

z korbikom połnym złamanych

slubow.

Štož mi napadnje: Njedowolich słowam w tutej (lubosćinskej?) basni do wšěch bokow a směrow wujěć a so w lutej powšitkownosći zhubić. Sym sebje a swoju rěč zwuzdźił, štož napinaše a sej swój čas wužada.

ze zapiskow

Budyšin, 21. julija 1990

Wobwodny zjězd socialdemokratow w Budyskim Serbskim do­mje, hdźež mje sobu do předsydstwa wuzwolichu. Nětko sym tajki trochu wjetši »stronski bonca«, tola žadyn wulki, štož tež ženje njebudu, njejsym za to rodźeny.

ze zapiskow

Budyšin, 6. awgusta 1990

W minjenych dnjach sym »Memorandum« Domowiny, Serbskeje narodneje zhromadźizny a dalšich serbskich zwjazkow (tež cyrkwinskich) wjacorym zwjazkowym a krajnym politikarjam SPD posrědkował. Z nim Serbja proša wo zakótwjenje wosebiteho prawa awtochtonych ludowych skupinow Němskeje w Zakładnym zakonju.

ze zapiskow

Budyšin, 19. awgusta 1990

Die Ereignisse überschlagen sich, unterdessen wurde ich zum Spitzenkandidaten der SPD in Bautzen und Umgebung für die Landtagswahl am 14. Oktober gewählt. Mein Leben nimmt eine neue Kurve.

Könntest du am Montag, dem 8. Oktober, im Bautzener Theater auftreten und alte und neue »Sekundenprosa« lesen. Hilf mir bitte im Wahlkampf um Stimmen gegen die CDU (wobei ich kein Fanatiker der SPD bin!). Ich habe jetzt sehr viel zu tun.

z lista Wolfgangej Ebertej, kolumnistej tydźenika »Die Zeit« a spisowaćelej w Mnichowje

Budyšin, 26. awgusta 1990

Zjednoćenske zrěčenje je pod třěchu. Na nas Serbow stej pak knježerstwje ZRN a NDR mjenje abo bóle zabyłoj. Bjarnat Cyž so w mjenje Domowiny z protestom a po »swojich kanalach« ze wšej mocu hišće wo polěpšenje wažneho dojednanja prócuje. To je chwalobne. Ja jeho podpěruju ze swojimi móžnosćemi a stykami. Tak sym dr. Karl-Heinza Kunckela, zapósłanca SPD w Ludowej komorje, w naležnosći wo nuzowu pomoc prosył. Bohužel su socialdemokraća 20. awgusta (poslednje) knježerstwo NDR wopušćili a z tym swój wliw w Berlinje a w jednanjach z Bonnom wosłabili.

ze zapiskow

Budyšin, 28. awgusta 1990

Serbja maja swobodu, tola žadyn zawěsćeny wuhlad na ru­no­prawosć. Zdawa so, jako by zastupjer našeho knježerstwa w Bonnje njejednał w zajimje Serbow a tež nic po zasadach mjezynarodnych dojednanjow. Abo njeznaje jurist Krause powšitkownje płaćace zasady we wobchadźe z narodnymi a druhimi mjeńšinami?

z komentara pod napismom »Přesłapjacy wuslědk« w Nowej dobje

Budyšin, 31. awgusta 1990

Zjednoćenske zrěčenje je podpisane. Móhłrjec w poslednjej se­kundźe je so Domowinje a wjacorym serbskim a němskim za­pósłancam Ludoweje komory poradźiło, w přiwěšku k artiklej 35 zakótwić njewobmjezowane prawo k wužiwanju serbskeje rěče. Wosebje mje wjeseli, zo je »zdźerženje a dalewuwiće serbskeje kultury a tradicijow zaručene«. Słowo zaručene wšak w tutym wobłuku woznamjenja, zo mamy nimo škita prawo na pjenježnu podpěru swojich wuměłskich a wědomostnych zarjadnišćow – a nadźijomnje tež kubłanskich. Njejsym pak sej wěsty, hač wot­powědny wotrězk w přispomnjenjach k artiklej 35 serbske šule a rěčnej šuli w Dešanku a Minakale wopřija. Boju so, zo nic, přetož kubłanje budźe přichodnje wěc Braniborskeje a Sakskeje.

ze zapiskow

Budyšin, 4. septembra 1990

Rozsud je padnył: Minjenu sobotu je w Zhorjelcu wosebity zjězd SPD moju kandidaturu za Sakski krajny sejm wobkrućił. A to z wuhladnym městnom na krajnej lisćinje. Duchownje a dušinje so pomału do »wulkeje« politiki hotuju, byrnjež chcu hišće swoje započate nadawki w dźiwadle derje dopjelnić, wosebje režiju młodźinskeje hry z pjera Angele Stachoweje »Vineta«.

Na kónctydźenskim stronskim zjězdźe bu Anke Fuchs jako kandidatka SPD za ministersku prezidentku nominowana. Je so mi poradźiło, kandidatku před někak třomi njedźelemi do Serbow přeprosyć. Dźensa na pózdnim popołdnju a wječor je nas wopytała. W Radworju před šulu pak na nju a jeje konwoj najprjedy dlěje hač poł hodźiny čakachmy.

Mjez čakacymi běchu wosadny farar Clemens Hrjehor, předsyda Domowinskeje skupiny Jan Pawlik a předsyda třěšneje Domowiny Bjarnat Cyž. Wšitcy třo běchu mje při přihotach na wopyt načolneje politikarki a zwjazkoweje jednaćelki SPD w ródnej wsy dr. Marje Grólmusec a Alojsa Andrickeho podpěrowali. Bohužel pak bě so jenož horstka Radworčanow přidružiła. Je wotwidźeć, zo SPD w Radworju we wólbach do krajneho sejma lědy dwaceći procentow hłosow docpěje.

Jan Pawlik, kiž tež gmejnskemu parlamentej předsteji, hosći postrowi, skedźbnjejo na žiwu dwurěčnosć wsy a gmejny. Předsyda sakskich socialdemokratow Michael Lersow w swojim witanju přispomni, zo »so Serbja hižo lětstotki žedźa za swobodu swojeje wohroženeje rěče a kultury«. Słowa Jana Pawlika a předsydy sakskeje SPD, kotremuž sym »trochu« přidźěłał, derje klinčachu. Anke Fuchs bě hnuta, kaž z jeje zamysleneho wobliča wučitach. Tak mi njebě ćežko, swoje wopominanske mysle z narokami přitomnosće zwjazać:

»Dowolće mi, zo wuzběhnu tři zasady, postajowace myslenje a filozofiju dźensnišeje SPD. Cituju z programa, wobzamknje­neho loni 20. decembra w Berlinje: ›In der Sozialdemokratischen Partei Deutschlands arbeiten Menschen verschiedener Grund­überzeugungen und Glaubenshaltungen zusammen ... Freiheit ist für uns die Freiheit eines jeden, auch und gerade des Andersdenkenden ... Alle Menschen haben ein Recht auf ihre Heimat, ihr Volkstum, ihre Sprache und Kultur. Ein Volksgruppenrecht, das im Einklang mit den Menschenrechten der Vereinten Nationen steht, ist unentbehrlich.‹ – Sym přeswědčeny, zo mjenowane a dalše zasady wotpowěduja wotkazanju Marje Grólmusec a Alojsa Andrickeho. A wone so njeznjesu ze žanej diktaturu, ani z brunej ani z čerwjenej, kotruž chcemy tež w Serbach cyle přewinyć. Tute zdźěla hórke nazhonjenja ze zańdźenosće a naše dźensniše wočakowanja na demokratiju su tež mje pohnuli, zo na lisćinje SPD za sakski parlament kandiduju.«

Po někotrych krótkich bjesadach z Radworčanami so z Anke Fuchs a jeje přewodźerjemi pod ćišćom přichodneho termina spěšnje do Budyšina zminych. We »Wjelbiku« nas wočakowaše wjace hač połsta zajimcow na wólbny forum, w kotrymž so wjacori Serbja słowa jimachu. Mjez diskutantami wo najwšelakorišich wočakowanjach na přichodnu saksku politiku bě tachantski farar dr. Rudolf Kilank, kiž mi w zašłosći wospjet přirěčowaše, zo měł hić do politiki, jeli so šansa k tomu wotewri. Kilankej je runja mi wědome, zo so »wšě kolije« do přichoda Serbow budu w Drježdźanach, Podstupimje a Bonnje kłasć.

Po forumje so mje Anke Fuchs, rodźena Hamburgčanka, při škleńčce wina dowěrliwje a nimowólnje wopraša: »Wie siehst du das, habt ihr Sorben wirklich eine Überlebenschance?« Moja wotmołwa: »Ja, weil viele von uns Sorben sein wollen.« Dalše jeje prašenje: »Wie siehst du das, wäre es wirklich ein Verlust, wenn es in Europa plötzlich so ein kleines Volk nicht mehr gäbe?« Moja wotmołwa: »Es wäre für mich persönlich ein Verlust, wenn es so ein kleines Volk, wie wir es sind, nicht mehr gäbe. Und es wäre ein Verlust für Europa, weil mit dem Verschwinden einer jeden Sprache die kulturelle Vielfalt verliert und kulturelle Gleichmacherei zunimmt.«

Mój zaćišć po zetkanju z Anke Fuchs je, zo dyrbimy spytać aktiwnje a přeswědčiwje za swoje wosebitosće a prawa wojować. Runje politikarki a politikarjo ze zapada trjebaja posrědkowarjow, kiž jim wuwědomja, zo maja tež małe ludy, kaž smy to my Serbja, swoje »ambicije«. Myslu sej, zo bě w tutym zmysle wopyt politikarki mjez nami spomóžny a wunošny.

ze zapiskow

Budyšin, 26. septembra 1990

Minjene tři dny z Klausom Staeckom z Heidelberga na puću a po puću w Budyšinje. Znaty grafikar mje we wólbnym boju wulko­myslnje podpěruje, štož je mój husto w Budyšinje přebywacy Heidelbergski towarš Helmut Schwalm »naškarał«.

Zawčerawšim sym w foyeru dźiwadła pokazku Staeckowych plakatow sobu wotewrił, kotrež prowokuja a do rozmyslowanja ćěrja, tež wo brachach demokratije w swobodnej a za někotre dny zjednoćenej Němskej. W Budyšinje pak je mało zajima za tajke »lěwe« politiske wuměłstwo. Jenož horstka zajimcow bě na wote­wrjenje wustajeńcy přišła. Sam sym zahorjeny wot Staeckowych plakatow.

Docyła wobdźiwam wobzor, chrobłosć a njepokupnosć wuměłca, z kotrymž so derje rozumju. Hačkuli je Klaus Staeck čłon SPD (a z tym wězo stronity), so wón njeboji swoju stronu a jeje nawodow kritizować. Po wotewrjenju wustajeńcy mi we »Wjelbiku« rjekny, zo je jako wuměłc přeco chcył być a był njewotwisny wot tajkich a wonajkich dobroćelow a zjawnych pjenjez. To zaruča, zo móže swobodnje tworić a hubu wočinjeć, so nutř tykać, samo doraznje.

Wčera popołdnju pod Bohatej wěžu mojeho hosća z Heidelberga chětro přesłapi, zo mnozy Budyšenjo zymnje reagowachu, jako jich narěčachmoj a jim wabjenski material SPD a dopisnicy z jeho wuraznymi a wurjadnymi karikaturami poskićichmoj. Naju poskitk (tež za rozmołwu) někotři samo doraznje wotpokazachu. Na přikład ze słowami: »Komunistow a socialistow njewolimy!« Abo: »Nochcemy hižo žanych čerwjenych!« Abo: »SPD je kaž SED!« Abo: »SPD njecha žanu jednotu Němskeje!« Abo: »Kohl je naš kancler!«

Wjacori nimoducy pak tež pozastachu a dobru rozmołwu py­tachu, wuprajichu swoje starosće a wočakowanja na SPD (a docyła na politiku). Přeco zaso słyšachmoj, zo mnohich strachi tra­pja, na přikład před bjezdźěłnosću.

Na sobotnišim forumje z namaj w Budyskim dźěćacym a mło­dźinskim centrumje na Walskej (prjedy »Dom pioněrow«) stany starši muž a rjekny: »Boju so, zo budźemy ze zjednoćenjom Němskeje ludźo druheje klasy.« Prjedy hač so domasach mužej wotmołwić, Klaus Staeck z jěrym posměwkom do ruma třěli: »Móžu was tróštować: Njebudźeće wobydlerjo druheje klasy, budźeće wobydlerjo třećeje klasy.«

ze zapiskow

Budyšin, 29. septembra 1990

Inscenacija »Vineta« lubi być wuspěšna. Znajmjeńša na prapremjerje zawčerawšim na probowym jewišću NSLDź knježeše wobstajna napjatosć mjez młodymi přihladowarjemi. A na kóncu předstajenja sym widźał wotputane wobliča a słyšał najwšelako­riše komplimenty. Dołho trajacy přiklesk a chwalby płaćachu předewšěm hrajerjomaj Młodźinskeho dźiwadła při NSLDź Betinje Bulankec a synej Markej. Wonaj předstajataj młody porik, njewobćeženu lubosć mjez holcu a hólcom we łužiskej wjesce, kotraž ma so wuhla dla zničić.

W minjenych tydźenjach sym wosebje rady na proby do dźiwa­dła chodźił, dokelž su młodymaj talentomaj a mi jako režiserej tři »stare zajacy« serbskeho powołanskeho dźiwadła kolegialnje a čućiwje dopomhali k dobremu (tež poetiskemu) wukonej: Marka Šramina, Beno Mět a Křesćan Bart. Z nimi a dalšimi serbskimi hrajerjemi (kaž z Benom Šramom, Jurjom Kostoržom, Hanku Mikanowej, Ludmilu Nawka a Měrćinom Słodenkom) so tež wutrobnje »znjesu«, z někotrymi z nich skoro hižo dwaj lětdźesatkaj. Haj, inscenacija bě a je nowostka: W njej skutkujetaj młodej talentaj a nazhonići powołanscy hrajerjo zhromadnje na jewišću serbskeho dźiwadła.

Za mnje so z inscenaciju »Vineta« drje nowe wusměrjenje na režiju skónči. Njemóžu sej předstajić, zo budu so móc na tutym polu dale a bóle wukmanić, jeli mje, kaž so pomału móžne być zdawa, do Sakskeho krajneho sejma wuzwola. Tež wot Serbskeho dźěćaceho a młodźinskeho dźiwadła, kotrež sym w bywšich lětach spytał wuwić na hibićiwe dorostowe ćěleso, budu so dyrbjeć rozžohnować.

Nječuju so tuchwilu tak derje, dokelž drje budu w blišim času dyrbjeć mi přichilenych ludźi (tež za jewišćom dźiwadła) wopušćić a so wustajić znowa daloko sahacym změnam w swojim powołanskim a priwatnym žiwjenju. Tajki přewrót je z wulkimi rizikami zwjazany, toho sym sej wěsty, tola sym połny nadźije, wšako sym so hižo husćišo w žiwjenju dyrbjał chcyjo nochcyjo nowym wužadanjam stajeć a přidatne wobćežnosće a rizika na so wzać.

ze zapiskow

Budyšin, 3. oktobra 1990

Před skoro lětom smy euforisce doma před telewizorom sobu swjećili, jako bě Berlinska murja padnyła. A wjele telefonowali, do wšěch kóncow swěta. W minjenej nocy smy skerje strózbje jusk, wysk a patos zjednoćenja w Berlinje wobkedźbowali (znowa doma před telewizorom). A žadyn telefonat njewjedli.

ze zapiskow

Budyšin, 13. oktobra 1990

Čuwy a fyziske mocy rubjacy bój wo wolerjow je nimo. Dźensa dopołdnja chodźach hišće we Wulkej Dubrawje a Zdźěri wot do­mu do domu a rozdźělach swoje wabjenske lětaki (tež serbske). Nětko nawječor móžu wodychnyć. Jutře so rozsudźi, hač mje wuzwola do Sakskeho krajneho sejma, čehož so nadźijam. Steju na wuhladnym 16. městnje krajneje lisćiny SPD. Přiwšěm njejsym sej wěsty, hač dóstanje strona telko hłosow, zo za mnje dosaha. Wěmjenož, zo CDU z Markom Šimanom direktny mandat dobudźe w »mojim« wólbnym wokrjesu. Łužičenjo, wosebje tež Serbja, wotkupuja Kurtej Biedenkopfej a CDU wšě lubjenja a slubjenja. SPD pak je za mnohich kaž PDS dale »čerwjena«. Mnozy tež měnja, zo socialdemokraća njerodźa zjednoćenu Němsku.

We wólbnym boju sym nazhonił, zo wosebje młodźi a młódši wobydlerjo mojeho wólbneho wokrjesa wo socialdemokratiji tak wjele kaž ničo njewědźa. Mnohim Łužičanam je SPD prosće smorže, dokelž z CDU kiwaja po zdaću lute materielne dobroty wičneho hospodarstwa, móhłrjec »wšoněmski raj na zemi«.

Při wšěch tajkich a druhich nazhonjenjach, dwělach a wobmyslenjach sym z minjenym wólbnym bojom spokojom, wšako sym wjele słyšał wo starosćach ludźi, wosebje na wsach. Mnohich poćežuje strach wo zhubjenje dźěła, swojeje ležownosće, swojeho statoka. Druhdźe (na přikład w Minakale) so boja, zo bórze cyła wuhlowa industrija z Łužicy wotpućuje, mužojo do bjezdźěłno­sće »wotjědu« a młodźina do zapada rozćěka. Tajki strach mje rozbudźi, mje dowjedźe zdobom k nowemu dopóznaću: Njedosaha, zo sej žadamy wuchowanje wšěch wot wuhla wohroženych łužiskich wsow, ně, dyrbimy sej tež wužadać wobnowjenje hospodarstwa, wuwiće nowych hałžkow tworjawosće hódnotow (Wertschöpfung). Wosebje rjemjesło dyrbimy (z politiku) pomhać wožiwić a spěchować. Runje mjez Serbami matej rjemjesło a swójbne hospodarstwo tradiciju – a z tym přichod.

Jara sym dźakowny, zo sym telko pomocy a solidarity we wólbnym boju dóstał, tež a wosebje w swójbje, wot M. a naju pjatnaćelětneho syna Marka, kiž je z druhimi Budyskimi mło­dostnymi po wječorach a nocach za mnje a SPD plakaty lěpił.

Tež njewšědnu podpěru sym w dowólbnych rozestajenjach dožiwił: Tak wozjewi nadstronska iniciatiwa z Heidelberga we wčerawšim wudaću nowiny »Sächsische Zeitung« nawěšk, z kotrymž doporuča mje wolić, dokelž »sym so hižo do přewróta kritisce z energijowej, wobswětowej a kulturnej politiku rozestajał«, a dokelž sym »so zawotewrjenu a demokratisku towaršnosć zasadźował.« Nawěšk mje pozbudźuje, dokelž su jón Heidelbergscy towaršojo bjez mojeje pomocy formulowali a nahladne a zasłužbne wosobiny kultury, wědomosće a zjawneho žiwjenja z partnerskeho města nad Neckarom financowali.

ze zapiskow

Budyšin, 28. oktobra 1990

Božičkecy, před lětom pomhach hišće pod wulkimi strachami puće do demokratije rubać. Wot wčerawšeho sym nětko sam jedyn ze 160 zapósłancow swobodnje wuzwoleneho sejma a z tym ludoweho knjejstwa w Sakskej. Do rumnosćow cyrkwje Třoch kralow su ze mnu dalši Serbja zaćahnyli: dr. Gabriela Wirthowa z Biskopic, Ludwik Nowak z Chrósćic, Marko Šiman z Budyšina a Sieghard Kozel ze Stróže.

ze zapiskow

Budyšin, 9. nowembra 1990

Seit unserer letzten Begegnung ist einiges geschehen. Ich bin am 14. Oktober in den Sächsischen Landtag gewählt worden. Im Theater werde ich nun kürzer treten, stattdessen für Bedingun­gen kämpfen müssen, damit das Sorbische in den neuen Ländern Sachsen und Brandenburg nicht aus dem (rechtsstaatlichen) Rahmen fällt. In Sachsen sieht es nicht schlecht aus, denn mit mir haben fünf Sorben den Sprung in den Landtag geschafft. In Brandenburg dagegen niemand. Umso wichtiger sind fortan die kulturellen Aktivitäten in der Niederlausitz.

Wir – der Arbeitskreis sorbischer Schriftsteller, der sich dem Sorbischen Künstlerbund e. V. angeschlossen hat – wollen das diesjährige 12. Fest der sorbischen Poesie der Dichterin aus dem Spreewald Mina Witkojc widmen. Aber auch Mato Kosyk wollen wir ehren. Das wird in Werben stattfinden. Die Hauptverantwortung hat Tomasz Nawka übernommen. Ich soll dich bitten, daran teilzunehmen. Du kannst dann noch zwei Tage unser Gast in Bautzen sein.

z lista basnikej Peterej Huckaufej w Berlinje

Budyšin, 8. decembra 1990

12. swjedźeń serbskeje poezije z našimi přećelemi, basnikami a přełožowarjemi Wolodymyrom Lučukom ze Lwowa, Kajratom Bagbergenowom z Alma-Aty a Peterom Huckaufom bě hnujacy. Wšěm přitomnym je so wječork lubił. Sym hordy, zo smy so ze swojim basnistwom nětko tež delnjoserbsce mjez sobu a do swěta wotewrili. Sam sym na swjedźenju přednjesł nowu baseń »Za Minu Witkojc«.

ze zapiskow

Budyšin, 11. decembra 1990

Zwjazkowe předsydstwo Domowiny nochce žanu dźěłowu skupinu, kotraž wudźeržuje wobstajny zwisk k łužiskim zapósłancam wšěch stronow w krajnymaj sejmomaj Sakskeje a Braniborskeje. Mój namjet bu wotpokazany, štož wobžaruju. Tež w třěšnym zwjazku duch přiběra, kiž stronske zajimy (znowa) nad narodne staja.

ze zapiskow

Budyšin, 18. decembra 1990

Před lětom bě Berlin hišće dźěleny, hačkuli murja poprawom hižo njewobsteješe. Mjeztym směmy a móžemy bjez kontrolow mjez zapadnym a wuchodnym dźělom města tam a sem jězdźić a běhać. Tak kaž minjeny tydźeń, jako w Domje literatury na Bažantowej při Kurfürstendammje sobu pjećdnjowski festiwal serbskeje literatury pod hesłom »Žiwjenje w Němskej: Serbja« wuhotowach. Po swojim čitanju serbsce a němsce zawčerawšim popołdnju dyrbjach předewšěm prašenja wo nětčišich politiskich wobstejnosćach a šansach Serbow w nowej Sakskej roz­prawjeć. Jedyn (mi njeznaty) starši wopytowar ze Zapadneho Berlina přispomni, zo bě mje spočatk 1980 w Radio DDR 2 basnje čitać słyšał.

ze zapiskow

Budyšin, 7. januara 1991

Před měsacom je kabinet Kurta Biedenkopfa w Drježdźanach rozsudźił, Lipšćanski Institut za literaturu »Johannnes R. Becher« zawrěć a na uniwersiće załožić Institut za přitomnostnu literaturu. Wobzamknjenje knježerstwa je wubudźiło wichor protestow po cyłej Němskej, Awstriskej a Šwicarskej, wšako bě a je institut jónkrótne kubłanišćo spisowaćelow w němskorěčnym rumje. Mnozy awtorojo su sej na nim grat k pisanju wótřili abo sej jón přiswojili. Tež Serbja tam studowachu: Kito Lorenc, Křesćan Krawc, Angela Stachowa, Marja Krawcec a Róža Domašcyna.

Wězo steješe kubłarnja w minjenych 25 lětach pod knjejstwom SED. Tak bě wěsty »priwileg«, jeli su će tam na studij přijimowali. (Mi so to 1974 ani z doporučenjom Koła serbskich spisowaćelow poradźiło njeje.) Kruće přistajeny wučer sy tam móhł być, jeli sy přisłušał nawjedowacej stronje a so jeje diktatej podwolił. Tola na Lipšćanskim instituće wučachu tež kubłarjo, kiž so zwažichu na čitanjach a seminarach, w swojich publikacijach a zjawnych rozestajenjach překročić mjezy socialistiskeje ideologije a estetiki.

Bój wo wobstaće a rozwiće tuteje institucije podpěruju, w sejmje runje tak kaž zwonka njeho, dokelž dyrbimy do přichoda hladać, škitajo swójske wudobyća a zarjadnišća, kotrež su w NDR při wšěch wobmjezowanosćach spomóžnje skutkowali.

Wuchowanje instituta bě a je tež zaměr studentow, docentow a awtorow, kiž jón minjeny tydźeń wobsadźichu. Swoju štyri dny trajacu demonstraciju wobrubichu z čitanjemi, diskusijemi a rozmołwami. Při tym namołwjachu nas zapósłancow do solidarity. Namołwa bě mi přiležnosć zwołać krótkodobnje forum, kotryž so minjenu sobotu na instituće wotmě a na kotrymž so něhdźe sto ludźi wobdźěli. Mi bě so poradźiło, hnydom dwanaće koleginow a kolegow ze Sakskeho krajneho sejma za (protestnu) akciju w Lipsku dobyć – a to ze wšěch pjeć frakcijow, kiž su w sej­mje zastupjene. Z tajkej nadstronskej pomocu njejsym ličił.

ze zapiskow

Budyšin, 9. februara 1991

Dźěło w krajnym sejmje so mi dźeń a bóle lubi, byrnjež chětro napinace było. Dyrbju wšě truny ćěła a ducha tak napinać, zo mi mocy a dych njewuńdu. K tomu sym nuzowany, skoro wšědnje mjez Budyšinom a Drježdźanami »skakać«, druhdy samo do Berlina, Podstupima a druhdźe za mjezami Łužicy.

W sakskej stolicy dźěłam sobu na sakskej wustawje, we wustawowym a prawniskim wuběrku, mjez druhim z Markom Šimanom (CDU) hromadźe. Jeho kaž mje a dalšich štyrnaće zapósłancow bě sejm na konstituowacym posedźenju loni 27. oktobra do drje tuchwilu najwažnišeho wuběrka wuzwolił.